33. pramēhapramēhapiḍakānidānam

Adhikarana pramehanidAnam (1) · Śloka 1

અથ પ્રમેહ-પ્રમેહપિડકાનિદાનમ્ | આસ્યાસુખં સ્વપ્નસુખં દધીનિ ગ્રામ્યૌદકાનૂપરસાઃ પયાંસિ | નવાન્નપાનં ગુડવૈકૃતં ચ પ્રમેહહેતુઃ કફકૃચ્ચ સર્વમ્ ||૧|| (ચ. ચિ. અ. ૭) |

ચન્દ્રોદયપ્રણયપીવરદુગ્ધસિન્ધુપૂરભ્રમં વહતિ યદ્ગુણકીર્તિગુચ્છઃ| તેન વ્યધાયિ ગુરુણા વિજયેન શિષ્યપ્રેમ્ણાઽશ્મરીરુગવધેર્મધુકોષબન્ધઃ||૧|| શ્રીકણ્ઠદત્તભિષજા ગુરુભક્તિલેશાદારભ્યતે પ્રભૃતિ સમ્પ્રતિ મેહરોગાત્| સૂક્તીર્વિચિન્ત્ય મધુશીકરમુદ્ગિરન્તીષ્ટીકાકૃતઃ કતિપયસ્ય તદીયશેષઃ||૨|| અશ્મરીરોગાનન્તરં બસ્તિવિકૃતિસામ્યાત્ પ્રમેહનિદાનમુચ્યતે– આસ્યાસુખમિત્યાદિ| આસ્યા ઉપવિષ્ટસ્ય ચેષ્ટોપરમઃ, તેન કૃતં સુખમાસ્યાસુખમ્; એવં સ્વપ્નસુખમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્| તેનાસનાદિદોષાદાસ્યાદુઃખં સ્વપ્નદુઃખં વા ન પ્રમેહહેતુઃ| ગુડવૈકૃતમિતિ ગુડવિકારાઃ શર્કરાદયઃ તથા ગુડકૃતાશ્ચ ભક્ષ્યાઃ| પ્રમેહહેતુઃ કફકૃચ્ચ સર્વમિત્યનુક્તહેતુસઙ્ગ્રહાર્થમુક્તમ્| એષ સાધારણો હેતુઃ પ્રમેહસ્ય; વિશેષહેતુસ્તુ ચરકે નિદાનસ્થાને– ‘હાયનકોદ્દાલક’ ઇત્યાદિના કફજસ્ય, ‘ઉષ્ણામ્લલવણ’ ઇત્યાદિના પિત્તજસ્ય, ‘કટુતિક્તકષાય’ (ચ. નિ. અ. ૪) ઇત્યાદિના વાતજસ્યાભિહિતઃ| એતેન સામાન્યહેતુસહિતો વિશિષ્ટહેતુઃ કફજાદિપ્રમેહસ્ય| કિઞ્ચ કફજનિદાનમપ્યેતદાસ્યાસુખાદિ બોદ્ધવ્યમ્||૧||

Adhikarana pramehasamprAptiH (2-3) · Śloka 3

મેદશ્ચ માંસં ચ શરીરજં ચ ક્લેદં કફો બસ્તિગતઃ પ્રદૂષ્ય | કરોતિ મેહાન્ સમુદીર્ણમુષ્ણૈસ્તાનેવ પિત્તં પરિદૂષ્ય ચાપિ ||૨|| ક્ષીણેષુ દોષેષ્વવકૃષ્ય ધાતૂન્ સન્દૂષ્ય મેહાન્ કુરુતેઽનિલશ્ચ | સાધ્યાઃ કફોત્થા દશ, પિત્તજાઃ ષડ્ યાપ્યા, ન સાધ્યઃ પવનાચ્ચતુષ્કઃ ||૩|| સમક્રિયત્વાદ્વિષમક્રિયત્વાન્મહાત્યયત્વાચ્ચ યથાક્રમં તે | (ચ. ચિ. અ. ૬) |

કફપિત્તવાતજમેહાનાં ક્રમેણ સમ્પ્રાપ્તિમાહ– મેદ ઇત્યાદિના| અત્ર કફજા એવ મેહા ભૂયસ્ત્વેન સાધ્યત્વેન ચ આદાવુચ્યન્તે| તાનેવેતિ મેદોમાંસશરીરજક્લેદાન્| ઉષ્ણૈરિતિ ઉષ્ણવીર્યસ્પર્શૈર્દ્રવ્યૈઃ| ક્ષીણેષુ દોષેષ્વિતિ પ્રવૃદ્ધત્વેનૈવ ક્ષીણેષુ, ન તુ સમાનાપેક્ષયા ક્ષીણેષુ; અનેન વૃદ્ધે કફે પિત્તે વા યો વાયુર્લઙ્ઘનાદિના ક્રમેણ વૃદ્ધો ભવતિ, સ નેહાસાધ્યમેહચતુષ્ટયપ્રકરણે વિવક્ષિત ઇતિ સૂચ્યતે| તત્ર હિ ચિકિત્સાવિધાનાત્ સાધ્યત્વમસ્તિ| યદુક્તમ્– “યા વાતમેહાન્ પ્રતિ પૂર્વમુક્તા વાતોલ્બણાનાં વિહિતા ક્રિયા સા| વાયુર્હિ ધાતુષ્વતિકર્ષિતેષુ કુપ્યત્યસાધ્યાન્ પ્રતિ નાસ્તિ ચિન્તા||” (ચ. ચિ. અ. ૬) ઇતિ| દોષેષ્વિતિ કફપિત્તેષુ, દ્વયોશ્ચ બહુવચનં વ્યક્ત્યપેક્ષયા બહુત્વાત્| અવકૃષ્યેતિ બસ્તિમુખં નીત્વા| ધાતૂનિતિ વસામજ્જૌજોલસીકાખ્યાન્| સમક્રિયત્વાદિતિ કફસ્ય દોષસ્ય દૂષ્યસ્ય ચ મેદઃપ્રભૃતેઃ સમાનત્વાત્ કટુતિક્તાદિક્રિયાયાઃ| અત્ર વ્યાધિમહિમ્ના તુલ્યદૂષ્યતા સાધ્યતાયા હેતુઃ| તેન “ન ચ તુલ્યગુણો દૂષ્યો ન દોષઃ પ્રકૃતિર્ભવેત્|” (ચ. સૂ. અ. ૧૧) ઇતિ ચરકવચનં કષ્ટસાધ્યતાર્થં નોદ્ભાવનીયમ્| યદુક્તમ્– “જ્વરે તુલ્યર્તુદોષત્વં પ્રમેહે તુલ્યદૂષ્યતા| રક્તગુલ્મે પુરાણત્વં સુખસાધ્યસ્ય લક્ષણમ્||” ઇતિ| વિષમક્રિયત્વાદિતિ પિત્તસ્ય પ્રમેહપ્રધાનદૂષ્યસ્ય ચ મેદઃપ્રભૃતેશ્ચાન્યોન્યવિપરીતક્રિયત્વાત્; પિત્તહરં હિ મધુરાદિ મેદસ્કરં, મેદોહરં ચ કટુકાદિ પિત્તકરમિતિ ક્રિયાવૈષમ્યમ્; અત્ર વ્યાધિસ્વભાવો હેતુઃ, તેનાન્યેષુ વ્યાધિષુ પરસ્પરવિરુદ્ધદોષદૂષ્યસંસર્ગેઽપ્યુભયપ્રત્યનીકભેષજવિધિરવિરોધીતિ| મહાત્યયત્વાદિતિ મજ્જાદિગમ્ભીરધાત્વપકર્ષકત્વેન બહુવ્યાપત્તિકરત્વાત્; આશુકારિત્વાદિતિ ઈશાનઃ| ચકારાત્ વિષમક્રિયત્વં ચ વાતજાનાં સમુચ્ચીયતે||૨-૩||

