Adhikarana pramehanidAnam (1) · Śloka 1
અથ પ્રમેહ-પ્રમેહપિડકાનિદાનમ્ | આસ્યાસુખં સ્વપ્નસુખં દધીનિ ગ્રામ્યૌદકાનૂપરસાઃ પયાંસિ | નવાન્નપાનં ગુડવૈકૃતં ચ પ્રમેહહેતુઃ કફકૃચ્ચ સર્વમ્ ||૧|| (ચ. ચિ. અ. ૭) |
अथ प्रमेह-प्रमेहपिडकानिदानम् | आस्यासुखं स्वप्नसुखं दधीनि ग्राम्यौदकानूपरसाः पयांसि | नवान्नपानं गुडवैकृतं च प्रमेहहेतुः कफकृच्च सर्वम् ||१|| (च. चि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehasamprAptiH (2-3) · Śloka 3
મેદશ્ચ માંસં ચ શરીરજં ચ ક્લેદં કફો બસ્તિગતઃ પ્રદૂષ્ય | કરોતિ મેહાન્ સમુદીર્ણમુષ્ણૈસ્તાનેવ પિત્તં પરિદૂષ્ય ચાપિ ||૨|| ક્ષીણેષુ દોષેષ્વવકૃષ્ય ધાતૂન્ સન્દૂષ્ય મેહાન્ કુરુતેઽનિલશ્ચ | સાધ્યાઃ કફોત્થા દશ, પિત્તજાઃ ષડ્ યાપ્યા, ન સાધ્યઃ પવનાચ્ચતુષ્કઃ ||૩|| સમક્રિયત્વાદ્વિષમક્રિયત્વાન્મહાત્યયત્વાચ્ચ યથાક્રમં તે | (ચ. ચિ. અ. ૬) |
मेदश्च मांसं च शरीरजं च क्लेदं कफो बस्तिगतः प्रदूष्य | करोति मेहान् समुदीर्णमुष्णैस्तानेव पित्तं परिदूष्य चापि ||२|| क्षीणेषु दोषेष्ववकृष्य धातून् सन्दूष्य मेहान् कुरुतेऽनिलश्च | साध्याः कफोत्था दश, पित्तजाः षड् याप्या, न साध्यः पवनाच्चतुष्कः ||३|| समक्रियत्वाद्विषमक्रियत्वान्महात्ययत्वाच्च यथाक्रमं ते | (च. चि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehANAM doShadUShyasa~ggrahaH (4) · Śloka 4
કફઃ સપિત્તઃ પવનશ્ચ દોષા મેદોઽસ્રશુક્રામ્બુવસાલસીકાઃ | મજ્જા રસૌજઃ પિશિતં ચ દૂષ્યાઃ પ્રમેહિણાં વિંશતિરેવ મેહાઃ ||૪|| (ચ. ચિ. અ. ૬) |
कफः सपित्तः पवनश्च दोषा मेदोऽस्रशुक्राम्बुवसालसीकाः | मज्जा रसौजः पिशितं च दूष्याः प्रमेहिणां विंशतिरेव मेहाः ||४|| (च. चि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehapUrvarUpam (5) · Śloka 5
દન્તાદીનાં મલાઢ્યત્વં પ્રાગ્રૂપં પાણિપાદયોઃ | દાહશ્ચિક્કણતા દેહે તૃટ્ સ્વાદ્વાસ્યં ચ જાયતે ||૫||
दन्तादीनां मलाढ्यत्वं प्राग्रूपं पाणिपादयोः | दाहश्चिक्कणता देहे तृट् स्वाद्वास्यं च जायते ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6
સામાન્યં લક્ષણં તેષાં પ્રભૂતાવિલમૂત્રતા | દોષદૂષ્યાવિશેષેઽપિ તત્સંયોગવિશેષતઃ ||૬|| મૂત્રવર્ણાદિભેદેન ભેદો મેહેષુ કલ્પ્યતે | (વા. નિ. અ. ૧૦) |
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रभूताविलमूत्रता | दोषदूष्याविशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः ||६|| मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते | (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udakameha-ikShumeha-sAndrameha-surAmeha-piShTameha-shukrameha-sikatAmeha-shItameha-shanairmeha-lAlAmehalakShaNam (7-12) · Śloka 12
અચ્છં બહુ સિતં શીતં નિર્ગન્ધમુદકોપમમ્ ||૭|| મેહત્યુદકમેહેન કિઞ્ચિદાવિલપિચ્છિલમ્ | ઇક્ષો રસમિવાત્યર્થં મધુરં ચેક્ષુમેહતઃ ||૮|| સાન્દ્રીભવેત્ પર્યુષિતં સાન્દ્રમેહેન મેહતિ | સુરામેહી સુરાતુલ્યમુપર્યચ્છમધો ઘનમ્ ||૯|| સંહૃષ્ટરોમા પિષ્ટેન પિષ્ટવદ્બહલં સિતમ્ | શુક્રાભં શુક્રમિશ્રં વા શુક્રમેહી પ્રમેહતિ ||૧૦|| મૂર્તાણૂન્ સિકતામેહી સિકતારૂપિણો મલાન્ | શીતમેહી સુબહુશો મધુરં ભૃશશીતલમ્ ||૧૧|| શનૈઃ શનૈઃ શનૈર્મેહી મન્દં મન્દં પ્રમેહતિ | લાલાતન્તુયુતં મૂત્રં લાલામેહેન પિચ્છિલમ્ ||૧૨|| (વા. નિ. અ. ૧૦) |
अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम् ||७|| मेहत्युदकमेहेन किञ्चिदाविलपिच्छिलम् | इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः ||८|| सान्द्रीभवेत् पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति | सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधो घनम् ||९|| संहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टवद्बहलं सितम् | शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति ||१०|| मूर्ताणून् सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान् | शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम् ||११|| शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दं प्रमेहति | लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम् ||१२|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArameha-nIlameha-kAlameha-hAridrameha-mA~jjiShThameha-raktamehalakShaNam (13-14) · Śloka 15
ગન્ધવર્ણરસસ્પર્શૈઃ ક્ષારેણ ક્ષારતોયવત્ | નીલમેહેન નીલાભં કાલમેહી મસીનિભમ્ ||૧૩|| હારિદ્રમેહી કટુકં હરિદ્રાસન્નિભં દહત્ | વિસ્રં માઞ્જિષ્ઠમેહેન મઞ્જિષ્ઠાસલિલોપમમ્ ||૧૪|| વિસ્રમુષ્ણં સલવણં રક્તાભં રક્તમેહતઃ |૧૫| (વા. નિ. અ. ૧૦) |
गन्धवर्णरसस्पर्शैः क्षारेण क्षारतोयवत् | नीलमेहेन नीलाभं कालमेही मसीनिभम् ||१३|| हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं दहत् | विस्रं माञ्जिष्ठमेहेन मञ्जिष्ठासलिलोपमम् ||१४|| विस्रमुष्णं सलवणं रक्ताभं रक्तमेहतः |१५| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vasAmeha-majjameha-kShaudrameha-hastimehalakShaNam (15-17) · Śloka 17
વસામેહી વસામિશ્રં વસાભં મૂત્રયેન્મુહુઃ ||૧૫|| મજ્જાભં મજ્જમિશ્રં વા મજ્જમેહી મુહુર્મુહુઃ | કષાયં મધુરં રૂક્ષં ક્ષૌદ્રમેહં વદેદ્બુધઃ ||૧૬|| હસ્તી મત્ત ઇવાજસ્રં મૂત્રં વેગવિવર્જિતમ્ | સલસીકં વિબદ્ધં ચ હસ્તિમેહી પ્રમેહતિ ||૧૭|| (વા. નિ. અ. ૧૦) |
वसामेही वसामिश्रं वसाभं मूत्रयेन्मुहुः ||१५|| मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः | कषायं मधुरं रूक्षं क्षौद्रमेहं वदेद्बुधः ||१६|| हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं वेगविवर्जितम् | सलसीकं विबद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति ||१७|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehopadravAH (18-20) · Śloka 20
અવિપાકોઽરુચિશ્છર્દિર્નિદ્રા કાસઃ સપીનસઃ | ઉપદ્રવાઃ પ્રજાયન્તે મેહાનાં કફજન્મનામ્ ||૧૮|| બસ્તિમેહનયોસ્તોદો મુષ્કાવદરણં જ્વરઃ | દાહસ્તૃષ્ણાઽમ્લિકા મૂર્છા વિડ્ભેદઃ પિત્તજન્મનામ્ ||૧૯|| વાતજાનામુદાવર્તઃ કમ્પહૃદ્ગ્રહલોલતાઃ | શૂલમુન્નિદ્રતા શોષઃ કાસઃ શ્વાસશ્ચ જાયતે ||૨૦|| (વા. નિ. અ. ૧૦) |
अविपाकोऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः | उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम् ||१८|| बस्तिमेहनयोस्तोदो मुष्कावदरणं ज्वरः | दाहस्तृष्णाऽम्लिका मूर्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम् ||१९|| वातजानामुदावर्तः कम्पहृद्ग्रहलोलताः | शूलमुन्निद्रता शोषः कासः श्वासश्च जायते ||२०|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehasyAsAdhyalakShaNam (21) · Śloka 21
યથોક્તોપદ્રવાવિષ્ટમતિપ્રસ્રુતમેવ ચ | પિડકાપીડિતં ગાઢઃ પ્રમેહો હન્તિ માનવમ્ ||૨૧|| (સુ. સૂ. અ. ૩૩) |
यथोक्तोपद्रवाविष्टमतिप्रस्रुतमेव च | पिडकापीडितं गाढः प्रमेहो हन्ति मानवम् ||२१|| (सु. सू. अ. ३३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhumehIjAtasya pramehiNo~asAdhyatvam (22) · Śloka 22
જાતઃ પ્રમેહી મધુમેહિનો વા ન સાધ્ય ઉક્તઃ સ હિ બીજદોષાત્ | યે ચાપિ કેચિત્ કુલજા વિકારા ભવન્તિ તાંસ્તાન્ પ્રવદન્ત્યસાધ્યાન્ ||૨૨|| (ચ. ચિ. અ. ૬) |
जातः प्रमेही मधुमेहिनो वा न साध्य उक्तः स हि बीजदोषात् | ये चापि केचित् कुलजा विकारा भवन्ति तांस्तान् प्रवदन्त्यसाध्यान् ||२२|| (च. चि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upekShayA hi kaphapittajAnAmapi madhumehatvaM, dhAtukShayAvaraNAbhyAM kupitavAtena madhumehasambhavashca (23-25) · Śloka 25
સર્વ એવ પ્રમેહાસ્તુ કાલેનાપ્રતિકારિણઃ | મધુમેહત્વમાયાન્તિ તદાઽસાધ્યા ભવન્તિ હિ ||૨૩|| (સુ. નિ. અ. ૬) | મધુમેહે મધુસમં જાયતે સ કિલ દ્વિધા | ક્રુદ્ધે ધાતુક્ષયાદ્વાયૌ દોષાવૃતપથેઽથવા ||૨૪|| આવૃતો દોષલિઙ્ગાનિ સોઽનિમિત્તં પ્રદર્શયન્ | ક્ષણાત્ ક્ષીણઃ ક્ષણાત્ પૂર્ણો ભજતે કૃચ્છ્રસાધ્યતામ્ ||૨૫|| (વા. નિ. અ. ૧૦) |
सर्व एव प्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकारिणः | मधुमेहत्वमायान्ति तदाऽसाध्या भवन्ति हि ||२३|| (सु. नि. अ. ६) | मधुमेहे मधुसमं जायते स किल द्विधा | क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथेऽथवा ||२४|| आवृतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्तं प्रदर्शयन् | क्षणात् क्षीणः क्षणात् पूर्णो भजते कृच्छ्रसाध्यताम् ||२५|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAM pramehANAM madhumehavAcitve nimittam (26) · Śloka 26
મધુરં યચ્ચ મેહેષુ પ્રાયો મધ્વિવ મેહતિ | સર્વેઽપિ મધુમેહાખ્યા માધુર્યાચ્ચ તનોરતઃ ||૨૬|| (વા. નિ. અ. ૧૦) |
मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति | सर्वेऽपि मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोरतः ||२६|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehopekShayA piDakAsambhavaH (27-28) · Śloka 28
શરાવિકા કચ્છપિકા જાલિની વિનતાઽલજી | મસૂરિકા સર્ષપિકા પુત્રિણી સવિદારિકા ||૨૭|| વિદ્રધિશ્ચેતિ પિડકાઃ પ્રમેહોપેક્ષયા દશ | સન્ધિમર્મસુ જાયન્તે માંસલેષુ ચ ધામસુ ||૨૮|| (વા. નિ. અ. ૧૦) |
