33. pramēhapramēhapiḍakānidānam

Adhikarana pramehanidAnam (1) · Śloka 1

అథ ప్రమేహ-ప్రమేహపిడకానిదానం | ఆస్యాసుఖం స్వప్నసుఖం దధీని గ్రామ్యౌదకానూపరసాః పయాంసి | నవాన్నపానం గుడవైకృతం చ ప్రమేహహేతుః కఫకృచ్చ సర్వం ||1|| (చ. చి. అ. 7) |

చంద్రోదయప్రణయపీవరదుగ్ధసింధుపూరభ్రమం వహతి యద్గుణకీర్తిగుచ్ఛః| తేన వ్యధాయి గురుణా విజయేన శిష్యప్రేమ్ణాऽశ్మరీరుగవధేర్మధుకోషబంధః||1|| శ్రీకంఠదత్తభిషజా గురుభక్తిలేశాదారభ్యతే ప్రభృతి సంప్రతి మేహరోగాత్| సూక్తీర్విచింత్య మధుశీకరముద్గిరంతీష్టీకాకృతః కతిపయస్య తదీయశేషః||2|| అశ్మరీరోగానంతరం బస్తివికృతిసామ్యాత్ ప్రమేహనిదానముచ్యతే– ఆస్యాసుఖమిత్యాది| ఆస్యా ఉపవిష్టస్య చేష్టోపరమః, తేన కృతం సుఖమాస్యాసుఖం; ఏవం స్వప్నసుఖమితి ద్రష్టవ్యం| తేనాసనాదిదోషాదాస్యాదుఃఖం స్వప్నదుఃఖం వా న ప్రమేహహేతుః| గుడవైకృతమితి గుడవికారాః శర్కరాదయః తథా గుడకృతాశ్చ భక్ష్యాః| ప్రమేహహేతుః కఫకృచ్చ సర్వమిత్యనుక్తహేతుసంగ్రహార్థముక్తం| ఏష సాధారణో హేతుః ప్రమేహస్య; విశేషహేతుస్తు చరకే నిదానస్థానే– ‘హాయనకోద్దాలక’ ఇత్యాదినా కఫజస్య, ‘ఉష్ణామ్లలవణ’ ఇత్యాదినా పిత్తజస్య, ‘కటుతిక్తకషాయ’ (చ. ని. అ. 4) ఇత్యాదినా వాతజస్యాభిహితః| ఏతేన సామాన్యహేతుసహితో విశిష్టహేతుః కఫజాదిప్రమేహస్య| కించ కఫజనిదానమప్యేతదాస్యాసుఖాది బోద్ధవ్యం||1||

Adhikarana pramehasamprAptiH (2-3) · Śloka 3

మేదశ్చ మాంసం చ శరీరజం చ క్లేదం కఫో బస్తిగతః ప్రదూష్య | కరోతి మేహాన్ సముదీర్ణముష్ణైస్తానేవ పిత్తం పరిదూష్య చాపి ||2|| క్షీణేషు దోషేష్వవకృష్య ధాతూన్ సందూష్య మేహాన్ కురుతేऽనిలశ్చ | సాధ్యాః కఫోత్థా దశ, పిత్తజాః షడ్ యాప్యా, న సాధ్యః పవనాచ్చతుష్కః ||3|| సమక్రియత్వాద్విషమక్రియత్వాన్మహాత్యయత్వాచ్చ యథాక్రమం తే | (చ. చి. అ. 6) |

