33. pramēhapramēhapiḍakānidānam

Adhikarana pramehanidAnam (1) · Śloka 1

അഥ പ്രമേഹ-പ്രമേഹപിഡകാനിദാനമ് | ആസ്യാസുഖം സ്വപ്നസുഖം ദധീനി ഗ്രാമ്യൌദകാനൂപരസാഃ പയാംസി | നവാന്നപാനം ഗുഡവൈകൃതം ച പ്രമേഹഹേതുഃ കഫകൃച്ച സര്വമ് ||൧|| (ച. ചി. അ. ൭) |

ചന്ദ്രോദയപ്രണയപീവരദുഗ്ധസിന്ധുപൂരഭ്രമം വഹതി യദ്ഗുണകീര്തിഗുച്ഛഃ| തേന വ്യധായി ഗുരുണാ വിജയേന ശിഷ്യപ്രേമ്ണാऽശ്മരീരുഗവധേര്മധുകോഷബന്ധഃ||൧|| ശ്രീകണ്ഠദത്തഭിഷജാ ഗുരുഭക്തിലേശാദാരഭ്യതേ പ്രഭൃതി സമ്പ്രതി മേഹരോഗാത്| സൂക്തീര്വിചിന്ത്യ മധുശീകരമുദ്ഗിരന്തീഷ്ടീകാകൃതഃ കതിപയസ്യ തദീയശേഷഃ||൨|| അശ്മരീരോഗാനന്തരം ബസ്തിവികൃതിസാമ്യാത് പ്രമേഹനിദാനമുച്യതേ– ആസ്യാസുഖമിത്യാദി| ആസ്യാ ഉപവിഷ്ടസ്യ ചേഷ്ടോപരമഃ, തേന കൃതം സുഖമാസ്യാസുഖമ്; ഏവം സ്വപ്നസുഖമിതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| തേനാസനാദിദോഷാദാസ്യാദുഃഖം സ്വപ്നദുഃഖം വാ ന പ്രമേഹഹേതുഃ| ഗുഡവൈകൃതമിതി ഗുഡവികാരാഃ ശര്കരാദയഃ തഥാ ഗുഡകൃതാശ്ച ഭക്ഷ്യാഃ| പ്രമേഹഹേതുഃ കഫകൃച്ച സര്വമിത്യനുക്തഹേതുസങ്ഗ്രഹാര്ഥമുക്തമ്| ഏഷ സാധാരണോ ഹേതുഃ പ്രമേഹസ്യ; വിശേഷഹേതുസ്തു ചരകേ നിദാനസ്ഥാനേ– ‘ഹായനകോദ്ദാലക’ ഇത്യാദിനാ കഫജസ്യ, ‘ഉഷ്ണാമ്ലലവണ’ ഇത്യാദിനാ പിത്തജസ്യ, ‘കടുതിക്തകഷായ’ (ച. നി. അ. ൪) ഇത്യാദിനാ വാതജസ്യാഭിഹിതഃ| ഏതേന സാമാന്യഹേതുസഹിതോ വിശിഷ്ടഹേതുഃ കഫജാദിപ്രമേഹസ്യ| കിഞ്ച കഫജനിദാനമപ്യേതദാസ്യാസുഖാദി ബോദ്ധവ്യമ്||൧||

Adhikarana pramehasamprAptiH (2-3) · Śloka 3

മേദശ്ച മാംസം ച ശരീരജം ച ക്ലേദം കഫോ ബസ്തിഗതഃ പ്രദൂഷ്യ | കരോതി മേഹാന് സമുദീര്ണമുഷ്ണൈസ്താനേവ പിത്തം പരിദൂഷ്യ ചാപി ||൨|| ക്ഷീണേഷു ദോഷേഷ്വവകൃഷ്യ ധാതൂന് സന്ദൂഷ്യ മേഹാന് കുരുതേऽനിലശ്ച | സാധ്യാഃ കഫോത്ഥാ ദശ, പിത്തജാഃ ഷഡ് യാപ്യാ, ന സാധ്യഃ പവനാച്ചതുഷ്കഃ ||൩|| സമക്രിയത്വാദ്വിഷമക്രിയത്വാന്മഹാത്യയത്വാച്ച യഥാക്രമം തേ | (ച. ചി. അ. ൬) |

കഫപിത്തവാതജമേഹാനാം ക്രമേണ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– മേദ ഇത്യാദിനാ| അത്ര കഫജാ ഏവ മേഹാ ഭൂയസ്ത്വേന സാധ്യത്വേന ച ആദാവുച്യന്തേ| താനേവേതി മേദോമാംസശരീരജക്ലേദാന്| ഉഷ്ണൈരിതി ഉഷ്ണവീര്യസ്പര്ശൈര്ദ്രവ്യൈഃ| ക്ഷീണേഷു ദോഷേഷ്വിതി പ്രവൃദ്ധത്വേനൈവ ക്ഷീണേഷു, ന തു സമാനാപേക്ഷയാ ക്ഷീണേഷു; അനേന വൃദ്ധേ കഫേ പിത്തേ വാ യോ വായുര്ലങ്ഘനാദിനാ ക്രമേണ വൃദ്ധോ ഭവതി, സ നേഹാസാധ്യമേഹചതുഷ്ടയപ്രകരണേ വിവക്ഷിത ഇതി സൂച്യതേ| തത്ര ഹി ചികിത്സാവിധാനാത് സാധ്യത്വമസ്തി| യദുക്തമ്– “യാ വാതമേഹാന് പ്രതി പൂര്വമുക്താ വാതോല്ബണാനാം വിഹിതാ ക്രിയാ സാ| വായുര്ഹി ധാതുഷ്വതികര്ഷിതേഷു കുപ്യത്യസാധ്യാന് പ്രതി നാസ്തി ചിന്താ||” (ച. ചി. അ. ൬) ഇതി| ദോഷേഷ്വിതി കഫപിത്തേഷു, ദ്വയോശ്ച ബഹുവചനം വ്യക്ത്യപേക്ഷയാ ബഹുത്വാത്| അവകൃഷ്യേതി ബസ്തിമുഖം നീത്വാ| ധാതൂനിതി വസാമജ്ജൌജോലസീകാഖ്യാന്| സമക്രിയത്വാദിതി കഫസ്യ ദോഷസ്യ ദൂഷ്യസ്യ ച മേദഃപ്രഭൃതേഃ സമാനത്വാത് കടുതിക്താദിക്രിയായാഃ| അത്ര വ്യാധിമഹിമ്നാ തുല്യദൂഷ്യതാ സാധ്യതായാ ഹേതുഃ| തേന “ന ച തുല്യഗുണോ ദൂഷ്യോ ന ദോഷഃ പ്രകൃതിര്ഭവേത്|” (ച. സൂ. അ. ൧൧) ഇതി ചരകവചനം കഷ്ടസാധ്യതാര്ഥം നോദ്ഭാവനീയമ്| യദുക്തമ്– “ജ്വരേ തുല്യര്തുദോഷത്വം പ്രമേഹേ തുല്യദൂഷ്യതാ| രക്തഗുല്മേ പുരാണത്വം സുഖസാധ്യസ്യ ലക്ഷണമ്||” ഇതി| വിഷമക്രിയത്വാദിതി പിത്തസ്യ പ്രമേഹപ്രധാനദൂഷ്യസ്യ ച മേദഃപ്രഭൃതേശ്ചാന്യോന്യവിപരീതക്രിയത്വാത്; പിത്തഹരം ഹി മധുരാദി മേദസ്കരം, മേദോഹരം ച കടുകാദി പിത്തകരമിതി ക്രിയാവൈഷമ്യമ്; അത്ര വ്യാധിസ്വഭാവോ ഹേതുഃ, തേനാന്യേഷു വ്യാധിഷു പരസ്പരവിരുദ്ധദോഷദൂഷ്യസംസര്ഗേऽപ്യുഭയപ്രത്യനീകഭേഷജവിധിരവിരോധീതി| മഹാത്യയത്വാദിതി മജ്ജാദിഗമ്ഭീരധാത്വപകര്ഷകത്വേന ബഹുവ്യാപത്തികരത്വാത്; ആശുകാരിത്വാദിതി ഈശാനഃ| ചകാരാത് വിഷമക്രിയത്വം ച വാതജാനാം സമുച്ചീയതേ||൨-൩||