Adhikarana pramehANAM doShadUShyasa~ggrahaH (4) · Śloka 4

કફઃ સપિત્તઃ પવનશ્ચ દોષા મેદોઽસ્રશુક્રામ્બુવસાલસીકાઃ | મજ્જા રસૌજઃ પિશિતં ચ દૂષ્યાઃ પ્રમેહિણાં વિંશતિરેવ મેહાઃ ||૪|| (ચ. ચિ. અ. ૬) |

સર્વમેહાનાં દોષદૂષ્યસઙ્ગ્રહમાહ– કફ ઇત્યાદિના| વસા માંસસ્નેહઃ, સર્વદેહસ્નેહ ઇત્યન્યે| લસીકા ઉદકવિશેષઃ| યથાહ ચરકઃ– “યત્તુ માંસત્વગન્તરે ઉદકં તલ્લસીકાશબ્દં લભતે|” (ચ. શા. અ. ૭) ઇતિ| રસૌજ ઇતિ રસશ્ચ ઓજશ્ચ ઇતિ દ્વન્દ્વઃ| ઓજશ્ચાત્રાર્ધાઞ્જલિપરિમિતં શ્લેષ્મરૂપં; યદુક્તમ્– “શ્લેષ્મલસ્યૌજસોઽર્ધાઞ્જલિઃ પરિમાણમ્|” (ચ. શા. અ. ૭) ઇતિ; નત્વષ્ટબિન્દ્વાત્મકં, તસ્ય ભ્રંશેન મરણાભિધાનાત્| નનુ, રસ એવૌજો રસૌજ ઇતિ કુતો ન કલ્પ્યતે? રસોઽપ્યોજઃશબ્દેનોચ્યતે; યદુક્તમ્– “તસ્મિન્ કાલે પચત્યગ્નિર્યદન્નં કોષ્ઠમાગતમ્| મલીભવતિ તત્ પ્રાયઃ કલ્પતે કિઞ્ચિદોજસે||” (ચ. ચિ. અ. ૮) ઇતિ; ઓજસે ઇતિ રસાયેત્યર્થઃ| નૈવમ્, ઓજસો હિ મધુમેહે દૂષ્યત્વેનોક્તત્વાત્, ઓજઃશબ્દોપાદાનવૈફલ્યાચ્ચ| યદ્યપ્યત્ર બહૂનિ મેદઃપ્રભૃતીનિ દૂષ્યત્વેનોચ્યન્તે, તથાઽપિ પૂર્વં મેદોમાંસશરીરજક્લેદાનાં સર્વમેહેષ્વવશ્યમ્ભાવિદૂષ્યત્વેન પૃથગભિધાનમ્| મજ્જાદયસ્તુ મેહવિશેષે દૂષ્યાઃ| તદ્યથા– લસીકાવસામજ્જૌજાંસિ વાતિકે, ન પૈત્તિકે, ન શ્લૈષ્મિકે| ઈશાનઃ પુનરાહ– રસરક્તશુક્રાણિ સર્વમેહેષુ કદાચિત્ દુષ્યન્તે, ન ત્વવશ્યમિતિ| કિઞ્ચ સર્વમેહાનામેવ દોષત્રયજન્યત્વં સકલદૂષ્યાશ્રયિત્વં ચ ‘કફઃ સપિત્તઃ’ ઇત્યાદિનોપદર્શ્યતે| મેદોમાંસાદીનિ તુ અત્યન્તદૂષ્યોપદર્શનાર્થં પૃથગુક્તાનિ| યતશ્ચરકેઽપિ કિયન્તઃશિરસીયાધ્યાયે સકલમેહવાચકમધુમેહકથને દોષત્રયપ્રકોપોઽભિહિતઃ| તથાહિ– “સમારુતસ્ય પિત્તસ્ય કફસ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ| દર્શયત્યાકૃતિં ગત્વા ક્ષયમાપ્યાય્યતે પુનઃ||” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| તથા સુશ્રુતોઽપ્યાહ– “વાતપિત્તમેદોભિરન્વિતઃ શ્લેષ્મા મેહાન્ જનયતિ|” (સુ. નિ. અ. ૬) ઇત્યાદિ| કફાદીનાં દ્વ્યુલ્બણાદિસંસર્ગસ્યાનન્ત્યેન સર્વમેહાવસ્થાવિશેષેણ મધુમેહેન ચ સઙ્ખ્યાધિક્યપ્રસઙ્ગનિરાસાયાવધારણાર્થમાહ– વિંશતિરેવ મેહા ઇતિ||૪||

Adhikarana pramehapUrvarUpam (5) · Śloka 5

દન્તાદીનાં મલાઢ્યત્વં પ્રાગ્રૂપં પાણિપાદયોઃ | દાહશ્ચિક્કણતા દેહે તૃટ્ સ્વાદ્વાસ્યં ચ જાયતે ||૫||