కఫపిత్తవాతజమేహానాం క్రమేణ సంప్రాప్తిమాహ– మేద ఇత్యాదినా| అత్ర కఫజా ఏవ మేహా భూయస్త్వేన సాధ్యత్వేన చ ఆదావుచ్యంతే| తానేవేతి మేదోమాంసశరీరజక్లేదాన్| ఉష్ణైరితి ఉష్ణవీర్యస్పర్శైర్ద్రవ్యైః| క్షీణేషు దోషేష్వితి ప్రవృద్ధత్వేనైవ క్షీణేషు, న తు సమానాపేక్షయా క్షీణేషు; అనేన వృద్ధే కఫే పిత్తే వా యో వాయుర్లంఘనాదినా క్రమేణ వృద్ధో భవతి, స నేహాసాధ్యమేహచతుష్టయప్రకరణే వివక్షిత ఇతి సూచ్యతే| తత్ర హి చికిత్సావిధానాత్ సాధ్యత్వమస్తి| యదుక్తం– “యా వాతమేహాన్ ప్రతి పూర్వముక్తా వాతోల్బణానాం విహితా క్రియా సా| వాయుర్హి ధాతుష్వతికర్షితేషు కుప్యత్యసాధ్యాన్ ప్రతి నాస్తి చింతా||” (చ. చి. అ. 6) ఇతి| దోషేష్వితి కఫపిత్తేషు, ద్వయోశ్చ బహువచనం వ్యక్త్యపేక్షయా బహుత్వాత్| అవకృష్యేతి బస్తిముఖం నీత్వా| ధాతూనితి వసామజ్జౌజోలసీకాఖ్యాన్| సమక్రియత్వాదితి కఫస్య దోషస్య దూష్యస్య చ మేదఃప్రభృతేః సమానత్వాత్ కటుతిక్తాదిక్రియాయాః| అత్ర వ్యాధిమహిమ్నా తుల్యదూష్యతా సాధ్యతాయా హేతుః| తేన “న చ తుల్యగుణో దూష్యో న దోషః ప్రకృతిర్భవేత్|” (చ. సూ. అ. 11) ఇతి చరకవచనం కష్టసాధ్యతార్థం నోద్భావనీయం| యదుక్తం– “జ్వరే తుల్యర్తుదోషత్వం ప్రమేహే తుల్యదూష్యతా| రక్తగుల్మే పురాణత్వం సుఖసాధ్యస్య లక్షణం||” ఇతి| విషమక్రియత్వాదితి పిత్తస్య ప్రమేహప్రధానదూష్యస్య చ మేదఃప్రభృతేశ్చాన్యోన్యవిపరీతక్రియత్వాత్; పిత్తహరం హి మధురాది మేదస్కరం, మేదోహరం చ కటుకాది పిత్తకరమితి క్రియావైషమ్యం; అత్ర వ్యాధిస్వభావో హేతుః, తేనాన్యేషు వ్యాధిషు పరస్పరవిరుద్ధదోషదూష్యసంసర్గేऽప్యుభయప్రత్యనీకభేషజవిధిరవిరోధీతి| మహాత్యయత్వాదితి మజ్జాదిగంభీరధాత్వపకర్షకత్వేన బహువ్యాపత్తికరత్వాత్; ఆశుకారిత్వాదితి ఈశానః| చకారాత్ విషమక్రియత్వం చ వాతజానాం సముచ్చీయతే||2-3||

Adhikarana pramehANAM doShadUShyasa~ggrahaH (4) · Śloka 4

కఫః సపిత్తః పవనశ్చ దోషా మేదోऽస్రశుక్రాంబువసాలసీకాః | మజ్జా రసౌజః పిశితం చ దూష్యాః ప్రమేహిణాం వింశతిరేవ మేహాః ||4|| (చ. చి. అ. 6) |

సర్వమేహానాం దోషదూష్యసంగ్రహమాహ– కఫ ఇత్యాదినా| వసా మాంసస్నేహః, సర్వదేహస్నేహ ఇత్యన్యే| లసీకా ఉదకవిశేషః| యథాహ చరకః– “యత్తు మాంసత్వగంతరే ఉదకం తల్లసీకాశబ్దం లభతే|” (చ. శా. అ. 7) ఇతి| రసౌజ ఇతి రసశ్చ ఓజశ్చ ఇతి ద్వంద్వః| ఓజశ్చాత్రార్ధాంజలిపరిమితం శ్లేష్మరూపం; యదుక్తం– “శ్లేష్మలస్యౌజసోऽర్ధాంజలిః పరిమాణం|” (చ. శా. అ. 7) ఇతి; నత్వష్టబింద్వాత్మకం, తస్య భ్రంశేన మరణాభిధానాత్| నను, రస ఏవౌజో రసౌజ ఇతి కుతో న కల్ప్యతే? రసోऽప్యోజఃశబ్దేనోచ్యతే; యదుక్తం– “తస్మిన్ కాలే పచత్యగ్నిర్యదన్నం కోష్ఠమాగతం| మలీభవతి తత్ ప్రాయః కల్పతే కించిదోజసే||” (చ. చి. అ. 8) ఇతి; ఓజసే ఇతి రసాయేత్యర్థః| నైవం, ఓజసో హి మధుమేహే దూష్యత్వేనోక్తత్వాత్, ఓజఃశబ్దోపాదానవైఫల్యాచ్చ| యద్యప్యత్ర బహూని మేదఃప్రభృతీని దూష్యత్వేనోచ్యంతే, తథాऽపి పూర్వం మేదోమాంసశరీరజక్లేదానాం సర్వమేహేష్వవశ్యంభావిదూష్యత్వేన పృథగభిధానం| మజ్జాదయస్తు మేహవిశేషే దూష్యాః| తద్యథా– లసీకావసామజ్జౌజాంసి వాతికే, న పైత్తికే, న శ్లైష్మికే| ఈశానః పునరాహ– రసరక్తశుక్రాణి సర్వమేహేషు కదాచిత్ దుష్యంతే, న త్వవశ్యమితి| కించ సర్వమేహానామేవ దోషత్రయజన్యత్వం సకలదూష్యాశ్రయిత్వం చ ‘కఫః సపిత్తః’ ఇత్యాదినోపదర్శ్యతే| మేదోమాంసాదీని తు అత్యంతదూష్యోపదర్శనార్థం పృథగుక్తాని| యతశ్చరకేऽపి కియంతఃశిరసీయాధ్యాయే సకలమేహవాచకమధుమేహకథనే దోషత్రయప్రకోపోऽభిహితః| తథాహి– “సమారుతస్య పిత్తస్య కఫస్య చ ముహుర్ముహుః| దర్శయత్యాకృతిం గత్వా క్షయమాప్యాయ్యతే పునః||” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| తథా సుశ్రుతోऽప్యాహ– “వాతపిత్తమేదోభిరన్వితః శ్లేష్మా మేహాన్ జనయతి|” (సు. ని. అ. 6) ఇత్యాది| కఫాదీనాం ద్వ్యుల్బణాదిసంసర్గస్యానంత్యేన సర్వమేహావస్థావిశేషేణ మధుమేహేన చ సంఖ్యాధిక్యప్రసంగనిరాసాయావధారణార్థమాహ– వింశతిరేవ మేహా ఇతి||4||