Adhikarana pramehANAM doShadUShyasa~ggrahaH (4) · Śloka 4

കഫഃ സപിത്തഃ പവനശ്ച ദോഷാ മേദോऽസ്രശുക്രാമ്ബുവസാലസീകാഃ | മജ്ജാ രസൌജഃ പിശിതം ച ദൂഷ്യാഃ പ്രമേഹിണാം വിംശതിരേവ മേഹാഃ ||൪|| (ച. ചി. അ. ൬) |

സര്വമേഹാനാം ദോഷദൂഷ്യസങ്ഗ്രഹമാഹ– കഫ ഇത്യാദിനാ| വസാ മാംസസ്നേഹഃ, സര്വദേഹസ്നേഹ ഇത്യന്യേ| ലസീകാ ഉദകവിശേഷഃ| യഥാഹ ചരകഃ– “യത്തു മാംസത്വഗന്തരേ ഉദകം തല്ലസീകാശബ്ദം ലഭതേ|” (ച. ശാ. അ. ൭) ഇതി| രസൌജ ഇതി രസശ്ച ഓജശ്ച ഇതി ദ്വന്ദ്വഃ| ഓജശ്ചാത്രാര്ധാഞ്ജലിപരിമിതം ശ്ലേഷ്മരൂപം; യദുക്തമ്– “ശ്ലേഷ്മലസ്യൌജസോऽര്ധാഞ്ജലിഃ പരിമാണമ്|” (ച. ശാ. അ. ൭) ഇതി; നത്വഷ്ടബിന്ദ്വാത്മകം, തസ്യ ഭ്രംശേന മരണാഭിധാനാത്| നനു, രസ ഏവൌജോ രസൌജ ഇതി കുതോ ന കല്പ്യതേ? രസോऽപ്യോജഃശബ്ദേനോച്യതേ; യദുക്തമ്– “തസ്മിന് കാലേ പചത്യഗ്നിര്യദന്നം കോഷ്ഠമാഗതമ്| മലീഭവതി തത് പ്രായഃ കല്പതേ കിഞ്ചിദോജസേ||” (ച. ചി. അ. ൮) ഇതി; ഓജസേ ഇതി രസായേത്യര്ഥഃ| നൈവമ്, ഓജസോ ഹി മധുമേഹേ ദൂഷ്യത്വേനോക്തത്വാത്, ഓജഃശബ്ദോപാദാനവൈഫല്യാച്ച| യദ്യപ്യത്ര ബഹൂനി മേദഃപ്രഭൃതീനി ദൂഷ്യത്വേനോച്യന്തേ, തഥാऽപി പൂര്വം മേദോമാംസശരീരജക്ലേദാനാം സര്വമേഹേഷ്വവശ്യമ്ഭാവിദൂഷ്യത്വേന പൃഥഗഭിധാനമ്| മജ്ജാദയസ്തു മേഹവിശേഷേ ദൂഷ്യാഃ| തദ്യഥാ– ലസീകാവസാമജ്ജൌജാംസി വാതികേ, ന പൈത്തികേ, ന ശ്ലൈഷ്മികേ| ഈശാനഃ പുനരാഹ– രസരക്തശുക്രാണി സര്വമേഹേഷു കദാചിത് ദുഷ്യന്തേ, ന ത്വവശ്യമിതി| കിഞ്ച സര്വമേഹാനാമേവ ദോഷത്രയജന്യത്വം സകലദൂഷ്യാശ്രയിത്വം ച ‘കഫഃ സപിത്തഃ’ ഇത്യാദിനോപദര്ശ്യതേ| മേദോമാംസാദീനി തു അത്യന്തദൂഷ്യോപദര്ശനാര്ഥം പൃഥഗുക്താനി| യതശ്ചരകേऽപി കിയന്തഃശിരസീയാധ്യായേ സകലമേഹവാചകമധുമേഹകഥനേ ദോഷത്രയപ്രകോപോऽഭിഹിതഃ| തഥാഹി– “സമാരുതസ്യ പിത്തസ്യ കഫസ്യ ച മുഹുര്മുഹുഃ| ദര്ശയത്യാകൃതിം ഗത്വാ ക്ഷയമാപ്യായ്യതേ പുനഃ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| തഥാ സുശ്രുതോऽപ്യാഹ– “വാതപിത്തമേദോഭിരന്വിതഃ ശ്ലേഷ്മാ മേഹാന് ജനയതി|” (സു. നി. അ. ൬) ഇത്യാദി| കഫാദീനാം ദ്വ്യുല്ബണാദിസംസര്ഗസ്യാനന്ത്യേന സര്വമേഹാവസ്ഥാവിശേഷേണ മധുമേഹേന ച സങ്ഖ്യാധിക്യപ്രസങ്ഗനിരാസായാവധാരണാര്ഥമാഹ– വിംശതിരേവ മേഹാ ഇതി||൪||

Adhikarana pramehapUrvarUpam (5) · Śloka 5

ദന്താദീനാം മലാഢ്യത്വം പ്രാഗ്രൂപം പാണിപാദയോഃ | ദാഹശ്ചിക്കണതാ ദേഹേ തൃട് സ്വാദ്വാസ്യം ച ജായതേ ||൫||