પૂર્વરૂપમાહ– દન્તાદીનામિત્યાદિ| આદિશબ્દેન નયનતાલુકર્ણાદીનાં ગ્રહણમ્| યદુક્તં સુશ્રુતે– ‘તાલુગલજિહ્વાદન્તેષુ મલોત્પત્તિઃ|’ (સુ. નિ. અ. ૬) ઇતિ| અત્ર ચ મલભૂયસ્ત્વં મેદોદોષાત્| ચિક્કણતા દેહે મેદઃકફદુષ્ટેઃ| અત્ર ચકારાત્ સુશ્રુતોક્તકેશજટિલીભાવનખાતિવૃદ્ધી બોધ્યે| એતચ્ચ વ્યાધિવિશેષનિયતમેવ, યેનાન્યત્ર, વિદ્યમાનાઽપિ કફમેદોદુષ્ટિઃ નૈવં કર્તું ક્ષમા||૫||

Adhikarana pramehasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6

સામાન્યં લક્ષણં તેષાં પ્રભૂતાવિલમૂત્રતા | દોષદૂષ્યાવિશેષેઽપિ તત્સંયોગવિશેષતઃ ||૬|| મૂત્રવર્ણાદિભેદેન ભેદો મેહેષુ કલ્પ્યતે | (વા. નિ. અ. ૧૦) |

સામાન્યલક્ષણમાહ– સામાન્યમિત્યાદિ| પ્રભૂતેત્યાદિ પ્રભૂતમૂત્રત્વં દૂષ્યદ્રવધાતુસમ્બન્ધાત્ આવિલત્વં દોષદૂષ્યસંસર્ગાત્| નનુ, કથં કફેન દશ, પિત્તેન ષડિત્યાદિવ્યવસ્થા? યતઃ કારણભેદાત્ કાર્યભેદ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ– દોષદૂષ્યાવિશેષેઽપિ તત્સંયોગવિશેષત ઇતિ| તેષાં દોષદૂષ્યાણામુત્કર્ષાપકર્ષકૃતાત્ સંયોગભેદાદ્ભેદો મેહેષુ ભવતિ| યથા– પઞ્ચાનાં વર્ણાનાં શ્વેતકૃષ્ણપીતલોહિતશ્યાવાનાં સંયોગભેદાદનેકપિઙ્ગલપાટલાદિભેદાઃ| સુશ્રુતેઽપ્યુક્તમ્– “યથા પઞ્ચાનાં વર્ણાનામુત્કર્ષાપકર્ષકૃતેન સંયોગવિશેષેણ કપિલાદિનાનાવર્ણોત્પત્તિરેવં દોષાદિસંસર્ગાન્મેહાનાં નાનાત્વમ્|” (સુ. નિ. અ. ૬) ઇતિ| સંયોગભેદપ્રતીતિઃ કુત ઇત્યત આહ– મૂત્રેત્યાદિ| મૂત્રવર્ણાદિભેદં દૃષ્ટ્વા કારણાનાં સમાનાનાં ભેદઃ કલ્પનીયઃ, યથા– મૃદાદિકારણકલાપસ્યાભેદેઽપિ કુમ્ભકારાદિસંયોગભેદાદુદઞ્ચનાદિપ્રપઞ્ચભેદઃ| નનુ, ઉદઞ્ચનાદૌ કુમ્ભકારાદિપ્રયત્નભેદાત્ સંયોગભેદઃ, અત્ર તુ કઃ સંયોગભેદહેતુઃ? ઉચ્યતે– તત્તદાહારાદિકમદૃષ્ટં ચ ભવતીત્યદોષઃ||૬||–

Adhikarana udakameha-ikShumeha-sAndrameha-surAmeha-piShTameha-shukrameha-sikatAmeha-shItameha-shanairmeha-lAlAmehalakShaNam (7-12) · Śloka 12

અચ્છં બહુ સિતં શીતં નિર્ગન્ધમુદકોપમમ્ ||૭|| મેહત્યુદકમેહેન કિઞ્ચિદાવિલપિચ્છિલમ્ | ઇક્ષો રસમિવાત્યર્થં મધુરં ચેક્ષુમેહતઃ ||૮|| સાન્દ્રીભવેત્ પર્યુષિતં સાન્દ્રમેહેન મેહતિ | સુરામેહી સુરાતુલ્યમુપર્યચ્છમધો ઘનમ્ ||૯|| સંહૃષ્ટરોમા પિષ્ટેન પિષ્ટવદ્બહલં સિતમ્ | શુક્રાભં શુક્રમિશ્રં વા શુક્રમેહી પ્રમેહતિ ||૧૦|| મૂર્તાણૂન્ સિકતામેહી સિકતારૂપિણો મલાન્ | શીતમેહી સુબહુશો મધુરં ભૃશશીતલમ્ ||૧૧|| શનૈઃ શનૈઃ શનૈર્મેહી મન્દં મન્દં પ્રમેહતિ | લાલાતન્તુયુતં મૂત્રં લાલામેહેન પિચ્છિલમ્ ||૧૨|| (વા. નિ. અ. ૧૦) |