Adhikarana pramehapUrvarUpam (5) · Śloka 5

దంతాదీనాం మలాఢ్యత్వం ప్రాగ్రూపం పాణిపాదయోః | దాహశ్చిక్కణతా దేహే తృట్ స్వాద్వాస్యం చ జాయతే ||5||

పూర్వరూపమాహ– దంతాదీనామిత్యాది| ఆదిశబ్దేన నయనతాలుకర్ణాదీనాం గ్రహణం| యదుక్తం సుశ్రుతే– ‘తాలుగలజిహ్వాదంతేషు మలోత్పత్తిః|’ (సు. ని. అ. 6) ఇతి| అత్ర చ మలభూయస్త్వం మేదోదోషాత్| చిక్కణతా దేహే మేదఃకఫదుష్టేః| అత్ర చకారాత్ సుశ్రుతోక్తకేశజటిలీభావనఖాతివృద్ధీ బోధ్యే| ఏతచ్చ వ్యాధివిశేషనియతమేవ, యేనాన్యత్ర, విద్యమానాऽపి కఫమేదోదుష్టిః నైవం కర్తుం క్షమా||5||

Adhikarana pramehasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6

సామాన్యం లక్షణం తేషాం ప్రభూతావిలమూత్రతా | దోషదూష్యావిశేషేऽపి తత్సంయోగవిశేషతః ||6|| మూత్రవర్ణాదిభేదేన భేదో మేహేషు కల్ప్యతే | (వా. ని. అ. 10) |

సామాన్యలక్షణమాహ– సామాన్యమిత్యాది| ప్రభూతేత్యాది ప్రభూతమూత్రత్వం దూష్యద్రవధాతుసంబంధాత్ ఆవిలత్వం దోషదూష్యసంసర్గాత్| నను, కథం కఫేన దశ, పిత్తేన షడిత్యాదివ్యవస్థా? యతః కారణభేదాత్ కార్యభేద ఇత్యాశంక్యాహ– దోషదూష్యావిశేషేऽపి తత్సంయోగవిశేషత ఇతి| తేషాం దోషదూష్యాణాముత్కర్షాపకర్షకృతాత్ సంయోగభేదాద్భేదో మేహేషు భవతి| యథా– పంచానాం వర్ణానాం శ్వేతకృష్ణపీతలోహితశ్యావానాం సంయోగభేదాదనేకపింగలపాటలాదిభేదాః| సుశ్రుతేऽప్యుక్తం– “యథా పంచానాం వర్ణానాముత్కర్షాపకర్షకృతేన సంయోగవిశేషేణ కపిలాదినానావర్ణోత్పత్తిరేవం దోషాదిసంసర్గాన్మేహానాం నానాత్వం|” (సు. ని. అ. 6) ఇతి| సంయోగభేదప్రతీతిః కుత ఇత్యత ఆహ– మూత్రేత్యాది| మూత్రవర్ణాదిభేదం దృష్ట్వా కారణానాం సమానానాం భేదః కల్పనీయః, యథా– మృదాదికారణకలాపస్యాభేదేऽపి కుంభకారాదిసంయోగభేదాదుదంచనాదిప్రపంచభేదః| నను, ఉదంచనాదౌ కుంభకారాదిప్రయత్నభేదాత్ సంయోగభేదః, అత్ర తు కః సంయోగభేదహేతుః? ఉచ్యతే– తత్తదాహారాదికమదృష్టం చ భవతీత్యదోషః||6||–

Adhikarana udakameha-ikShumeha-sAndrameha-surAmeha-piShTameha-shukrameha-sikatAmeha-shItameha-shanairmeha-lAlAmehalakShaNam (7-12) · Śloka 12