പൂര്വരൂപമാഹ– ദന്താദീനാമിത്യാദി| ആദിശബ്ദേന നയനതാലുകര്ണാദീനാം ഗ്രഹണമ്| യദുക്തം സുശ്രുതേ– ‘താലുഗലജിഹ്വാദന്തേഷു മലോത്പത്തിഃ|’ (സു. നി. അ. ൬) ഇതി| അത്ര ച മലഭൂയസ്ത്വം മേദോദോഷാത്| ചിക്കണതാ ദേഹേ മേദഃകഫദുഷ്ടേഃ| അത്ര ചകാരാത് സുശ്രുതോക്തകേശജടിലീഭാവനഖാതിവൃദ്ധീ ബോധ്യേ| ഏതച്ച വ്യാധിവിശേഷനിയതമേവ, യേനാന്യത്ര, വിദ്യമാനാऽപി കഫമേദോദുഷ്ടിഃ നൈവം കര്തും ക്ഷമാ||൫||

Adhikarana pramehasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6

സാമാന്യം ലക്ഷണം തേഷാം പ്രഭൂതാവിലമൂത്രതാ | ദോഷദൂഷ്യാവിശേഷേऽപി തത്സംയോഗവിശേഷതഃ ||൬|| മൂത്രവര്ണാദിഭേദേന ഭേദോ മേഹേഷു കല്പ്യതേ | (വാ. നി. അ. ൧൦) |

സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– സാമാന്യമിത്യാദി| പ്രഭൂതേത്യാദി പ്രഭൂതമൂത്രത്വം ദൂഷ്യദ്രവധാതുസമ്ബന്ധാത് ആവിലത്വം ദോഷദൂഷ്യസംസര്ഗാത്| നനു, കഥം കഫേന ദശ, പിത്തേന ഷഡിത്യാദിവ്യവസ്ഥാ? യതഃ കാരണഭേദാത് കാര്യഭേദ ഇത്യാശങ്ക്യാഹ– ദോഷദൂഷ്യാവിശേഷേऽപി തത്സംയോഗവിശേഷത ഇതി| തേഷാം ദോഷദൂഷ്യാണാമുത്കര്ഷാപകര്ഷകൃതാത് സംയോഗഭേദാദ്ഭേദോ മേഹേഷു ഭവതി| യഥാ– പഞ്ചാനാം വര്ണാനാം ശ്വേതകൃഷ്ണപീതലോഹിതശ്യാവാനാം സംയോഗഭേദാദനേകപിങ്ഗലപാടലാദിഭേദാഃ| സുശ്രുതേऽപ്യുക്തമ്– “യഥാ പഞ്ചാനാം വര്ണാനാമുത്കര്ഷാപകര്ഷകൃതേന സംയോഗവിശേഷേണ കപിലാദിനാനാവര്ണോത്പത്തിരേവം ദോഷാദിസംസര്ഗാന്മേഹാനാം നാനാത്വമ്|” (സു. നി. അ. ൬) ഇതി| സംയോഗഭേദപ്രതീതിഃ കുത ഇത്യത ആഹ– മൂത്രേത്യാദി| മൂത്രവര്ണാദിഭേദം ദൃഷ്ട്വാ കാരണാനാം സമാനാനാം ഭേദഃ കല്പനീയഃ, യഥാ– മൃദാദികാരണകലാപസ്യാഭേദേऽപി കുമ്ഭകാരാദിസംയോഗഭേദാദുദഞ്ചനാദിപ്രപഞ്ചഭേദഃ| നനു, ഉദഞ്ചനാദൌ കുമ്ഭകാരാദിപ്രയത്നഭേദാത് സംയോഗഭേദഃ, അത്ര തു കഃ സംയോഗഭേദഹേതുഃ? ഉച്യതേ– തത്തദാഹാരാദികമദൃഷ്ടം ച ഭവതീത്യദോഷഃ||൬||–

Adhikarana udakameha-ikShumeha-sAndrameha-surAmeha-piShTameha-shukrameha-sikatAmeha-shItameha-shanairmeha-lAlAmehalakShaNam (7-12) · Śloka 12

അച്ഛം ബഹു സിതം ശീതം നിര്ഗന്ധമുദകോപമമ് ||൭|| മേഹത്യുദകമേഹേന കിഞ്ചിദാവിലപിച്ഛിലമ് | ഇക്ഷോ രസമിവാത്യര്ഥം മധുരം ചേക്ഷുമേഹതഃ ||൮|| സാന്ദ്രീഭവേത് പര്യുഷിതം സാന്ദ്രമേഹേന മേഹതി | സുരാമേഹീ സുരാതുല്യമുപര്യച്ഛമധോ ഘനമ് ||൯|| സംഹൃഷ്ടരോമാ പിഷ്ടേന പിഷ്ടവദ്ബഹലം സിതമ് | ശുക്രാഭം ശുക്രമിശ്രം വാ ശുക്രമേഹീ പ്രമേഹതി ||൧൦|| മൂര്താണൂന് സികതാമേഹീ സികതാരൂപിണോ മലാന് | ശീതമേഹീ സുബഹുശോ മധുരം ഭൃശശീതലമ് ||൧൧|| ശനൈഃ ശനൈഃ ശനൈര്മേഹീ മന്ദം മന്ദം പ്രമേഹതി | ലാലാതന്തുയുതം മൂത്രം ലാലാമേഹേന പിച്ഛിലമ് ||൧൨|| (വാ. നി. അ. ൧൦) |

