Adhikarana pramehanidAnam (1) · Śloka 1
അഥ പ്രമേഹ-പ്രമേഹപിഡകാനിദാനമ് | ആസ്യാസുഖം സ്വപ്നസുഖം ദധീനി ഗ്രാമ്യൌദകാനൂപരസാഃ പയാംസി | നവാന്നപാനം ഗുഡവൈകൃതം ച പ്രമേഹഹേതുഃ കഫകൃച്ച സര്വമ് ||൧|| (ച. ചി. അ. ൭) |
अथ प्रमेह-प्रमेहपिडकानिदानम् | आस्यासुखं स्वप्नसुखं दधीनि ग्राम्यौदकानूपरसाः पयांसि | नवान्नपानं गुडवैकृतं च प्रमेहहेतुः कफकृच्च सर्वम् ||१|| (च. चि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehasamprAptiH (2-3) · Śloka 3
മേദശ്ച മാംസം ച ശരീരജം ച ക്ലേദം കഫോ ബസ്തിഗതഃ പ്രദൂഷ്യ | കരോതി മേഹാന് സമുദീര്ണമുഷ്ണൈസ്താനേവ പിത്തം പരിദൂഷ്യ ചാപി ||൨|| ക്ഷീണേഷു ദോഷേഷ്വവകൃഷ്യ ധാതൂന് സന്ദൂഷ്യ മേഹാന് കുരുതേऽനിലശ്ച | സാധ്യാഃ കഫോത്ഥാ ദശ, പിത്തജാഃ ഷഡ് യാപ്യാ, ന സാധ്യഃ പവനാച്ചതുഷ്കഃ ||൩|| സമക്രിയത്വാദ്വിഷമക്രിയത്വാന്മഹാത്യയത്വാച്ച യഥാക്രമം തേ | (ച. ചി. അ. ൬) |
मेदश्च मांसं च शरीरजं च क्लेदं कफो बस्तिगतः प्रदूष्य | करोति मेहान् समुदीर्णमुष्णैस्तानेव पित्तं परिदूष्य चापि ||२|| क्षीणेषु दोषेष्ववकृष्य धातून् सन्दूष्य मेहान् कुरुतेऽनिलश्च | साध्याः कफोत्था दश, पित्तजाः षड् याप्या, न साध्यः पवनाच्चतुष्कः ||३|| समक्रियत्वाद्विषमक्रियत्वान्महात्ययत्वाच्च यथाक्रमं ते | (च. चि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehANAM doShadUShyasa~ggrahaH (4) · Śloka 4
കഫഃ സപിത്തഃ പവനശ്ച ദോഷാ മേദോऽസ്രശുക്രാമ്ബുവസാലസീകാഃ | മജ്ജാ രസൌജഃ പിശിതം ച ദൂഷ്യാഃ പ്രമേഹിണാം വിംശതിരേവ മേഹാഃ ||൪|| (ച. ചി. അ. ൬) |
कफः सपित्तः पवनश्च दोषा मेदोऽस्रशुक्राम्बुवसालसीकाः | मज्जा रसौजः पिशितं च दूष्याः प्रमेहिणां विंशतिरेव मेहाः ||४|| (च. चि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehapUrvarUpam (5) · Śloka 5
ദന്താദീനാം മലാഢ്യത്വം പ്രാഗ്രൂപം പാണിപാദയോഃ | ദാഹശ്ചിക്കണതാ ദേഹേ തൃട് സ്വാദ്വാസ്യം ച ജായതേ ||൫||
दन्तादीनां मलाढ्यत्वं प्राग्रूपं पाणिपादयोः | दाहश्चिक्कणता देहे तृट् स्वाद्वास्यं च जायते ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6
സാമാന്യം ലക്ഷണം തേഷാം പ്രഭൂതാവിലമൂത്രതാ | ദോഷദൂഷ്യാവിശേഷേऽപി തത്സംയോഗവിശേഷതഃ ||൬|| മൂത്രവര്ണാദിഭേദേന ഭേദോ മേഹേഷു കല്പ്യതേ | (വാ. നി. അ. ൧൦) |
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रभूताविलमूत्रता | दोषदूष्याविशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः ||६|| मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते | (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udakameha-ikShumeha-sAndrameha-surAmeha-piShTameha-shukrameha-sikatAmeha-shItameha-shanairmeha-lAlAmehalakShaNam (7-12) · Śloka 12
അച്ഛം ബഹു സിതം ശീതം നിര്ഗന്ധമുദകോപമമ് ||൭|| മേഹത്യുദകമേഹേന കിഞ്ചിദാവിലപിച്ഛിലമ് | ഇക്ഷോ രസമിവാത്യര്ഥം മധുരം ചേക്ഷുമേഹതഃ ||൮|| സാന്ദ്രീഭവേത് പര്യുഷിതം സാന്ദ്രമേഹേന മേഹതി | സുരാമേഹീ സുരാതുല്യമുപര്യച്ഛമധോ ഘനമ് ||൯|| സംഹൃഷ്ടരോമാ പിഷ്ടേന പിഷ്ടവദ്ബഹലം സിതമ് | ശുക്രാഭം ശുക്രമിശ്രം വാ ശുക്രമേഹീ പ്രമേഹതി ||൧൦|| മൂര്താണൂന് സികതാമേഹീ സികതാരൂപിണോ മലാന് | ശീതമേഹീ സുബഹുശോ മധുരം ഭൃശശീതലമ് ||൧൧|| ശനൈഃ ശനൈഃ ശനൈര്മേഹീ മന്ദം മന്ദം പ്രമേഹതി | ലാലാതന്തുയുതം മൂത്രം ലാലാമേഹേന പിച്ഛിലമ് ||൧൨|| (വാ. നി. അ. ൧൦) |
अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम् ||७|| मेहत्युदकमेहेन किञ्चिदाविलपिच्छिलम् | इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः ||८|| सान्द्रीभवेत् पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति | सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधो घनम् ||९|| संहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टवद्बहलं सितम् | शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति ||१०|| मूर्ताणून् सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान् | शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम् ||११|| शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दं प्रमेहति | लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम् ||१२|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArameha-nIlameha-kAlameha-hAridrameha-mA~jjiShThameha-raktamehalakShaNam (13-14) · Śloka 15
ഗന്ധവര്ണരസസ്പര്ശൈഃ ക്ഷാരേണ ക്ഷാരതോയവത് | നീലമേഹേന നീലാഭം കാലമേഹീ മസീനിഭമ് ||൧൩|| ഹാരിദ്രമേഹീ കടുകം ഹരിദ്രാസന്നിഭം ദഹത് | വിസ്രം മാഞ്ജിഷ്ഠമേഹേന മഞ്ജിഷ്ഠാസലിലോപമമ് ||൧൪|| വിസ്രമുഷ്ണം സലവണം രക്താഭം രക്തമേഹതഃ |൧൫| (വാ. നി. അ. ൧൦) |
गन्धवर्णरसस्पर्शैः क्षारेण क्षारतोयवत् | नीलमेहेन नीलाभं कालमेही मसीनिभम् ||१३|| हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं दहत् | विस्रं माञ्जिष्ठमेहेन मञ्जिष्ठासलिलोपमम् ||१४|| विस्रमुष्णं सलवणं रक्ताभं रक्तमेहतः |१५| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vasAmeha-majjameha-kShaudrameha-hastimehalakShaNam (15-17) · Śloka 17
വസാമേഹീ വസാമിശ്രം വസാഭം മൂത്രയേന്മുഹുഃ ||൧൫|| മജ്ജാഭം മജ്ജമിശ്രം വാ മജ്ജമേഹീ മുഹുര്മുഹുഃ | കഷായം മധുരം രൂക്ഷം ക്ഷൌദ്രമേഹം വദേദ്ബുധഃ ||൧൬|| ഹസ്തീ മത്ത ഇവാജസ്രം മൂത്രം വേഗവിവര്ജിതമ് | സലസീകം വിബദ്ധം ച ഹസ്തിമേഹീ പ്രമേഹതി ||൧൭|| (വാ. നി. അ. ൧൦) |
वसामेही वसामिश्रं वसाभं मूत्रयेन्मुहुः ||१५|| मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः | कषायं मधुरं रूक्षं क्षौद्रमेहं वदेद्बुधः ||१६|| हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं वेगविवर्जितम् | सलसीकं विबद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति ||१७|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehopadravAH (18-20) · Śloka 20
അവിപാകോऽരുചിശ്ഛര്ദിര്നിദ്രാ കാസഃ സപീനസഃ | ഉപദ്രവാഃ പ്രജായന്തേ മേഹാനാം കഫജന്മനാമ് ||൧൮|| ബസ്തിമേഹനയോസ്തോദോ മുഷ്കാവദരണം ജ്വരഃ | ദാഹസ്തൃഷ്ണാऽമ്ലികാ മൂര്ഛാ വിഡ്ഭേദഃ പിത്തജന്മനാമ് ||൧൯|| വാതജാനാമുദാവര്തഃ കമ്പഹൃദ്ഗ്രഹലോലതാഃ | ശൂലമുന്നിദ്രതാ ശോഷഃ കാസഃ ശ്വാസശ്ച ജായതേ ||൨൦|| (വാ. നി. അ. ൧൦) |
अविपाकोऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः | उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम् ||१८|| बस्तिमेहनयोस्तोदो मुष्कावदरणं ज्वरः | दाहस्तृष्णाऽम्लिका मूर्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम् ||१९|| वातजानामुदावर्तः कम्पहृद्ग्रहलोलताः | शूलमुन्निद्रता शोषः कासः श्वासश्च जायते ||२०|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehasyAsAdhyalakShaNam (21) · Śloka 21
യഥോക്തോപദ്രവാവിഷ്ടമതിപ്രസ്രുതമേവ ച | പിഡകാപീഡിതം ഗാഢഃ പ്രമേഹോ ഹന്തി മാനവമ് ||൨൧|| (സു. സൂ. അ. ൩൩) |
यथोक्तोपद्रवाविष्टमतिप्रस्रुतमेव च | पिडकापीडितं गाढः प्रमेहो हन्ति मानवम् ||२१|| (सु. सू. अ. ३३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhumehIjAtasya pramehiNo~asAdhyatvam (22) · Śloka 22
ജാതഃ പ്രമേഹീ മധുമേഹിനോ വാ ന സാധ്യ ഉക്തഃ സ ഹി ബീജദോഷാത് | യേ ചാപി കേചിത് കുലജാ വികാരാ ഭവന്തി താംസ്താന് പ്രവദന്ത്യസാധ്യാന് ||൨൨|| (ച. ചി. അ. ൬) |
जातः प्रमेही मधुमेहिनो वा न साध्य उक्तः स हि बीजदोषात् | ये चापि केचित् कुलजा विकारा भवन्ति तांस्तान् प्रवदन्त्यसाध्यान् ||२२|| (च. चि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upekShayA hi kaphapittajAnAmapi madhumehatvaM, dhAtukShayAvaraNAbhyAM kupitavAtena madhumehasambhavashca (23-25) · Śloka 25
സര്വ ഏവ പ്രമേഹാസ്തു കാലേനാപ്രതികാരിണഃ | മധുമേഹത്വമായാന്തി തദാऽസാധ്യാ ഭവന്തി ഹി ||൨൩|| (സു. നി. അ. ൬) | മധുമേഹേ മധുസമം ജായതേ സ കില ദ്വിധാ | ക്രുദ്ധേ ധാതുക്ഷയാദ്വായൌ ദോഷാവൃതപഥേऽഥവാ ||൨൪|| ആവൃതോ ദോഷലിങ്ഗാനി സോऽനിമിത്തം പ്രദര്ശയന് | ക്ഷണാത് ക്ഷീണഃ ക്ഷണാത് പൂര്ണോ ഭജതേ കൃച്ഛ്രസാധ്യതാമ് ||൨൫|| (വാ. നി. അ. ൧൦) |
सर्व एव प्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकारिणः | मधुमेहत्वमायान्ति तदाऽसाध्या भवन्ति हि ||२३|| (सु. नि. अ. ६) | मधुमेहे मधुसमं जायते स किल द्विधा | क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथेऽथवा ||२४|| आवृतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्तं प्रदर्शयन् | क्षणात् क्षीणः क्षणात् पूर्णो भजते कृच्छ्रसाध्यताम् ||२५|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAM pramehANAM madhumehavAcitve nimittam (26) · Śloka 26
മധുരം യച്ച മേഹേഷു പ്രായോ മധ്വിവ മേഹതി | സര്വേऽപി മധുമേഹാഖ്യാ മാധുര്യാച്ച തനോരതഃ ||൨൬|| (വാ. നി. അ. ൧൦) |
मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति | सर्वेऽपि मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोरतः ||२६|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehopekShayA piDakAsambhavaH (27-28) · Śloka 28
ശരാവികാ കച്ഛപികാ ജാലിനീ വിനതാऽലജീ | മസൂരികാ സര്ഷപികാ പുത്രിണീ സവിദാരികാ ||൨൭|| വിദ്രധിശ്ചേതി പിഡകാഃ പ്രമേഹോപേക്ഷയാ ദശ | സന്ധിമര്മസു ജായന്തേ മാംസലേഷു ച ധാമസു ||൨൮|| (വാ. നി. അ. ൧൦) |