અત્ર કફસ્ય શ્વેતશીતમૂર્તપિચ્છિલાચ્છસ્નિગ્ધગુરુમધુરસાન્દ્રપ્રસાદમન્દેષુ ગુણેષુ મધ્યે કુત્રચિત્ કિઞ્ચિદ્ગુણપ્રકર્ષાદુદકમેહાદયો દશ દૃશ્યન્ત ઇત્યાહ– અચ્છમિત્યાદિ| સાન્દ્રપ્રસાદસ્તુ એક એવ ગુણો ગણનીયઃ, સાન્દ્રમેહવ્યપદેશસ્ત્વેકદેશેન ભવિષ્યતીતિ| એતૈશ્ચ શ્વેતાદિભિર્ગુણૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ યોગાદ્દશ મેહા ન તુ યથાક્રમં, “યેન ગુણેનૈકેનાનેકેન વા ભૂયસ્તરમુપસૃજ્યતે તત્સમાખ્યં ગૌણં નામવિશેષં પ્રાપ્નોતિ|” (ચ. નિ. અ. ૪) ઇતિ ચરકવચનાત્| નચ યથા દશભિર્ગુણૈર્દશ મેહાન્ કરોતિ તથા સંસર્ગવિકલ્પાન્તરેણાપરાનપિ કુતો ન કરોતીત્યાશઙ્કનીયં, ભાવસ્વભાવસ્યાપર્યનુયોજ્યત્વાત્, અદૃષ્ટકલ્પનાયાશ્ચાનર્હત્વાત્| તત્ર શ્વેતાચ્છશીતૈર્ગુણૈરુદકમેહઃ; મધુરશીતાભ્યામિક્ષુમેહઃ; સાન્દ્રપિચ્છિલાભ્યાં સાન્દ્રમેહઃ; અચ્છેન પિત્તાનુરાગિણા સુરામેહઃ; શુક્લેન પિષ્ટમેહઃ, અત્ર પિષ્ટવદિત્યાલેપનપિષ્ટવત્; શ્વેતસ્નિગ્ધાભ્યાં શુક્રમેહઃ; અત્ર શુક્રાભમિતિ સર્વમેવ મૂત્રં શુક્રતુલ્યં, શુક્રમિશ્રં વેતિ શુક્રાભશુક્રમિશ્રં; વાસ્તવશુક્રમિશ્રત્વે તુ કફજસ્યાપ્યસાધ્યત્વં સ્યાદિતિ; વાપ્યચન્દ્રસ્તુ શુક્રસ્ય મૂત્રેણ ગુણકૃતં સાદૃશ્યં, શુક્રમિશ્રં વેતિ ચ શુક્રગુણાનાં સંયુક્તસમવાયાત્ મૂત્રે દર્શનમિત્યાહ; સાન્દ્રમૂર્તાભ્યાં સિકતામેહઃ, અત્ર મૂર્તાણૂનિતિ મૂર્તાન્ કઠિનાન્, અણૂન્ અલ્પાન્; મલાનિતિ બહુવચનં દોષાણામવયવબહુત્વાત્, જાત્યાખ્યાયામેકસ્મિન્ બહુવચનમિતિ વાપ્યચન્દ્રઃ, મલોઽત્ર પ્રકરણાત્ કફઃ; ગુરુમધુરશીતૈઃ શીતમેહઃ; મન્દમૂર્તાભ્યાં શનૈર્મેહઃ; પિચ્છિલેન લાલામેહઃ| ચરકે સુરામેહસ્થાને સાન્દ્રપ્રસાદમેહઃ પઠિતઃ, તથા પિષ્ટમેહઃ શુક્લમેહશબ્દેન, તેનૈવ શીતમેહલાલામેહૌ પઠિતૌ, પિત્તજશ્ચ કાલમેહઃ; સુશ્રુતસ્તુ ચરકોક્તશીતમેહલાલામેહયોઃ સ્થાને ફેનમેહલવણમેહૌ, કાલમેહસ્થાને ચામ્લમેહં પઠિતવાન્| સામઞ્જસ્યં ચાત્ર નાસ્ત્યેવ, પરસ્પરલક્ષણસંવાદાભાવાત્. સ્મૃતિર્દ્વૈધવત્ સર્વં પ્રમાણમ્||૭-૧૨||

Adhikarana kShArameha-nIlameha-kAlameha-hAridrameha-mA~jjiShThameha-raktamehalakShaNam (13-14) · Śloka 15

ગન્ધવર્ણરસસ્પર્શૈઃ ક્ષારેણ ક્ષારતોયવત્ | નીલમેહેન નીલાભં કાલમેહી મસીનિભમ્ ||૧૩|| હારિદ્રમેહી કટુકં હરિદ્રાસન્નિભં દહત્ | વિસ્રં માઞ્જિષ્ઠમેહેન મઞ્જિષ્ઠાસલિલોપમમ્ ||૧૪|| વિસ્રમુષ્ણં સલવણં રક્તાભં રક્તમેહતઃ |૧૫| (વા. નિ. અ. ૧૦) |

પિત્તાત્તુ ષડ્ભિઃ પિત્તગુણૈઃ ક્ષારનીલકાલપીતલોહિતવિસ્રૈર્યથાક્રમં ક્ષારમેહાદયઃ ષટ્, તાન્ ગન્ધવર્ણરસસ્પર્શૈરિત્યાદિના દર્શયતિ– ગન્ધેત્યાદિ| નીલાભમિતિ ચાસપક્ષપ્રભં, ચાસઃ ‘સ્વર્ણચૂડ’ ઇતિ લોકે ખ્યાતઃ; ક્વચિત્ ‘ટાક્સના ચાસઃ’ ઇતિ ગદાધરઃ, તત્પક્ષશ્ચ સ્નિગ્ધનીલો ભવતિ| દહદિતિ મૂત્રવિશેષણમ્| ‘દહન્’ ઇતિ પાઠાન્તરે દાહમનુભવન્ પુરુષઃ||૧૩-૧૪||–

Adhikarana vasAmeha-majjameha-kShaudrameha-hastimehalakShaNam (15-17) · Śloka 17

વસામેહી વસામિશ્રં વસાભં મૂત્રયેન્મુહુઃ ||૧૫|| મજ્જાભં મજ્જમિશ્રં વા મજ્જમેહી મુહુર્મુહુઃ | કષાયં મધુરં રૂક્ષં ક્ષૌદ્રમેહં વદેદ્બુધઃ ||૧૬|| હસ્તી મત્ત ઇવાજસ્રં મૂત્રં વેગવિવર્જિતમ્ | સલસીકં વિબદ્ધં ચ હસ્તિમેહી પ્રમેહતિ ||૧૭|| (વા. નિ. અ. ૧૦) |

વાતેન યથાક્રમં વસામજ્જૌજોલસીકાભિર્યથાક્રમં વસામેહાદયઃ; તાનાહ– વસેત્યાદિ| અયં વસામેહઃ સુશ્રુતે સર્પિર્મેહનામ્ના, ક્ષૌદ્રમેહશ્ચરકે મધુમેહનામ્ના પઠિતઃ||૧૫-૧૭||

Adhikarana pramehopadravAH (18-20) · Śloka 20

અવિપાકોઽરુચિશ્છર્દિર્નિદ્રા કાસઃ સપીનસઃ | ઉપદ્રવાઃ પ્રજાયન્તે મેહાનાં કફજન્મનામ્ ||૧૮|| બસ્તિમેહનયોસ્તોદો મુષ્કાવદરણં જ્વરઃ | દાહસ્તૃષ્ણાઽમ્લિકા મૂર્છા વિડ્ભેદઃ પિત્તજન્મનામ્ ||૧૯|| વાતજાનામુદાવર્તઃ કમ્પહૃદ્ગ્રહલોલતાઃ | શૂલમુન્નિદ્રતા શોષઃ કાસઃ શ્વાસશ્ચ જાયતે ||૨૦|| (વા. નિ. અ. ૧૦) |