അത്ര കഫസ്യ ശ്വേതശീതമൂര്തപിച്ഛിലാച്ഛസ്നിഗ്ധഗുരുമധുരസാന്ദ്രപ്രസാദമന്ദേഷു ഗുണേഷു മധ്യേ കുത്രചിത് കിഞ്ചിദ്ഗുണപ്രകര്ഷാദുദകമേഹാദയോ ദശ ദൃശ്യന്ത ഇത്യാഹ– അച്ഛമിത്യാദി| സാന്ദ്രപ്രസാദസ്തു ഏക ഏവ ഗുണോ ഗണനീയഃ, സാന്ദ്രമേഹവ്യപദേശസ്ത്വേകദേശേന ഭവിഷ്യതീതി| ഏതൈശ്ച ശ്വേതാദിഭിര്ഗുണൈര്വ്യസ്തൈഃ സമസ്തൈശ്ച യോഗാദ്ദശ മേഹാ ന തു യഥാക്രമം, “യേന ഗുണേനൈകേനാനേകേന വാ ഭൂയസ്തരമുപസൃജ്യതേ തത്സമാഖ്യം ഗൌണം നാമവിശേഷം പ്രാപ്നോതി|” (ച. നി. അ. ൪) ഇതി ചരകവചനാത്| നച യഥാ ദശഭിര്ഗുണൈര്ദശ മേഹാന് കരോതി തഥാ സംസര്ഗവികല്പാന്തരേണാപരാനപി കുതോ ന കരോതീത്യാശങ്കനീയം, ഭാവസ്വഭാവസ്യാപര്യനുയോജ്യത്വാത്, അദൃഷ്ടകല്പനായാശ്ചാനര്ഹത്വാത്| തത്ര ശ്വേതാച്ഛശീതൈര്ഗുണൈരുദകമേഹഃ; മധുരശീതാഭ്യാമിക്ഷുമേഹഃ; സാന്ദ്രപിച്ഛിലാഭ്യാം സാന്ദ്രമേഹഃ; അച്ഛേന പിത്താനുരാഗിണാ സുരാമേഹഃ; ശുക്ലേന പിഷ്ടമേഹഃ, അത്ര പിഷ്ടവദിത്യാലേപനപിഷ്ടവത്; ശ്വേതസ്നിഗ്ധാഭ്യാം ശുക്രമേഹഃ; അത്ര ശുക്രാഭമിതി സര്വമേവ മൂത്രം ശുക്രതുല്യം, ശുക്രമിശ്രം വേതി ശുക്രാഭശുക്രമിശ്രം; വാസ്തവശുക്രമിശ്രത്വേ തു കഫജസ്യാപ്യസാധ്യത്വം സ്യാദിതി; വാപ്യചന്ദ്രസ്തു ശുക്രസ്യ മൂത്രേണ ഗുണകൃതം സാദൃശ്യം, ശുക്രമിശ്രം വേതി ച ശുക്രഗുണാനാം സംയുക്തസമവായാത് മൂത്രേ ദര്ശനമിത്യാഹ; സാന്ദ്രമൂര്താഭ്യാം സികതാമേഹഃ, അത്ര മൂര്താണൂനിതി മൂര്താന് കഠിനാന്, അണൂന് അല്പാന്; മലാനിതി ബഹുവചനം ദോഷാണാമവയവബഹുത്വാത്, ജാത്യാഖ്യായാമേകസ്മിന് ബഹുവചനമിതി വാപ്യചന്ദ്രഃ, മലോऽത്ര പ്രകരണാത് കഫഃ; ഗുരുമധുരശീതൈഃ ശീതമേഹഃ; മന്ദമൂര്താഭ്യാം ശനൈര്മേഹഃ; പിച്ഛിലേന ലാലാമേഹഃ| ചരകേ സുരാമേഹസ്ഥാനേ സാന്ദ്രപ്രസാദമേഹഃ പഠിതഃ, തഥാ പിഷ്ടമേഹഃ ശുക്ലമേഹശബ്ദേന, തേനൈവ ശീതമേഹലാലാമേഹൌ പഠിതൌ, പിത്തജശ്ച കാലമേഹഃ; സുശ്രുതസ്തു ചരകോക്തശീതമേഹലാലാമേഹയോഃ സ്ഥാനേ ഫേനമേഹലവണമേഹൌ, കാലമേഹസ്ഥാനേ ചാമ്ലമേഹം പഠിതവാന്| സാമഞ്ജസ്യം ചാത്ര നാസ്ത്യേവ, പരസ്പരലക്ഷണസംവാദാഭാവാത്. സ്മൃതിര്ദ്വൈധവത് സര്വം പ്രമാണമ്||൭-൧൨||

Adhikarana kShArameha-nIlameha-kAlameha-hAridrameha-mA~jjiShThameha-raktamehalakShaNam (13-14) · Śloka 15

ഗന്ധവര്ണരസസ്പര്ശൈഃ ക്ഷാരേണ ക്ഷാരതോയവത് | നീലമേഹേന നീലാഭം കാലമേഹീ മസീനിഭമ് ||൧൩|| ഹാരിദ്രമേഹീ കടുകം ഹരിദ്രാസന്നിഭം ദഹത് | വിസ്രം മാഞ്ജിഷ്ഠമേഹേന മഞ്ജിഷ്ഠാസലിലോപമമ് ||൧൪|| വിസ്രമുഷ്ണം സലവണം രക്താഭം രക്തമേഹതഃ |൧൫| (വാ. നി. അ. ൧൦) |

പിത്താത്തു ഷഡ്ഭിഃ പിത്തഗുണൈഃ ക്ഷാരനീലകാലപീതലോഹിതവിസ്രൈര്യഥാക്രമം ക്ഷാരമേഹാദയഃ ഷട്, താന് ഗന്ധവര്ണരസസ്പര്ശൈരിത്യാദിനാ ദര്ശയതി– ഗന്ധേത്യാദി| നീലാഭമിതി ചാസപക്ഷപ്രഭം, ചാസഃ ‘സ്വര്ണചൂഡ’ ഇതി ലോകേ ഖ്യാതഃ; ക്വചിത് ‘ടാക്സനാ ചാസഃ’ ഇതി ഗദാധരഃ, തത്പക്ഷശ്ച സ്നിഗ്ധനീലോ ഭവതി| ദഹദിതി മൂത്രവിശേഷണമ്| ‘ദഹന്’ ഇതി പാഠാന്തരേ ദാഹമനുഭവന് പുരുഷഃ||൧൩-൧൪||–

Adhikarana vasAmeha-majjameha-kShaudrameha-hastimehalakShaNam (15-17) · Śloka 17

വസാമേഹീ വസാമിശ്രം വസാഭം മൂത്രയേന്മുഹുഃ ||൧൫|| മജ്ജാഭം മജ്ജമിശ്രം വാ മജ്ജമേഹീ മുഹുര്മുഹുഃ | കഷായം മധുരം രൂക്ഷം ക്ഷൌദ്രമേഹം വദേദ്ബുധഃ ||൧൬|| ഹസ്തീ മത്ത ഇവാജസ്രം മൂത്രം വേഗവിവര്ജിതമ് | സലസീകം വിബദ്ധം ച ഹസ്തിമേഹീ പ്രമേഹതി ||൧൭|| (വാ. നി. അ. ൧൦) |

വാതേന യഥാക്രമം വസാമജ്ജൌജോലസീകാഭിര്യഥാക്രമം വസാമേഹാദയഃ; താനാഹ– വസേത്യാദി| അയം വസാമേഹഃ സുശ്രുതേ സര്പിര്മേഹനാമ്നാ, ക്ഷൌദ്രമേഹശ്ചരകേ മധുമേഹനാമ്നാ പഠിതഃ||൧൫-൧൭||

Adhikarana pramehopadravAH (18-20) · Śloka 20

അവിപാകോऽരുചിശ്ഛര്ദിര്നിദ്രാ കാസഃ സപീനസഃ | ഉപദ്രവാഃ പ്രജായന്തേ മേഹാനാം കഫജന്മനാമ് ||൧൮|| ബസ്തിമേഹനയോസ്തോദോ മുഷ്കാവദരണം ജ്വരഃ | ദാഹസ്തൃഷ്ണാऽമ്ലികാ മൂര്ഛാ വിഡ്ഭേദഃ പിത്തജന്മനാമ് ||൧൯|| വാതജാനാമുദാവര്തഃ കമ്പഹൃദ്ഗ്രഹലോലതാഃ | ശൂലമുന്നിദ്രതാ ശോഷഃ കാസഃ ശ്വാസശ്ച ജായതേ ||൨൦|| (വാ. നി. അ. ൧൦) |