అచ్ఛం బహు సితం శీతం నిర్గంధముదకోపమం ||7|| మేహత్యుదకమేహేన కించిదావిలపిచ్ఛిలం | ఇక్షో రసమివాత్యర్థం మధురం చేక్షుమేహతః ||8|| సాంద్రీభవేత్ పర్యుషితం సాంద్రమేహేన మేహతి | సురామేహీ సురాతుల్యముపర్యచ్ఛమధో ఘనం ||9|| సంహృష్టరోమా పిష్టేన పిష్టవద్బహలం సితం | శుక్రాభం శుక్రమిశ్రం వా శుక్రమేహీ ప్రమేహతి ||10|| మూర్తాణూన్ సికతామేహీ సికతారూపిణో మలాన్ | శీతమేహీ సుబహుశో మధురం భృశశీతలం ||11|| శనైః శనైః శనైర్మేహీ మందం మందం ప్రమేహతి | లాలాతంతుయుతం మూత్రం లాలామేహేన పిచ్ఛిలం ||12|| (వా. ని. అ. 10) |

అత్ర కఫస్య శ్వేతశీతమూర్తపిచ్ఛిలాచ్ఛస్నిగ్ధగురుమధురసాంద్రప్రసాదమందేషు గుణేషు మధ్యే కుత్రచిత్ కించిద్గుణప్రకర్షాదుదకమేహాదయో దశ దృశ్యంత ఇత్యాహ– అచ్ఛమిత్యాది| సాంద్రప్రసాదస్తు ఏక ఏవ గుణో గణనీయః, సాంద్రమేహవ్యపదేశస్త్వేకదేశేన భవిష్యతీతి| ఏతైశ్చ శ్వేతాదిభిర్గుణైర్వ్యస్తైః సమస్తైశ్చ యోగాద్దశ మేహా న తు యథాక్రమం, “యేన గుణేనైకేనానేకేన వా భూయస్తరముపసృజ్యతే తత్సమాఖ్యం గౌణం నామవిశేషం ప్రాప్నోతి|” (చ. ని. అ. 4) ఇతి చరకవచనాత్| నచ యథా దశభిర్గుణైర్దశ మేహాన్ కరోతి తథా సంసర్గవికల్పాంతరేణాపరానపి కుతో న కరోతీత్యాశంకనీయం, భావస్వభావస్యాపర్యనుయోజ్యత్వాత్, అదృష్టకల్పనాయాశ్చానర్హత్వాత్| తత్ర శ్వేతాచ్ఛశీతైర్గుణైరుదకమేహః; మధురశీతాభ్యామిక్షుమేహః; సాంద్రపిచ్ఛిలాభ్యాం సాంద్రమేహః; అచ్ఛేన పిత్తానురాగిణా సురామేహః; శుక్లేన పిష్టమేహః, అత్ర పిష్టవదిత్యాలేపనపిష్టవత్; శ్వేతస్నిగ్ధాభ్యాం శుక్రమేహః; అత్ర శుక్రాభమితి సర్వమేవ మూత్రం శుక్రతుల్యం, శుక్రమిశ్రం వేతి శుక్రాభశుక్రమిశ్రం; వాస్తవశుక్రమిశ్రత్వే తు కఫజస్యాప్యసాధ్యత్వం స్యాదితి; వాప్యచంద్రస్తు శుక్రస్య మూత్రేణ గుణకృతం సాదృశ్యం, శుక్రమిశ్రం వేతి చ శుక్రగుణానాం సంయుక్తసమవాయాత్ మూత్రే దర్శనమిత్యాహ; సాంద్రమూర్తాభ్యాం సికతామేహః, అత్ర మూర్తాణూనితి మూర్తాన్ కఠినాన్, అణూన్ అల్పాన్; మలానితి బహువచనం దోషాణామవయవబహుత్వాత్, జాత్యాఖ్యాయామేకస్మిన్ బహువచనమితి వాప్యచంద్రః, మలోऽత్ర ప్రకరణాత్ కఫః; గురుమధురశీతైః శీతమేహః; మందమూర్తాభ్యాం శనైర్మేహః; పిచ్ఛిలేన లాలామేహః| చరకే సురామేహస్థానే సాంద్రప్రసాదమేహః పఠితః, తథా పిష్టమేహః శుక్లమేహశబ్దేన, తేనైవ శీతమేహలాలామేహౌ పఠితౌ, పిత్తజశ్చ కాలమేహః; సుశ్రుతస్తు చరకోక్తశీతమేహలాలామేహయోః స్థానే ఫేనమేహలవణమేహౌ, కాలమేహస్థానే చామ్లమేహం పఠితవాన్| సామంజస్యం చాత్ర నాస్త్యేవ, పరస్పరలక్షణసంవాదాభావాత్. స్మృతిర్ద్వైధవత్ సర్వం ప్రమాణం||7-12||