ઇદાનીં કફજાદિમેહાનાં કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમસાધ્યત્વં ચ જ્ઞાપયિતું ભેદેનોપદ્રવાનાહ– અવિપાકોઽરુચિરિત્યાદિ| કફજે કાસ આર્દ્રઃ, વાતજે શુષ્કઃ| તોદઃ સંસર્ગિવાતજન્યઃ, મેહાનાં ત્રિદોષજન્યત્વાત્| મુષ્કાવદરણં પાકેન| અમ્લિકા અમ્લોદ્ગારઃ| લોલતા સર્વરસભક્ષણેચ્છા, ઇયં તુ પ્રભાવાત્ ધાતુક્ષયાદ્વા ભવતિ; યથા વાતગ્રહણ્યાં ‘ગૃદ્ધિઃ સર્વરસાનામ્’ ઇત્યુક્તમ્||૧૮-૨૦||

Adhikarana pramehasyAsAdhyalakShaNam (21) · Śloka 21

યથોક્તોપદ્રવાવિષ્ટમતિપ્રસ્રુતમેવ ચ | પિડકાપીડિતં ગાઢઃ પ્રમેહો હન્તિ માનવમ્ ||૨૧|| (સુ. સૂ. અ. ૩૩) |

અસાધ્યતામાહ– યથોક્તોપદ્રવાવિષ્ટમિત્યાદિ| ઉક્તૈરવિપાકાદિભિરન્યૈશ્ચ સુશ્રુતાદ્યુક્તૈરુપદ્રવૈઃ; તદ્યથા– કફજે આલસ્યાસ્યોપદેહશૈથિલ્યકફપ્રસેકમક્ષિકોપસર્પણાદિકં, પિત્તજે પાણ્ડુરોગાદિકમ્| અતિપ્રસ્રુતમિતિ અતિશયં ધાતુમૂત્રસ્રાવયુક્તમ્| પિડકાપીડિતમિતિ શરાવિકાદિપિડકાપીડિતમ્| ગાઢઃ કાલપ્રકર્ષાત્| યદ્યપિ પિડકા અપ્યુપદ્રવત્વેનાભિમતાઃ; યદુક્તં ચરકે– “ઉપદ્રવાસ્તુ ખલુ પ્રમેહિણાં તૃષ્ણાતીસારજ્વરદાહદૌર્બલ્યારોચકાવિપાકાઃ પૂતિમાંસપિડકાલજીવિદ્રધ્યાદયઃ|” (ચ. નિ. અ. ૪) ઇતિ, તથાઽપિ પિડકાનાં પૃથગુત્પાદસૂચનાર્થં પૃથક્કરણમ્| ઉક્તં ચ ચરકે– “વિના પ્રમેહમપ્યેતા જાયન્તે દુષ્ટમેદસઃ|” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| અન્યદપિ અસાધ્યલક્ષણં બોદ્ધવ્યમ્| યદાહ ચરકઃ– “સપૂર્વરૂપાઃ કફપિત્તમેહાઃ ક્રમેણ યે વાતકૃતાશ્ચ મેહાઃ| સાધ્યા ન તે, પિત્તકૃતાસ્તુ યાપ્યાઃ, સાધ્યાસ્તુ મેદો યદિ ન પ્રદુષ્ટમ્||” (ચ. ચિ. અ. ૬) ઇતિ| અસ્યાર્થઃ– યે કફજાઃ સાધ્યાસ્તે સપૂર્વરૂપાઃ સન્તોઽસાધ્યાઃ, પિત્તકૃતાસ્તુ યાપ્યા યે તે સપૂર્વરૂપા એવ અસાધ્યાઃ પ્રત્યાખ્યેયાઃ| સર્વરોગાણામેવ યદ્યપિ પૂર્વરૂપાનુવૃત્તૌ અસાધ્યત્વમુક્તં, તથાઽપ્યત્રાસકલપૂર્વરૂપાન્વયે અસાધ્યત્વમ્, અન્યત્ર તુ સકલપૂર્વરૂપાન્વયે સતીતિ વિશેષઃ| ક્રમેણેતિ સ્વનિદાનક્રમેણ| તેન નિજહેત્વાદિકૃતા યે વાતજાશ્ચત્વારો મેહાસ્તે પૂર્વરૂપરહિતા અપિ નહિ સાધ્યાઃ, યે તુ પશ્ચાત્ ધાત્વપકર્ષણાદ્વાતાનુબન્ધેન વાતજાસ્તે સાધ્યાઃ યાપ્યા વા| અત એવોક્તમ્– “યા વાતમેહાન્ પ્રતિ પૂર્વમુક્તા વાતોલ્બણાનાં વિહિતા ક્રિયા સા” (ચ. ચિ. અ. ૬) ઇત્યાદિ||૨૧||

Adhikarana madhumehIjAtasya pramehiNo~asAdhyatvam (22) · Śloka 22

જાતઃ પ્રમેહી મધુમેહિનો વા ન સાધ્ય ઉક્તઃ સ હિ બીજદોષાત્ | યે ચાપિ કેચિત્ કુલજા વિકારા ભવન્તિ તાંસ્તાન્ પ્રવદન્ત્યસાધ્યાન્ ||૨૨|| (ચ. ચિ. અ. ૬) |