ഇദാനീം കഫജാദിമേഹാനാം കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമസാധ്യത്വം ച ജ്ഞാപയിതും ഭേദേനോപദ്രവാനാഹ– അവിപാകോऽരുചിരിത്യാദി| കഫജേ കാസ ആര്ദ്രഃ, വാതജേ ശുഷ്കഃ| തോദഃ സംസര്ഗിവാതജന്യഃ, മേഹാനാം ത്രിദോഷജന്യത്വാത്| മുഷ്കാവദരണം പാകേന| അമ്ലികാ അമ്ലോദ്ഗാരഃ| ലോലതാ സര്വരസഭക്ഷണേച്ഛാ, ഇയം തു പ്രഭാവാത് ധാതുക്ഷയാദ്വാ ഭവതി; യഥാ വാതഗ്രഹണ്യാം ‘ഗൃദ്ധിഃ സര്വരസാനാമ്’ ഇത്യുക്തമ്||൧൮-൨൦||

Adhikarana pramehasyAsAdhyalakShaNam (21) · Śloka 21

യഥോക്തോപദ്രവാവിഷ്ടമതിപ്രസ്രുതമേവ ച | പിഡകാപീഡിതം ഗാഢഃ പ്രമേഹോ ഹന്തി മാനവമ് ||൨൧|| (സു. സൂ. അ. ൩൩) |

അസാധ്യതാമാഹ– യഥോക്തോപദ്രവാവിഷ്ടമിത്യാദി| ഉക്തൈരവിപാകാദിഭിരന്യൈശ്ച സുശ്രുതാദ്യുക്തൈരുപദ്രവൈഃ; തദ്യഥാ– കഫജേ ആലസ്യാസ്യോപദേഹശൈഥില്യകഫപ്രസേകമക്ഷികോപസര്പണാദികം, പിത്തജേ പാണ്ഡുരോഗാദികമ്| അതിപ്രസ്രുതമിതി അതിശയം ധാതുമൂത്രസ്രാവയുക്തമ്| പിഡകാപീഡിതമിതി ശരാവികാദിപിഡകാപീഡിതമ്| ഗാഢഃ കാലപ്രകര്ഷാത്| യദ്യപി പിഡകാ അപ്യുപദ്രവത്വേനാഭിമതാഃ; യദുക്തം ചരകേ– “ഉപദ്രവാസ്തു ഖലു പ്രമേഹിണാം തൃഷ്ണാതീസാരജ്വരദാഹദൌര്ബല്യാരോചകാവിപാകാഃ പൂതിമാംസപിഡകാലജീവിദ്രധ്യാദയഃ|” (ച. നി. അ. ൪) ഇതി, തഥാऽപി പിഡകാനാം പൃഥഗുത്പാദസൂചനാര്ഥം പൃഥക്കരണമ്| ഉക്തം ച ചരകേ– “വിനാ പ്രമേഹമപ്യേതാ ജായന്തേ ദുഷ്ടമേദസഃ|” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| അന്യദപി അസാധ്യലക്ഷണം ബോദ്ധവ്യമ്| യദാഹ ചരകഃ– “സപൂര്വരൂപാഃ കഫപിത്തമേഹാഃ ക്രമേണ യേ വാതകൃതാശ്ച മേഹാഃ| സാധ്യാ ന തേ, പിത്തകൃതാസ്തു യാപ്യാഃ, സാധ്യാസ്തു മേദോ യദി ന പ്രദുഷ്ടമ്||” (ച. ചി. അ. ൬) ഇതി| അസ്യാര്ഥഃ– യേ കഫജാഃ സാധ്യാസ്തേ സപൂര്വരൂപാഃ സന്തോऽസാധ്യാഃ, പിത്തകൃതാസ്തു യാപ്യാ യേ തേ സപൂര്വരൂപാ ഏവ അസാധ്യാഃ പ്രത്യാഖ്യേയാഃ| സര്വരോഗാണാമേവ യദ്യപി പൂര്വരൂപാനുവൃത്തൌ അസാധ്യത്വമുക്തം, തഥാऽപ്യത്രാസകലപൂര്വരൂപാന്വയേ അസാധ്യത്വമ്, അന്യത്ര തു സകലപൂര്വരൂപാന്വയേ സതീതി വിശേഷഃ| ക്രമേണേതി സ്വനിദാനക്രമേണ| തേന നിജഹേത്വാദികൃതാ യേ വാതജാശ്ചത്വാരോ മേഹാസ്തേ പൂര്വരൂപരഹിതാ അപി നഹി സാധ്യാഃ, യേ തു പശ്ചാത് ധാത്വപകര്ഷണാദ്വാതാനുബന്ധേന വാതജാസ്തേ സാധ്യാഃ യാപ്യാ വാ| അത ഏവോക്തമ്– “യാ വാതമേഹാന് പ്രതി പൂര്വമുക്താ വാതോല്ബണാനാം വിഹിതാ ക്രിയാ സാ” (ച. ചി. അ. ൬) ഇത്യാദി||൨൧||

Adhikarana madhumehIjAtasya pramehiNo~asAdhyatvam (22) · Śloka 22

ജാതഃ പ്രമേഹീ മധുമേഹിനോ വാ ന സാധ്യ ഉക്തഃ സ ഹി ബീജദോഷാത് | യേ ചാപി കേചിത് കുലജാ വികാരാ ഭവന്തി താംസ്താന് പ്രവദന്ത്യസാധ്യാന് ||൨൨|| (ച. ചി. അ. ൬) |