शराविका कच्छपिका जालिनी विनताऽलजी | मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका ||२७|| विद्रधिश्चेति पिडकाः प्रमेहोपेक्षया दश | सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु ||२८|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharAvikA-sarShapikA-kacchapikA-jAlinI-vinatA-putriNI-masUrikA-alajI-vidArikA-vidradhilakShaNam (29-33) · Śloka 34
അന്തോന്നതാ തു തദ്രൂപാ നിമ്നമധ്യാ ശരാവികാ | ഗൌരസര്ഷപസംസ്ഥാനാ തത്പ്രമാണാ ച സര്ഷപീ ||൨൯|| സദാഹാ കൂര്മസംസ്ഥാനാ ജ്ഞേയാ കച്ഛപികാ ബുധൈഃ | ജാലിനീ തീവ്രദാഹാ തു മാംസജാലസമാവൃതാ ||൩൦|| അവഗാഢരുജാക്ലേദാ പൃഷ്ഠേ വാऽപ്യുദരേऽപി വാ | മഹതീ പിഡകാ നീലാ വിനതാ നാമ സാ സ്മൃതാ ||൩൧|| മഹത്യല്പചിതാ ജ്ഞേയാ പിഡകാ ചാപി പുത്രിണീ | മസൂരാകൃതിസംസ്ഥാനാ വിജ്ഞേയാ തു മസൂരികാ ||൩൨|| രക്താ സിതാ സ്ഫോടചിതാ ദാരുണാ ത്വലജീ ഭവേത് | വിദാരീകന്ദവദ്വൃത്താ കഠിനാ ച വിദാരികാ ||൩൩|| വിദ്രധേര്ലക്ഷണൈര്യുക്താ ജ്ഞേയാ വിദ്രധികാ തു സാ |൩൪| (സു. നി. അ. ൬) |
अन्तोन्नता तु तद्रूपा निम्नमध्या शराविका | गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाणा च सर्षपी ||२९|| सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः | जालिनी तीव्रदाहा तु मांसजालसमावृता ||३०|| अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वाऽप्युदरेऽपि वा | महती पिडका नीला विनता नाम सा स्मृता ||३१|| महत्यल्पचिता ज्ञेया पिडका चापि पुत्रिणी | मसूराकृतिसंस्थाना विज्ञेया तु मसूरिका ||३२|| रक्ता सिता स्फोटचिता दारुणा त्वलजी भवेत् | विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका ||३३|| विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्रधिका तु सा |३४| (सु. नि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana piDakAnAmArambhakakAraNam (34-35) · Śloka 35
യേ യന്മയാഃ സ്മൃതാ മേഹാസ്തേഷാമേതാസ്തു തന്മയാഃ ||൩൪|| (സു. നി. അ. ൬) | വിനാ പ്രമേഹമപ്യേതാ ജായന്തേ ദുഷ്ടമേദസഃ | താവച്ചൈതാ ന ലക്ഷ്യന്തേ യാവദ്വാസ്തുപരിഗ്രഹാഃ ||൩൫|| (ച. സൂ. അ. ൧൭) |
ये यन्मयाः स्मृता मेहास्तेषामेतास्तु तन्मयाः ||३४|| (सु. नि. अ. ६) | विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः | तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहाः ||३५|| (च. सू. अ. १७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyapiDakAlakShaNam (36) · Śloka 36
ഗുദേ ഹൃദി ശിരസ്യംസ്യേ പൃഷ്ഠേ മര്മസു ചോത്ഥിതാഃ | സോപദ്രവാ ദുര്ബലാഗ്നേഃ പിഡകാഃ പരിവര്ജയേത് ||൩൬|| (സു. നി. അ. ൬) |
गुदे हृदि शिरस्यंस्ये पृष्ठे मर्मसु चोत्थिताः | सोपद्रवा दुर्बलाग्नेः पिडकाः परिवर्जयेत् ||३६|| (सु. नि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 33
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ പ്രമേഹപ്രമേഹപിഡകാനിദാനം സമാപ്തമ് ||൩൩||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने प्रमेहप्रमेहपिडकानिदानं समाप्तम् ||३३||
🔊 Audio coming soon