Adhikarana kShArameha-nIlameha-kAlameha-hAridrameha-mA~jjiShThameha-raktamehalakShaNam (13-14) · Śloka 15

గంధవర్ణరసస్పర్శైః క్షారేణ క్షారతోయవత్ | నీలమేహేన నీలాభం కాలమేహీ మసీనిభం ||13|| హారిద్రమేహీ కటుకం హరిద్రాసన్నిభం దహత్ | విస్రం మాంజిష్ఠమేహేన మంజిష్ఠాసలిలోపమం ||14|| విస్రముష్ణం సలవణం రక్తాభం రక్తమేహతః |15| (వా. ని. అ. 10) |

పిత్తాత్తు షడ్భిః పిత్తగుణైః క్షారనీలకాలపీతలోహితవిస్రైర్యథాక్రమం క్షారమేహాదయః షట్, తాన్ గంధవర్ణరసస్పర్శైరిత్యాదినా దర్శయతి– గంధేత్యాది| నీలాభమితి చాసపక్షప్రభం, చాసః ‘స్వర్ణచూడ’ ఇతి లోకే ఖ్యాతః; క్వచిత్ ‘టాక్సనా చాసః’ ఇతి గదాధరః, తత్పక్షశ్చ స్నిగ్ధనీలో భవతి| దహదితి మూత్రవిశేషణం| ‘దహన్’ ఇతి పాఠాంతరే దాహమనుభవన్ పురుషః||13-14||–

Adhikarana vasAmeha-majjameha-kShaudrameha-hastimehalakShaNam (15-17) · Śloka 17

వసామేహీ వసామిశ్రం వసాభం మూత్రయేన్ముహుః ||15|| మజ్జాభం మజ్జమిశ్రం వా మజ్జమేహీ ముహుర్ముహుః | కషాయం మధురం రూక్షం క్షౌద్రమేహం వదేద్బుధః ||16|| హస్తీ మత్త ఇవాజస్రం మూత్రం వేగవివర్జితం | సలసీకం విబద్ధం చ హస్తిమేహీ ప్రమేహతి ||17|| (వా. ని. అ. 10) |

వాతేన యథాక్రమం వసామజ్జౌజోలసీకాభిర్యథాక్రమం వసామేహాదయః; తానాహ– వసేత్యాది| అయం వసామేహః సుశ్రుతే సర్పిర్మేహనామ్నా, క్షౌద్రమేహశ్చరకే మధుమేహనామ్నా పఠితః||15-17||

Adhikarana pramehopadravAH (18-20) · Śloka 20

అవిపాకోऽరుచిశ్ఛర్దిర్నిద్రా కాసః సపీనసః | ఉపద్రవాః ప్రజాయంతే మేహానాం కఫజన్మనాం ||18|| బస్తిమేహనయోస్తోదో ముష్కావదరణం జ్వరః | దాహస్తృష్ణాऽమ్లికా మూర్ఛా విడ్భేదః పిత్తజన్మనాం ||19|| వాతజానాముదావర్తః కంపహృద్గ్రహలోలతాః | శూలమున్నిద్రతా శోషః కాసః శ్వాసశ్చ జాయతే ||20|| (వా. ని. అ. 10) |

ఇదానీం కఫజాదిమేహానాం కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వమసాధ్యత్వం చ జ్ఞాపయితుం భేదేనోపద్రవానాహ– అవిపాకోऽరుచిరిత్యాది| కఫజే కాస ఆర్ద్రః, వాతజే శుష్కః| తోదః సంసర్గివాతజన్యః, మేహానాం త్రిదోషజన్యత్వాత్| ముష్కావదరణం పాకేన| అమ్లికా అమ్లోద్గారః| లోలతా సర్వరసభక్షణేచ్ఛా, ఇయం తు ప్రభావాత్ ధాతుక్షయాద్వా భవతి; యథా వాతగ్రహణ్యాం ‘గృద్ధిః సర్వరసానాం’ ఇత్యుక్తం||18-20||

Adhikarana pramehasyAsAdhyalakShaNam (21) · Śloka 21

యథోక్తోపద్రవావిష్టమతిప్రస్రుతమేవ చ | పిడకాపీడితం గాఢః ప్రమేహో హంతి మానవం ||21|| (సు. సూ. అ. 33) |