അസാധ്യതായാഃ പ്രകാരാന്തരമാഹ– ജാത ഇത്യാദി| ശ്ലേഷ്മമേദസോരതിദുഷ്ട്യാ മൂത്രമേദഃശ്ലേഷ്മണാമതിമാധുര്യാത് മധുമേഹിനോ ജാതോ യഃ പ്രമേഹീ സ ചാപ്യസാധ്യോ ഭവതീതി| ബീജദോഷാദിതി പ്രമേഹാരമ്ഭകദോഷദുഷ്ടബീജജാതപ്രമേഹിത്വാത്| മധുമേഹശബ്ദേന ചാത്ര മേഹമാത്രമുച്യതേ, യദി തു വാതിക ഉപേക്ഷിതോ വാ മേഹോ മധുമേഹ ഉച്യതേ, തദാ ചേതരപ്രമേഹയുക്തമാതൃപിതൃജനിതപ്രമേഹിണോ നാസാധ്യത്വമുക്തം സ്യാത്; കിഞ്ച മധുമേഹിനാ ജനിതസ്യ മധുമേഹിത്വമേവ കാരണാനുരൂപതയാ യുക്തം തതശ്ച മധുമേഹീ മധുമേഹിനാ വാ ജാതോ ന സാധ്യ ഇതി വക്തുമുചിതം; തസ്യാസാധ്യത്വമപി ന വക്തവ്യം, മധുമേഹസ്യാസാധ്യത്വാദേവ| അന്യത്രാപി മധുമേഹശബ്ദേന മേഹമാത്രമുക്തമ്| യഥാ– “ ഗുല്മീ ച മധുമേഹീ ച രാജയക്ഷ്മീ ച യോ നരഃ| അചികിത്സ്യാ ഭവന്ത്യേതേ ബലമാംസപരിക്ഷയാത്|” (ച. ഇ. അ. ൯) ഇതി| യദി ഹ്യത്ര മധുമേഹോऽഭീഷ്ടഃ സ്യാത്തദാ ബലമാംസപരിക്ഷയാദിതി ന കൃതം സ്യാത്, തസ്യ സ്വരൂപത ഏവാസാധ്യത്വാത്| യഥാ കിയന്തഃശിരസീയാധ്യായേ “ഉപേക്ഷയാऽസ്യ ജായന്തേ പിഡകാ മധുമേഹികാഃ|” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇത്യാദിനാ യാ മധുമേഹസമ്ബന്ധിത്വേനോക്താസ്താ ഏവ “പ്രമേഹിണാം യാഃ പിഡകാ മയോക്താഃ” (ച. ചി. അ. ൬) ഇത്യന്തേന ച ചികിത്സാസ്ഥാനേ പ്രമേഹിമാത്രസമ്ബന്ധിതയാ അനൂദ്യ ചികിത്സായാം സംയോജിതാഃ| തസ്മാദ്ഭാവിനീം മധുമേഹതാമാശ്രിത്യ സര്വ ഏവ മേഹാ മധുമേഹശബ്ദവാച്യാഃ| ഉക്തം ഹി വാഗ്ഭടേ– “മധുരം യച്ച മേഹേഷു പ്രായോ മധ്വിവ മേഹതി| സര്വേऽപി മധുമേഹാഖ്യാ മാധുര്യാച്ച തനോരതഃ||” (വാ. നി. അ. ൧൦) ഇതി| ഗദാധരേണ തു പിഡകാസമ്ബന്ധേനൈവ മധുമേഹത്വമുക്തം, യതശ്ചരകേ കിയന്തഃശിരസീയാധ്യായേ (ച. സൂ. അ. ൧൭) മധുമേഹമഭിധായ പിഡകാ ഉക്താ ഇതി| തന്ന മനോഹരം, തത്ര മധുമേഹശബ്ദേന പ്രമേഹമാത്രാഭിധാനാത്| യദി തു മധുമേഹ ഏവാഭീഷ്ടഃ സ്യാത്, തദാ “ഉപേക്ഷയാऽസ്യ ജായന്തേ” ഇതി ഉപേക്ഷണാഭിധാനമനുപപന്നം സ്യാത്, പിഡകാനാം ച മധുമേഹഭവാനാം ചികിത്സോപദേശോ വ്യര്ഥഃ സ്യാദിതി| കുലജമേഹസ്യാസാധ്യതാപ്രസങ്ഗേനാപരേഷാമപി കുലജാനാമസാധ്യത്വമാഹ– യേ ചാപീത്യാദി| കേചിദിതി കുഷ്ഠാദയഃ| കുലജാ ഇതി പിതൃപിതാമഹാദിസമ്ഭൂതാഃ| ഏതേന പ്രമേഹിപിതൃപിതാമഹമാതാമഹസ്യാപി പ്രമേഹമസാധ്യം ദര്ശയതി| നനു, യസ്യ പിതാമഹഃ പ്രമേഹീ തസ്യ പിതാऽപി പ്രമേഹീ, പ്രമേഹിജാതത്വാത്; തഥാച സതി “ജാതഃ പ്രമേഹീ മധുമേഹിനോ വാ ന സാധ്യ ഉക്തഃ സ ഹി ബീജദോഷാത്|” ഇത്യനേനൈവ ഗതാര്ഥമ്| നൈവം, ന ഹി പ്രമേഹിണോ ജാത ഇത്യേതാവതാ ഉത്പന്നമാത്ര ഏവ പ്രമേഹീ ഭവതി, കിം തര്ഹി കാലവശേന ദുഷ്ടേരഭിവ്യക്ത്യാ; യഥാ– കുഷ്ഠിജാതസ്യ കുഷ്ഠമ്; ഏതേന യദാ അനതിദുഷ്ടബീജേന പ്രമേഹിജാതേന പിത്രാ ജന്യതേ പുരുഷഃ പ്രമേഹീ സോऽപ്യസാധ്യ ഇതി| കുലജാ ഇത്യനേനൈവ മേഹസ്യാപ്യസാധ്യതായാം ലബ്ധതായാം പുനസ്തദ്വചനം പ്രമേഹിണാം പ്രായേണ സന്താനാനുബന്ധിത്വപ്രദര്ശനാര്ഥമ്| ഉക്തം ച– ‘ പ്രമേഹോऽനുഷങ്ഗിണാമ്’ (ച. സൂ. അ. ൨൫) ഇതി||൨൨||

Adhikarana upekShayA hi kaphapittajAnAmapi madhumehatvaM, dhAtukShayAvaraNAbhyAM kupitavAtena madhumehasambhavashca (23-25) · Śloka 25

സര്വ ഏവ പ്രമേഹാസ്തു കാലേനാപ്രതികാരിണഃ | മധുമേഹത്വമായാന്തി തദാऽസാധ്യാ ഭവന്തി ഹി ||൨൩|| (സു. നി. അ. ൬) | മധുമേഹേ മധുസമം ജായതേ സ കില ദ്വിധാ | ക്രുദ്ധേ ധാതുക്ഷയാദ്വായൌ ദോഷാവൃതപഥേऽഥവാ ||൨൪|| ആവൃതോ ദോഷലിങ്ഗാനി സോऽനിമിത്തം പ്രദര്ശയന് | ക്ഷണാത് ക്ഷീണഃ ക്ഷണാത് പൂര്ണോ ഭജതേ കൃച്ഛ്രസാധ്യതാമ് ||൨൫|| (വാ. നി. അ. ൧൦) |