અસાધ્યતાયાઃ પ્રકારાન્તરમાહ– જાત ઇત્યાદિ| શ્લેષ્મમેદસોરતિદુષ્ટ્યા મૂત્રમેદઃશ્લેષ્મણામતિમાધુર્યાત્ મધુમેહિનો જાતો યઃ પ્રમેહી સ ચાપ્યસાધ્યો ભવતીતિ| બીજદોષાદિતિ પ્રમેહારમ્ભકદોષદુષ્ટબીજજાતપ્રમેહિત્વાત્| મધુમેહશબ્દેન ચાત્ર મેહમાત્રમુચ્યતે, યદિ તુ વાતિક ઉપેક્ષિતો વા મેહો મધુમેહ ઉચ્યતે, તદા ચેતરપ્રમેહયુક્તમાતૃપિતૃજનિતપ્રમેહિણો નાસાધ્યત્વમુક્તં સ્યાત્; કિઞ્ચ મધુમેહિના જનિતસ્ય મધુમેહિત્વમેવ કારણાનુરૂપતયા યુક્તં તતશ્ચ મધુમેહી મધુમેહિના વા જાતો ન સાધ્ય ઇતિ વક્તુમુચિતં; તસ્યાસાધ્યત્વમપિ ન વક્તવ્યં, મધુમેહસ્યાસાધ્યત્વાદેવ| અન્યત્રાપિ મધુમેહશબ્દેન મેહમાત્રમુક્તમ્| યથા– “ ગુલ્મી ચ મધુમેહી ચ રાજયક્ષ્મી ચ યો નરઃ| અચિકિત્સ્યા ભવન્ત્યેતે બલમાંસપરિક્ષયાત્|” (ચ. ઇ. અ. ૯) ઇતિ| યદિ હ્યત્ર મધુમેહોઽભીષ્ટઃ સ્યાત્તદા બલમાંસપરિક્ષયાદિતિ ન કૃતં સ્યાત્, તસ્ય સ્વરૂપત એવાસાધ્યત્વાત્| યથા કિયન્તઃશિરસીયાધ્યાયે “ઉપેક્ષયાઽસ્ય જાયન્તે પિડકા મધુમેહિકાઃ|” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇત્યાદિના યા મધુમેહસમ્બન્ધિત્વેનોક્તાસ્તા એવ “પ્રમેહિણાં યાઃ પિડકા મયોક્તાઃ” (ચ. ચિ. અ. ૬) ઇત્યન્તેન ચ ચિકિત્સાસ્થાને પ્રમેહિમાત્રસમ્બન્ધિતયા અનૂદ્ય ચિકિત્સાયાં સંયોજિતાઃ| તસ્માદ્ભાવિનીં મધુમેહતામાશ્રિત્ય સર્વ એવ મેહા મધુમેહશબ્દવાચ્યાઃ| ઉક્તં હિ વાગ્ભટે– “મધુરં યચ્ચ મેહેષુ પ્રાયો મધ્વિવ મેહતિ| સર્વેઽપિ મધુમેહાખ્યા માધુર્યાચ્ચ તનોરતઃ||” (વા. નિ. અ. ૧૦) ઇતિ| ગદાધરેણ તુ પિડકાસમ્બન્ધેનૈવ મધુમેહત્વમુક્તં, યતશ્ચરકે કિયન્તઃશિરસીયાધ્યાયે (ચ. સૂ. અ. ૧૭) મધુમેહમભિધાય પિડકા ઉક્તા ઇતિ| તન્ન મનોહરં, તત્ર મધુમેહશબ્દેન પ્રમેહમાત્રાભિધાનાત્| યદિ તુ મધુમેહ એવાભીષ્ટઃ સ્યાત્, તદા “ઉપેક્ષયાઽસ્ય જાયન્તે” ઇતિ ઉપેક્ષણાભિધાનમનુપપન્નં સ્યાત્, પિડકાનાં ચ મધુમેહભવાનાં ચિકિત્સોપદેશો વ્યર્થઃ સ્યાદિતિ| કુલજમેહસ્યાસાધ્યતાપ્રસઙ્ગેનાપરેષામપિ કુલજાનામસાધ્યત્વમાહ– યે ચાપીત્યાદિ| કેચિદિતિ કુષ્ઠાદયઃ| કુલજા ઇતિ પિતૃપિતામહાદિસમ્ભૂતાઃ| એતેન પ્રમેહિપિતૃપિતામહમાતામહસ્યાપિ પ્રમેહમસાધ્યં દર્શયતિ| નનુ, યસ્ય પિતામહઃ પ્રમેહી તસ્ય પિતાઽપિ પ્રમેહી, પ્રમેહિજાતત્વાત્; તથાચ સતિ “જાતઃ પ્રમેહી મધુમેહિનો વા ન સાધ્ય ઉક્તઃ સ હિ બીજદોષાત્|” ઇત્યનેનૈવ ગતાર્થમ્| નૈવં, ન હિ પ્રમેહિણો જાત ઇત્યેતાવતા ઉત્પન્નમાત્ર એવ પ્રમેહી ભવતિ, કિં તર્હિ કાલવશેન દુષ્ટેરભિવ્યક્ત્યા; યથા– કુષ્ઠિજાતસ્ય કુષ્ઠમ્; એતેન યદા અનતિદુષ્ટબીજેન પ્રમેહિજાતેન પિત્રા જન્યતે પુરુષઃ પ્રમેહી સોઽપ્યસાધ્ય ઇતિ| કુલજા ઇત્યનેનૈવ મેહસ્યાપ્યસાધ્યતાયાં લબ્ધતાયાં પુનસ્તદ્વચનં પ્રમેહિણાં પ્રાયેણ સન્તાનાનુબન્ધિત્વપ્રદર્શનાર્થમ્| ઉક્તં ચ– ‘ પ્રમેહોઽનુષઙ્ગિણામ્’ (ચ. સૂ. અ. ૨૫) ઇતિ||૨૨||

Adhikarana upekShayA hi kaphapittajAnAmapi madhumehatvaM, dhAtukShayAvaraNAbhyAM kupitavAtena madhumehasambhavashca (23-25) · Śloka 25

સર્વ એવ પ્રમેહાસ્તુ કાલેનાપ્રતિકારિણઃ | મધુમેહત્વમાયાન્તિ તદાઽસાધ્યા ભવન્તિ હિ ||૨૩|| (સુ. નિ. અ. ૬) | મધુમેહે મધુસમં જાયતે સ કિલ દ્વિધા | ક્રુદ્ધે ધાતુક્ષયાદ્વાયૌ દોષાવૃતપથેઽથવા ||૨૪|| આવૃતો દોષલિઙ્ગાનિ સોઽનિમિત્તં પ્રદર્શયન્ | ક્ષણાત્ ક્ષીણઃ ક્ષણાત્ પૂર્ણો ભજતે કૃચ્છ્રસાધ્યતામ્ ||૨૫|| (વા. નિ. અ. ૧૦) |