शराविका कच्छपिका जालिनी विनताऽलजी | मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका ||२७|| विद्रधिश्चेति पिडकाः प्रमेहोपेक्षया दश | सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु ||२८|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharAvikA-sarShapikA-kacchapikA-jAlinI-vinatA-putriNI-masUrikA-alajI-vidArikA-vidradhilakShaNam (29-33) · Śloka 34
અન્તોન્નતા તુ તદ્રૂપા નિમ્નમધ્યા શરાવિકા | ગૌરસર્ષપસંસ્થાના તત્પ્રમાણા ચ સર્ષપી ||૨૯|| સદાહા કૂર્મસંસ્થાના જ્ઞેયા કચ્છપિકા બુધૈઃ | જાલિની તીવ્રદાહા તુ માંસજાલસમાવૃતા ||૩૦|| અવગાઢરુજાક્લેદા પૃષ્ઠે વાઽપ્યુદરેઽપિ વા | મહતી પિડકા નીલા વિનતા નામ સા સ્મૃતા ||૩૧|| મહત્યલ્પચિતા જ્ઞેયા પિડકા ચાપિ પુત્રિણી | મસૂરાકૃતિસંસ્થાના વિજ્ઞેયા તુ મસૂરિકા ||૩૨|| રક્તા સિતા સ્ફોટચિતા દારુણા ત્વલજી ભવેત્ | વિદારીકન્દવદ્વૃત્તા કઠિના ચ વિદારિકા ||૩૩|| વિદ્રધેર્લક્ષણૈર્યુક્તા જ્ઞેયા વિદ્રધિકા તુ સા |૩૪| (સુ. નિ. અ. ૬) |
अन्तोन्नता तु तद्रूपा निम्नमध्या शराविका | गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाणा च सर्षपी ||२९|| सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः | जालिनी तीव्रदाहा तु मांसजालसमावृता ||३०|| अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वाऽप्युदरेऽपि वा | महती पिडका नीला विनता नाम सा स्मृता ||३१|| महत्यल्पचिता ज्ञेया पिडका चापि पुत्रिणी | मसूराकृतिसंस्थाना विज्ञेया तु मसूरिका ||३२|| रक्ता सिता स्फोटचिता दारुणा त्वलजी भवेत् | विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका ||३३|| विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्रधिका तु सा |३४| (सु. नि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana piDakAnAmArambhakakAraNam (34-35) · Śloka 35
યે યન્મયાઃ સ્મૃતા મેહાસ્તેષામેતાસ્તુ તન્મયાઃ ||૩૪|| (સુ. નિ. અ. ૬) | વિના પ્રમેહમપ્યેતા જાયન્તે દુષ્ટમેદસઃ | તાવચ્ચૈતા ન લક્ષ્યન્તે યાવદ્વાસ્તુપરિગ્રહાઃ ||૩૫|| (ચ. સૂ. અ. ૧૭) |
ये यन्मयाः स्मृता मेहास्तेषामेतास्तु तन्मयाः ||३४|| (सु. नि. अ. ६) | विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः | तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहाः ||३५|| (च. सू. अ. १७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyapiDakAlakShaNam (36) · Śloka 36
ગુદે હૃદિ શિરસ્યંસ્યે પૃષ્ઠે મર્મસુ ચોત્થિતાઃ | સોપદ્રવા દુર્બલાગ્નેઃ પિડકાઃ પરિવર્જયેત્ ||૩૬|| (સુ. નિ. અ. ૬) |
गुदे हृदि शिरस्यंस्ये पृष्ठे मर्मसु चोत्थिताः | सोपद्रवा दुर्बलाग्नेः पिडकाः परिवर्जयेत् ||३६|| (सु. नि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 33
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને પ્રમેહપ્રમેહપિડકાનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૩૩||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने प्रमेहप्रमेहपिडकानिदानं समाप्तम् ||३३||
🔊 Audio coming soon