ഉപേക്ഷയാ ഹി പിത്തകഫജാനാമപി മധുമേഹത്വം പ്രദര്ശയിതുമാഹ– സര്വ ഏവേത്യാദി| ധാതുക്ഷയാവരണാഭ്യാം കുപിതവാതേന മധുമേഹസമ്ഭവമാഹ– മധുമേഹ ഇത്യാദി| മധുസമമിതി ‘മൂത്രമ്’ ഇതി ശേഷഃ| സ ഇതി മധുമേഹഃ| സാവരണലിങ്ഗമാഹ– ആവൃത ഇത്യാദി| ആവൃത ഇതി ആവൃതവാതകൃതഃ| ദോഷലിങ്ഗാനീതി യേന പിത്താദിനാ ആവൃതസ്തസ്യ വാതസ്യ ച ലിങ്ഗാനി പ്രദര്ശയതി| അനിമിത്തമ് അകസ്മാത്| ക്ഷീണഃ ക്ഷണാത് ക്ഷണാത് പൂര്ണ ഇതി ആവരണേന പുനഃ പൂര്ണോ ഭവന് കൃച്ഛ്രസാധ്യോ ഭവതി| തഥാച ചരകഃ– “സമാരുതസ്യ പിത്തസ്യ കഫസ്യ ച മുഹുര്മുഹുഃ| ദര്ശയത്യാകൃതിം ഗത്വാ ക്ഷയമാപ്യായ്യതേ പുനഃ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| ധാതുക്ഷയകുപിതവാതജസ്യ തു കേവലവാതജമേവ ലിങ്ഗമ്| ഗദാധരസ്ത്വാഹ– മധുമേഹഃ സാവരണവായുനൈവ ക്രിയതേ| യദാഹ ചരകഃ– “തൈരാവൃതഗതിര്വായുരോജ ആദായ ഗച്ഛതി| യദാ ബസ്തിം തദാ കൃച്ഛ്രോ മധുമേഹഃ പ്രവര്തതേ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| കേവലവാതജേഷു തു കഷായാദിവമനാദ്യതിയോഗാദികൃതേഷു ധാതുക്ഷയജേഷു വായോരാവരണം നാസ്തീതി ഭേദഃ||൨൩-൨൫||

Adhikarana sarveShAM pramehANAM madhumehavAcitve nimittam (26) · Śloka 26

മധുരം യച്ച മേഹേഷു പ്രായോ മധ്വിവ മേഹതി | സര്വേऽപി മധുമേഹാഖ്യാ മാധുര്യാച്ച തനോരതഃ ||൨൬|| (വാ. നി. അ. ൧൦) |

മധുമേഹശബ്ദപ്രവൃത്തൌ നിമിത്തമാഹ– മധുരം യച്ച മേഹേഷ്വിത്യാദി||൨൬||

Adhikarana pramehopekShayA piDakAsambhavaH (27-28) · Śloka 28

ശരാവികാ കച്ഛപികാ ജാലിനീ വിനതാऽലജീ | മസൂരികാ സര്ഷപികാ പുത്രിണീ സവിദാരികാ ||൨൭|| വിദ്രധിശ്ചേതി പിഡകാഃ പ്രമേഹോപേക്ഷയാ ദശ | സന്ധിമര്മസു ജായന്തേ മാംസലേഷു ച ധാമസു ||൨൮|| (വാ. നി. അ. ൧൦) |

പ്രമേഹോപേക്ഷയാ പിഡകാസമ്ഭവം ദര്ശയിതുമാഹ– ശരാവികേത്യാദി| ഇഹ ദശപിഡകാസു വിനതായാഃ പാഠോ ഭോജവിരുദ്ധഃ, ഭോജേ ഹി നവ പിഡകാഃ; തദ്യഥാ– “ശരാവികാ സര്ഷപികാ കൂര്മികാ ജാലിനീ തഥാ| കുലത്ഥികാऽലജീ പുത്രീ വിദാരീ വിദ്രധീ തഥാ|| നവൈതാഃ പിഡകാ ജ്ഞേയാഃ” ഇത്യാദി| കുലത്ഥികാ ഭോജേ മസൂരികാ ജ്ഞേയാ; കിന്തു ഭോജേ ഏവ വിനതാ ന്യൂനേതി വക്തും സുകരം, സുശ്രുതേ ചരകേ ച വിനതായാ ദര്ശനാത്| ചരകേ തു സപ്ത പിഡകാഃ| തദ്യഥാ– “ശരാവികാ കച്ഛപികാ ജാലിനീ സര്ഷപീ തഥാ| അലജീ വിനതാഖ്യാ ച വിദ്രധീ ചേതി സപ്തമീ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| തത്ര പ്രായോഭാവാത് സപ്താനാമഭിധാനമ്| യതഃ തേനൈവ കിയന്തഃശിരസീയേ “തഥാऽന്യാഃ പിഡകാഃ സന്തി” ഇത്യാദിനാ അധികപിഡകാസമ്ഭവഃ സൂചിതഃ| പ്രമേഹോപേക്ഷയേത്യഭിധാനം മധുമേഹേന പ്രമേഹമാത്രേണ ച പിഡകാസമ്ഭവം ദര്ശയതി| അത ഏവ “വിനാ പ്രമേഹമപ്യേതാഃ” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇത്യത്ര പ്രമേഹമാത്രഗ്രഹണം കൃതമ്| ധാമസ്വിതി സ്ഥാനേഷു||൨൭-൨൮||

Adhikarana sharAvikA-sarShapikA-kacchapikA-jAlinI-vinatA-putriNI-masUrikA-alajI-vidArikA-vidradhilakShaNam (29-33) · Śloka 34

അന്തോന്നതാ തു തദ്രൂപാ നിമ്നമധ്യാ ശരാവികാ | ഗൌരസര്ഷപസംസ്ഥാനാ തത്പ്രമാണാ ച സര്ഷപീ ||൨൯|| സദാഹാ കൂര്മസംസ്ഥാനാ ജ്ഞേയാ കച്ഛപികാ ബുധൈഃ | ജാലിനീ തീവ്രദാഹാ തു മാംസജാലസമാവൃതാ ||൩൦|| അവഗാഢരുജാക്ലേദാ പൃഷ്ഠേ വാऽപ്യുദരേऽപി വാ | മഹതീ പിഡകാ നീലാ വിനതാ നാമ സാ സ്മൃതാ ||൩൧|| മഹത്യല്പചിതാ ജ്ഞേയാ പിഡകാ ചാപി പുത്രിണീ | മസൂരാകൃതിസംസ്ഥാനാ വിജ്ഞേയാ തു മസൂരികാ ||൩൨|| രക്താ സിതാ സ്ഫോടചിതാ ദാരുണാ ത്വലജീ ഭവേത് | വിദാരീകന്ദവദ്വൃത്താ കഠിനാ ച വിദാരികാ ||൩൩|| വിദ്രധേര്ലക്ഷണൈര്യുക്താ ജ്ഞേയാ വിദ്രധികാ തു സാ |൩൪| (സു. നി. അ. ൬) |

സര്വാസാമാകൃതിമാഹ– അന്തോന്നതേത്യാദി| തദ്രൂപേതി ശരാവരൂപാ| അല്പചിതാ അല്പപിഡകാന്തരാചിതാ| വിദ്രധേര്ലക്ഷണൈര്യുക്തേത്യഭിധാനേന വിദ്രധേരസ്യാ ഭേദോ ബോധ്യഃ||൨൯-൩൩||–