అసాధ్యతామాహ– యథోక్తోపద్రవావిష్టమిత్యాది| ఉక్తైరవిపాకాదిభిరన్యైశ్చ సుశ్రుతాద్యుక్తైరుపద్రవైః; తద్యథా– కఫజే ఆలస్యాస్యోపదేహశైథిల్యకఫప్రసేకమక్షికోపసర్పణాదికం, పిత్తజే పాండురోగాదికం| అతిప్రస్రుతమితి అతిశయం ధాతుమూత్రస్రావయుక్తం| పిడకాపీడితమితి శరావికాదిపిడకాపీడితం| గాఢః కాలప్రకర్షాత్| యద్యపి పిడకా అప్యుపద్రవత్వేనాభిమతాః; యదుక్తం చరకే– “ఉపద్రవాస్తు ఖలు ప్రమేహిణాం తృష్ణాతీసారజ్వరదాహదౌర్బల్యారోచకావిపాకాః పూతిమాంసపిడకాలజీవిద్రధ్యాదయః|” (చ. ని. అ. 4) ఇతి, తథాऽపి పిడకానాం పృథగుత్పాదసూచనార్థం పృథక్కరణం| ఉక్తం చ చరకే– “వినా ప్రమేహమప్యేతా జాయంతే దుష్టమేదసః|” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| అన్యదపి అసాధ్యలక్షణం బోద్ధవ్యం| యదాహ చరకః– “సపూర్వరూపాః కఫపిత్తమేహాః క్రమేణ యే వాతకృతాశ్చ మేహాః| సాధ్యా న తే, పిత్తకృతాస్తు యాప్యాః, సాధ్యాస్తు మేదో యది న ప్రదుష్టం||” (చ. చి. అ. 6) ఇతి| అస్యార్థః– యే కఫజాః సాధ్యాస్తే సపూర్వరూపాః సంతోऽసాధ్యాః, పిత్తకృతాస్తు యాప్యా యే తే సపూర్వరూపా ఏవ అసాధ్యాః ప్రత్యాఖ్యేయాః| సర్వరోగాణామేవ యద్యపి పూర్వరూపానువృత్తౌ అసాధ్యత్వముక్తం, తథాऽప్యత్రాసకలపూర్వరూపాన్వయే అసాధ్యత్వం, అన్యత్ర తు సకలపూర్వరూపాన్వయే సతీతి విశేషః| క్రమేణేతి స్వనిదానక్రమేణ| తేన నిజహేత్వాదికృతా యే వాతజాశ్చత్వారో మేహాస్తే పూర్వరూపరహితా అపి నహి సాధ్యాః, యే తు పశ్చాత్ ధాత్వపకర్షణాద్వాతానుబంధేన వాతజాస్తే సాధ్యాః యాప్యా వా| అత ఏవోక్తం– “యా వాతమేహాన్ ప్రతి పూర్వముక్తా వాతోల్బణానాం విహితా క్రియా సా” (చ. చి. అ. 6) ఇత్యాది||21||

Adhikarana madhumehIjAtasya pramehiNo~asAdhyatvam (22) · Śloka 22

జాతః ప్రమేహీ మధుమేహినో వా న సాధ్య ఉక్తః స హి బీజదోషాత్ | యే చాపి కేచిత్ కులజా వికారా భవంతి తాంస్తాన్ ప్రవదంత్యసాధ్యాన్ ||22|| (చ. చి. అ. 6) |