ઉપેક્ષયા હિ પિત્તકફજાનામપિ મધુમેહત્વં પ્રદર્શયિતુમાહ– સર્વ એવેત્યાદિ| ધાતુક્ષયાવરણાભ્યાં કુપિતવાતેન મધુમેહસમ્ભવમાહ– મધુમેહ ઇત્યાદિ| મધુસમમિતિ ‘મૂત્રમ્’ ઇતિ શેષઃ| સ ઇતિ મધુમેહઃ| સાવરણલિઙ્ગમાહ– આવૃત ઇત્યાદિ| આવૃત ઇતિ આવૃતવાતકૃતઃ| દોષલિઙ્ગાનીતિ યેન પિત્તાદિના આવૃતસ્તસ્ય વાતસ્ય ચ લિઙ્ગાનિ પ્રદર્શયતિ| અનિમિત્તમ્ અકસ્માત્| ક્ષીણઃ ક્ષણાત્ ક્ષણાત્ પૂર્ણ ઇતિ આવરણેન પુનઃ પૂર્ણો ભવન્ કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવતિ| તથાચ ચરકઃ– “સમારુતસ્ય પિત્તસ્ય કફસ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ| દર્શયત્યાકૃતિં ગત્વા ક્ષયમાપ્યાય્યતે પુનઃ||” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| ધાતુક્ષયકુપિતવાતજસ્ય તુ કેવલવાતજમેવ લિઙ્ગમ્| ગદાધરસ્ત્વાહ– મધુમેહઃ સાવરણવાયુનૈવ ક્રિયતે| યદાહ ચરકઃ– “તૈરાવૃતગતિર્વાયુરોજ આદાય ગચ્છતિ| યદા બસ્તિં તદા કૃચ્છ્રો મધુમેહઃ પ્રવર્તતે||” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| કેવલવાતજેષુ તુ કષાયાદિવમનાદ્યતિયોગાદિકૃતેષુ ધાતુક્ષયજેષુ વાયોરાવરણં નાસ્તીતિ ભેદઃ||૨૩-૨૫||

Adhikarana sarveShAM pramehANAM madhumehavAcitve nimittam (26) · Śloka 26

મધુરં યચ્ચ મેહેષુ પ્રાયો મધ્વિવ મેહતિ | સર્વેઽપિ મધુમેહાખ્યા માધુર્યાચ્ચ તનોરતઃ ||૨૬|| (વા. નિ. અ. ૧૦) |

મધુમેહશબ્દપ્રવૃત્તૌ નિમિત્તમાહ– મધુરં યચ્ચ મેહેષ્વિત્યાદિ||૨૬||

Adhikarana pramehopekShayA piDakAsambhavaH (27-28) · Śloka 28

શરાવિકા કચ્છપિકા જાલિની વિનતાઽલજી | મસૂરિકા સર્ષપિકા પુત્રિણી સવિદારિકા ||૨૭|| વિદ્રધિશ્ચેતિ પિડકાઃ પ્રમેહોપેક્ષયા દશ | સન્ધિમર્મસુ જાયન્તે માંસલેષુ ચ ધામસુ ||૨૮|| (વા. નિ. અ. ૧૦) |

પ્રમેહોપેક્ષયા પિડકાસમ્ભવં દર્શયિતુમાહ– શરાવિકેત્યાદિ| ઇહ દશપિડકાસુ વિનતાયાઃ પાઠો ભોજવિરુદ્ધઃ, ભોજે હિ નવ પિડકાઃ; તદ્યથા– “શરાવિકા સર્ષપિકા કૂર્મિકા જાલિની તથા| કુલત્થિકાઽલજી પુત્રી વિદારી વિદ્રધી તથા|| નવૈતાઃ પિડકા જ્ઞેયાઃ” ઇત્યાદિ| કુલત્થિકા ભોજે મસૂરિકા જ્ઞેયા; કિન્તુ ભોજે એવ વિનતા ન્યૂનેતિ વક્તું સુકરં, સુશ્રુતે ચરકે ચ વિનતાયા દર્શનાત્| ચરકે તુ સપ્ત પિડકાઃ| તદ્યથા– “શરાવિકા કચ્છપિકા જાલિની સર્ષપી તથા| અલજી વિનતાખ્યા ચ વિદ્રધી ચેતિ સપ્તમી||” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| તત્ર પ્રાયોભાવાત્ સપ્તાનામભિધાનમ્| યતઃ તેનૈવ કિયન્તઃશિરસીયે “તથાઽન્યાઃ પિડકાઃ સન્તિ” ઇત્યાદિના અધિકપિડકાસમ્ભવઃ સૂચિતઃ| પ્રમેહોપેક્ષયેત્યભિધાનં મધુમેહેન પ્રમેહમાત્રેણ ચ પિડકાસમ્ભવં દર્શયતિ| અત એવ “વિના પ્રમેહમપ્યેતાઃ” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇત્યત્ર પ્રમેહમાત્રગ્રહણં કૃતમ્| ધામસ્વિતિ સ્થાનેષુ||૨૭-૨૮||

Adhikarana sharAvikA-sarShapikA-kacchapikA-jAlinI-vinatA-putriNI-masUrikA-alajI-vidArikA-vidradhilakShaNam (29-33) · Śloka 34

અન્તોન્નતા તુ તદ્રૂપા નિમ્નમધ્યા શરાવિકા | ગૌરસર્ષપસંસ્થાના તત્પ્રમાણા ચ સર્ષપી ||૨૯|| સદાહા કૂર્મસંસ્થાના જ્ઞેયા કચ્છપિકા બુધૈઃ | જાલિની તીવ્રદાહા તુ માંસજાલસમાવૃતા ||૩૦|| અવગાઢરુજાક્લેદા પૃષ્ઠે વાઽપ્યુદરેઽપિ વા | મહતી પિડકા નીલા વિનતા નામ સા સ્મૃતા ||૩૧|| મહત્યલ્પચિતા જ્ઞેયા પિડકા ચાપિ પુત્રિણી | મસૂરાકૃતિસંસ્થાના વિજ્ઞેયા તુ મસૂરિકા ||૩૨|| રક્તા સિતા સ્ફોટચિતા દારુણા ત્વલજી ભવેત્ | વિદારીકન્દવદ્વૃત્તા કઠિના ચ વિદારિકા ||૩૩|| વિદ્રધેર્લક્ષણૈર્યુક્તા જ્ઞેયા વિદ્રધિકા તુ સા |૩૪| (સુ. નિ. અ. ૬) |

સર્વાસામાકૃતિમાહ– અન્તોન્નતેત્યાદિ| તદ્રૂપેતિ શરાવરૂપા| અલ્પચિતા અલ્પપિડકાન્તરાચિતા| વિદ્રધેર્લક્ષણૈર્યુક્તેત્યભિધાનેન વિદ્રધેરસ્યા ભેદો બોધ્યઃ||૨૯-૩૩||–