Adhikarana piDakAnAmArambhakakAraNam (34-35) · Śloka 35

യേ യന്മയാഃ സ്മൃതാ മേഹാസ്തേഷാമേതാസ്തു തന്മയാഃ ||൩൪|| (സു. നി. അ. ൬) | വിനാ പ്രമേഹമപ്യേതാ ജായന്തേ ദുഷ്ടമേദസഃ | താവച്ചൈതാ ന ലക്ഷ്യന്തേ യാവദ്വാസ്തുപരിഗ്രഹാഃ ||൩൫|| (ച. സൂ. അ. ൧൭) |

പിഡകാനാമാരമ്ഭകകാരണമാഹ– യേ യന്മയാ ഇത്യാദി| തന്മയാ ഇതി നിര്ദേശഃ ക്വചിദപവാദവിഷയേऽപ്യുത്സര്ഗോऽഭിനിവിശത ഇതി ങീപം ബാധിത്വാ ടാപാ സാധനീയഃ| തദ്ദോഷം മത്വാ കൈശ്ചിത് ‘തത്കൃതാഃ’ ഇതി പാഠാന്തരം കൃതമ്| അയമത്ര പിണ്ഡാര്ഥഃ– യോ യദ്ദോഷോല്ബണോ മേഹസ്തദ്ദോഷോല്ബണേനൈവ പിഡകാ ഭവന്തി| നനു, ജാലിന്യാം തീവ്രദാഹഃ പഠിതഃ, സ ച പിത്തകൃതഃ, ഭോജേऽപി ജാലിനീ പിത്തകൃതൈവ പഠിതാ; യഥാ– “പരസ്പരാഭിസമ്ബന്ധാ പിഡകാ ചൈകദേശജാ| പിത്തോത്കടാ ദാഹവതീ ഭൃശരുഗ് ജാലിനീ മതാ||” ഇതി| തത്കഥം ജാലിന്യാം പിത്തജത്വനിയമാത് യേ യന്മയാ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥാര്ഥസങ്ഗതിഃ? നൈവം, പ്രചുരപിഡകാനാം തന്മയത്വേന ബാഹുല്യേനാഭിധാനം; യഥാ– ഛത്രിണോ ഗച്ഛന്തീതി ഗദാധരഃ; കിംവാ സ്വമഹിമ്നാ ജാലിനീ പിത്തപ്രധാനാ ഭവതി, ശ്ലേഷ്മവാതജമേഹഭവത്വേന ശ്ലേഷ്മവാതപ്രധാനാ ച; തേന ദോഷത്രയപ്രധാനത്വാത് സര്വദാ സാ ഭവതി| അന്യസ്ത്വാഹ– തീവ്രദാഹത്വം പിത്തോത്കടത്വം ച പൈത്തികമേഹജായാം ജാലിന്യാമവഗന്തവ്യമ്, അന്യമേഹജാ തു അന്യദോഷോത്കടാ നിര്ദാഹാ ച| അത ഏവ ചരകേ ജാലിനീ കഫോല്ബണാ നിര്ദാഹാ ഏവ പഠിതാ| തദ്യഥാ– “ശരാവികാ കച്ഛപികാ ജാലിനീ ചേതി ദുഃസഹാഃ| ജായന്തേ താ ഹ്യതിബലാഃ പ്രഭൂതശ്ലേഷ്മമേദസാമ്|| സ്തബ്ധാ സിരാജാലവതീ സ്നിഗ്ധസ്രാവാ മഹാശ്രയാ| രുജാനിസ്തോദബഹുലാ സൂക്ഷ്മച്ഛിദ്രാ ച ജാലിനീ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| ന ചാതിപ്രസക്തിഃ, ഉക്തം ഹി ചരകേ സമര്ഥ്യതേ; അസ്മിംശ്ച സമാധാനേ യേ യന്മയാ ഇത്യാദി ന വ്യാഹന്യതേ| ചരകഭോജവചനയോശ്ചാവിരോധാര്ഥം യത്നാന്തരം മൃഗ്യമ്| കാര്തികസ്ത്വാഹ– പാകകാലേ പിത്തോത്കടത്വം, “തസ്മാദ്ധി സര്വേ പരിപാകകാലേ പചന്തി ശോഥാംസ്ത്രയ ഏവ ദോഷാഃ|” (സു. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി വചനാത്; ഏതത്തു സര്വത്രാവിശേഷാന്നാദ്രിയന്തേ||൩൪-൩൫||

Adhikarana asAdhyapiDakAlakShaNam (36) · Śloka 36

ഗുദേ ഹൃദി ശിരസ്യംസ്യേ പൃഷ്ഠേ മര്മസു ചോത്ഥിതാഃ | സോപദ്രവാ ദുര്ബലാഗ്നേഃ പിഡകാഃ പരിവര്ജയേത് ||൩൬|| (സു. നി. അ. ൬) |

അസാധ്യപിഡകാലക്ഷണമാഹ– ഗുദേ ഇത്യാദി| സോപദ്രവാ ഇതി ഉപദ്രവാശ്ച തൃട്കാസാദയഃ| യഥാഹ ചരകഃ– “തൃട്കാസമാംസസങ്കോചമോഹഹിക്കാമദജ്വരാഃ| വിസര്പമര്മസംരോധാഃ പിഡകാനാമുപദ്രവാഃ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| പിഡകാസ്തു പ്രായേണാധഃകായ ഏവ, ദോഷദൂഷ്യാണാമധഃപ്രസരണാത്, “രസായനീനാം ച ദൌര്ബല്യാന്നോര്ധ്വമുത്തിഷ്ഠന്തി പ്രമേഹിണാം ദോഷാഃ||” (സു. ചി. അ. ൧൨) ഇതി വചനാച്ച| കേചിദാഹുഃ– സ്ത്രീണാം പ്രമേഹോ ന ഭവതീതി| തഥാച തന്ത്രാന്തരേ– “രജഃപ്രസേകാന്നാരീണാം മാസി മാസി വിശുധ്യതി| സര്വം ശരീരം ദോഷാശ്ച ന പ്രമേഹന്ത്യതഃ സ്ത്രിയഃ||” ഇതി| കിന്തു സ്ത്രീഷു പ്രമേഹദര്ശനാത്, ഏതദ്ധേതുബലാദന്യരോഗാസമ്ഭവത്വാച്ചൈതത് പ്രായോവാദമാശ്രിത്യോക്തമ്| മേഹനിവൃത്തിലക്ഷണം ച സുശ്രുതേ പഠിതമ്| തദ്യഥാ– “പ്രമേഹിണോ യദാ മൂത്രമനാവിലമപിച്ഛിലമ്| വിശദം തിക്തകടുകം തദാऽऽരോഗ്യം പ്രചക്ഷതേ||” (സു. ചി. അ. ൧൨) ഇതി||൩൬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 33

ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ പ്രമേഹപ്രമേഹപിഡകാനിദാനം സമാപ്തമ് ||൩൩||

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം പ്രമേഹപ്രമേഹപിഡകാനിദാനം സമാപ്തമ്||൩൩||