అసాధ్యతాయాః ప్రకారాంతరమాహ– జాత ఇత్యాది| శ్లేష్మమేదసోరతిదుష్ట్యా మూత్రమేదఃశ్లేష్మణామతిమాధుర్యాత్ మధుమేహినో జాతో యః ప్రమేహీ స చాప్యసాధ్యో భవతీతి| బీజదోషాదితి ప్రమేహారంభకదోషదుష్టబీజజాతప్రమేహిత్వాత్| మధుమేహశబ్దేన చాత్ర మేహమాత్రముచ్యతే, యది తు వాతిక ఉపేక్షితో వా మేహో మధుమేహ ఉచ్యతే, తదా చేతరప్రమేహయుక్తమాతృపితృజనితప్రమేహిణో నాసాధ్యత్వముక్తం స్యాత్; కించ మధుమేహినా జనితస్య మధుమేహిత్వమేవ కారణానురూపతయా యుక్తం తతశ్చ మధుమేహీ మధుమేహినా వా జాతో న సాధ్య ఇతి వక్తుముచితం; తస్యాసాధ్యత్వమపి న వక్తవ్యం, మధుమేహస్యాసాధ్యత్వాదేవ| అన్యత్రాపి మధుమేహశబ్దేన మేహమాత్రముక్తం| యథా– “ గుల్మీ చ మధుమేహీ చ రాజయక్ష్మీ చ యో నరః| అచికిత్స్యా భవంత్యేతే బలమాంసపరిక్షయాత్|” (చ. ఇ. అ. 9) ఇతి| యది హ్యత్ర మధుమేహోऽభీష్టః స్యాత్తదా బలమాంసపరిక్షయాదితి న కృతం స్యాత్, తస్య స్వరూపత ఏవాసాధ్యత్వాత్| యథా కియంతఃశిరసీయాధ్యాయే “ఉపేక్షయాऽస్య జాయంతే పిడకా మధుమేహికాః|” (చ. సూ. అ. 17) ఇత్యాదినా యా మధుమేహసంబంధిత్వేనోక్తాస్తా ఏవ “ప్రమేహిణాం యాః పిడకా మయోక్తాః” (చ. చి. అ. 6) ఇత్యంతేన చ చికిత్సాస్థానే ప్రమేహిమాత్రసంబంధితయా అనూద్య చికిత్సాయాం సంయోజితాః| తస్మాద్భావినీం మధుమేహతామాశ్రిత్య సర్వ ఏవ మేహా మధుమేహశబ్దవాచ్యాః| ఉక్తం హి వాగ్భటే– “మధురం యచ్చ మేహేషు ప్రాయో మధ్వివ మేహతి| సర్వేऽపి మధుమేహాఖ్యా మాధుర్యాచ్చ తనోరతః||” (వా. ని. అ. 10) ఇతి| గదాధరేణ తు పిడకాసంబంధేనైవ మధుమేహత్వముక్తం, యతశ్చరకే కియంతఃశిరసీయాధ్యాయే (చ. సూ. అ. 17) మధుమేహమభిధాయ పిడకా ఉక్తా ఇతి| తన్న మనోహరం, తత్ర మధుమేహశబ్దేన ప్రమేహమాత్రాభిధానాత్| యది తు మధుమేహ ఏవాభీష్టః స్యాత్, తదా “ఉపేక్షయాऽస్య జాయంతే” ఇతి ఉపేక్షణాభిధానమనుపపన్నం స్యాత్, పిడకానాం చ మధుమేహభవానాం చికిత్సోపదేశో వ్యర్థః స్యాదితి| కులజమేహస్యాసాధ్యతాప్రసంగేనాపరేషామపి కులజానామసాధ్యత్వమాహ– యే చాపీత్యాది| కేచిదితి కుష్ఠాదయః| కులజా ఇతి పితృపితామహాదిసంభూతాః| ఏతేన ప్రమేహిపితృపితామహమాతామహస్యాపి ప్రమేహమసాధ్యం దర్శయతి| నను, యస్య పితామహః ప్రమేహీ తస్య పితాऽపి ప్రమేహీ, ప్రమేహిజాతత్వాత్; తథాచ సతి “జాతః ప్రమేహీ మధుమేహినో వా న సాధ్య ఉక్తః స హి బీజదోషాత్|” ఇత్యనేనైవ గతార్థం| నైవం, న హి ప్రమేహిణో జాత ఇత్యేతావతా ఉత్పన్నమాత్ర ఏవ ప్రమేహీ భవతి, కిం తర్హి కాలవశేన దుష్టేరభివ్యక్త్యా; యథా– కుష్ఠిజాతస్య కుష్ఠం; ఏతేన యదా అనతిదుష్టబీజేన ప్రమేహిజాతేన పిత్రా జన్యతే పురుషః ప్రమేహీ సోऽప్యసాధ్య ఇతి| కులజా ఇత్యనేనైవ మేహస్యాప్యసాధ్యతాయాం లబ్ధతాయాం పునస్తద్వచనం ప్రమేహిణాం ప్రాయేణ సంతానానుబంధిత్వప్రదర్శనార్థం| ఉక్తం చ– ‘ ప్రమేహోऽనుషంగిణాం’ (చ. సూ. అ. 25) ఇతి||22||

Adhikarana upekShayA hi kaphapittajAnAmapi madhumehatvaM, dhAtukShayAvaraNAbhyAM kupitavAtena madhumehasambhavashca (23-25) · Śloka 25

సర్వ ఏవ ప్రమేహాస్తు కాలేనాప్రతికారిణః | మధుమేహత్వమాయాంతి తదాऽసాధ్యా భవంతి హి ||23|| (సు. ని. అ. 6) | మధుమేహే మధుసమం జాయతే స కిల ద్విధా | క్రుద్ధే ధాతుక్షయాద్వాయౌ దోషావృతపథేऽథవా ||24|| ఆవృతో దోషలింగాని సోऽనిమిత్తం ప్రదర్శయన్ | క్షణాత్ క్షీణః క్షణాత్ పూర్ణో భజతే కృచ్ఛ్రసాధ్యతాం ||25|| (వా. ని. అ. 10) |