Adhikarana piDakAnAmArambhakakAraNam (34-35) · Śloka 35

યે યન્મયાઃ સ્મૃતા મેહાસ્તેષામેતાસ્તુ તન્મયાઃ ||૩૪|| (સુ. નિ. અ. ૬) | વિના પ્રમેહમપ્યેતા જાયન્તે દુષ્ટમેદસઃ | તાવચ્ચૈતા ન લક્ષ્યન્તે યાવદ્વાસ્તુપરિગ્રહાઃ ||૩૫|| (ચ. સૂ. અ. ૧૭) |

પિડકાનામારમ્ભકકારણમાહ– યે યન્મયા ઇત્યાદિ| તન્મયા ઇતિ નિર્દેશઃ ક્વચિદપવાદવિષયેઽપ્યુત્સર્ગોઽભિનિવિશત ઇતિ ઙીપં બાધિત્વા ટાપા સાધનીયઃ| તદ્દોષં મત્વા કૈશ્ચિત્ ‘તત્કૃતાઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરં કૃતમ્| અયમત્ર પિણ્ડાર્થઃ– યો યદ્દોષોલ્બણો મેહસ્તદ્દોષોલ્બણેનૈવ પિડકા ભવન્તિ| નનુ, જાલિન્યાં તીવ્રદાહઃ પઠિતઃ, સ ચ પિત્તકૃતઃ, ભોજેઽપિ જાલિની પિત્તકૃતૈવ પઠિતા; યથા– “પરસ્પરાભિસમ્બન્ધા પિડકા ચૈકદેશજા| પિત્તોત્કટા દાહવતી ભૃશરુગ્ જાલિની મતા||” ઇતિ| તત્કથં જાલિન્યાં પિત્તજત્વનિયમાત્ યે યન્મયા ઇત્યાદિગ્રન્થાર્થસઙ્ગતિઃ? નૈવં, પ્રચુરપિડકાનાં તન્મયત્વેન બાહુલ્યેનાભિધાનં; યથા– છત્રિણો ગચ્છન્તીતિ ગદાધરઃ; કિંવા સ્વમહિમ્ના જાલિની પિત્તપ્રધાના ભવતિ, શ્લેષ્મવાતજમેહભવત્વેન શ્લેષ્મવાતપ્રધાના ચ; તેન દોષત્રયપ્રધાનત્વાત્ સર્વદા સા ભવતિ| અન્યસ્ત્વાહ– તીવ્રદાહત્વં પિત્તોત્કટત્વં ચ પૈત્તિકમેહજાયાં જાલિન્યામવગન્તવ્યમ્, અન્યમેહજા તુ અન્યદોષોત્કટા નિર્દાહા ચ| અત એવ ચરકે જાલિની કફોલ્બણા નિર્દાહા એવ પઠિતા| તદ્યથા– “શરાવિકા કચ્છપિકા જાલિની ચેતિ દુઃસહાઃ| જાયન્તે તા હ્યતિબલાઃ પ્રભૂતશ્લેષ્મમેદસામ્|| સ્તબ્ધા સિરાજાલવતી સ્નિગ્ધસ્રાવા મહાશ્રયા| રુજાનિસ્તોદબહુલા સૂક્ષ્મચ્છિદ્રા ચ જાલિની||” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| ન ચાતિપ્રસક્તિઃ, ઉક્તં હિ ચરકે સમર્થ્યતે; અસ્મિંશ્ચ સમાધાને યે યન્મયા ઇત્યાદિ ન વ્યાહન્યતે| ચરકભોજવચનયોશ્ચાવિરોધાર્થં યત્નાન્તરં મૃગ્યમ્| કાર્તિકસ્ત્વાહ– પાકકાલે પિત્તોત્કટત્વં, “તસ્માદ્ધિ સર્વે પરિપાકકાલે પચન્તિ શોથાંસ્ત્રય એવ દોષાઃ|” (સુ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ વચનાત્; એતત્તુ સર્વત્રાવિશેષાન્નાદ્રિયન્તે||૩૪-૩૫||

Adhikarana asAdhyapiDakAlakShaNam (36) · Śloka 36

ગુદે હૃદિ શિરસ્યંસ્યે પૃષ્ઠે મર્મસુ ચોત્થિતાઃ | સોપદ્રવા દુર્બલાગ્નેઃ પિડકાઃ પરિવર્જયેત્ ||૩૬|| (સુ. નિ. અ. ૬) |

અસાધ્યપિડકાલક્ષણમાહ– ગુદે ઇત્યાદિ| સોપદ્રવા ઇતિ ઉપદ્રવાશ્ચ તૃટ્કાસાદયઃ| યથાહ ચરકઃ– “તૃટ્કાસમાંસસઙ્કોચમોહહિક્કામદજ્વરાઃ| વિસર્પમર્મસંરોધાઃ પિડકાનામુપદ્રવાઃ||” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| પિડકાસ્તુ પ્રાયેણાધઃકાય એવ, દોષદૂષ્યાણામધઃપ્રસરણાત્, “રસાયનીનાં ચ દૌર્બલ્યાન્નોર્ધ્વમુત્તિષ્ઠન્તિ પ્રમેહિણાં દોષાઃ||” (સુ. ચિ. અ. ૧૨) ઇતિ વચનાચ્ચ| કેચિદાહુઃ– સ્ત્રીણાં પ્રમેહો ન ભવતીતિ| તથાચ તન્ત્રાન્તરે– “રજઃપ્રસેકાન્નારીણાં માસિ માસિ વિશુધ્યતિ| સર્વં શરીરં દોષાશ્ચ ન પ્રમેહન્ત્યતઃ સ્ત્રિયઃ||” ઇતિ| કિન્તુ સ્ત્રીષુ પ્રમેહદર્શનાત્, એતદ્ધેતુબલાદન્યરોગાસમ્ભવત્વાચ્ચૈતત્ પ્રાયોવાદમાશ્રિત્યોક્તમ્| મેહનિવૃત્તિલક્ષણં ચ સુશ્રુતે પઠિતમ્| તદ્યથા– “પ્રમેહિણો યદા મૂત્રમનાવિલમપિચ્છિલમ્| વિશદં તિક્તકટુકં તદાઽઽરોગ્યં પ્રચક્ષતે||” (સુ. ચિ. અ. ૧૨) ઇતિ||૩૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 33

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને પ્રમેહપ્રમેહપિડકાનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૩૩||

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં પ્રમેહપ્રમેહપિડકાનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૩||