ఉపేక్షయా హి పిత్తకఫజానామపి మధుమేహత్వం ప్రదర్శయితుమాహ– సర్వ ఏవేత్యాది| ధాతుక్షయావరణాభ్యాం కుపితవాతేన మధుమేహసంభవమాహ– మధుమేహ ఇత్యాది| మధుసమమితి ‘మూత్రం’ ఇతి శేషః| స ఇతి మధుమేహః| సావరణలింగమాహ– ఆవృత ఇత్యాది| ఆవృత ఇతి ఆవృతవాతకృతః| దోషలింగానీతి యేన పిత్తాదినా ఆవృతస్తస్య వాతస్య చ లింగాని ప్రదర్శయతి| అనిమిత్తం అకస్మాత్| క్షీణః క్షణాత్ క్షణాత్ పూర్ణ ఇతి ఆవరణేన పునః పూర్ణో భవన్ కృచ్ఛ్రసాధ్యో భవతి| తథాచ చరకః– “సమారుతస్య పిత్తస్య కఫస్య చ ముహుర్ముహుః| దర్శయత్యాకృతిం గత్వా క్షయమాప్యాయ్యతే పునః||” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| ధాతుక్షయకుపితవాతజస్య తు కేవలవాతజమేవ లింగం| గదాధరస్త్వాహ– మధుమేహః సావరణవాయునైవ క్రియతే| యదాహ చరకః– “తైరావృతగతిర్వాయురోజ ఆదాయ గచ్ఛతి| యదా బస్తిం తదా కృచ్ఛ్రో మధుమేహః ప్రవర్తతే||” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| కేవలవాతజేషు తు కషాయాదివమనాద్యతియోగాదికృతేషు ధాతుక్షయజేషు వాయోరావరణం నాస్తీతి భేదః||23-25||

Adhikarana sarveShAM pramehANAM madhumehavAcitve nimittam (26) · Śloka 26

మధురం యచ్చ మేహేషు ప్రాయో మధ్వివ మేహతి | సర్వేऽపి మధుమేహాఖ్యా మాధుర్యాచ్చ తనోరతః ||26|| (వా. ని. అ. 10) |

మధుమేహశబ్దప్రవృత్తౌ నిమిత్తమాహ– మధురం యచ్చ మేహేష్విత్యాది||26||

Adhikarana pramehopekShayA piDakAsambhavaH (27-28) · Śloka 28

శరావికా కచ్ఛపికా జాలినీ వినతాऽలజీ | మసూరికా సర్షపికా పుత్రిణీ సవిదారికా ||27|| విద్రధిశ్చేతి పిడకాః ప్రమేహోపేక్షయా దశ | సంధిమర్మసు జాయంతే మాంసలేషు చ ధామసు ||28|| (వా. ని. అ. 10) |

ప్రమేహోపేక్షయా పిడకాసంభవం దర్శయితుమాహ– శరావికేత్యాది| ఇహ దశపిడకాసు వినతాయాః పాఠో భోజవిరుద్ధః, భోజే హి నవ పిడకాః; తద్యథా– “శరావికా సర్షపికా కూర్మికా జాలినీ తథా| కులత్థికాऽలజీ పుత్రీ విదారీ విద్రధీ తథా|| నవైతాః పిడకా జ్ఞేయాః” ఇత్యాది| కులత్థికా భోజే మసూరికా జ్ఞేయా; కింతు భోజే ఏవ వినతా న్యూనేతి వక్తుం సుకరం, సుశ్రుతే చరకే చ వినతాయా దర్శనాత్| చరకే తు సప్త పిడకాః| తద్యథా– “శరావికా కచ్ఛపికా జాలినీ సర్షపీ తథా| అలజీ వినతాఖ్యా చ విద్రధీ చేతి సప్తమీ||” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| తత్ర ప్రాయోభావాత్ సప్తానామభిధానం| యతః తేనైవ కియంతఃశిరసీయే “తథాऽన్యాః పిడకాః సంతి” ఇత్యాదినా అధికపిడకాసంభవః సూచితః| ప్రమేహోపేక్షయేత్యభిధానం మధుమేహేన ప్రమేహమాత్రేణ చ పిడకాసంభవం దర్శయతి| అత ఏవ “వినా ప్రమేహమప్యేతాః” (చ. సూ. అ. 17) ఇత్యత్ర ప్రమేహమాత్రగ్రహణం కృతం| ధామస్వితి స్థానేషు||27-28||

Adhikarana sharAvikA-sarShapikA-kacchapikA-jAlinI-vinatA-putriNI-masUrikA-alajI-vidArikA-vidradhilakShaNam (29-33) · Śloka 34

అంతోన్నతా తు తద్రూపా నిమ్నమధ్యా శరావికా | గౌరసర్షపసంస్థానా తత్ప్రమాణా చ సర్షపీ ||29|| సదాహా కూర్మసంస్థానా జ్ఞేయా కచ్ఛపికా బుధైః | జాలినీ తీవ్రదాహా తు మాంసజాలసమావృతా ||30|| అవగాఢరుజాక్లేదా పృష్ఠే వాऽప్యుదరేऽపి వా | మహతీ పిడకా నీలా వినతా నామ సా స్మృతా ||31|| మహత్యల్పచితా జ్ఞేయా పిడకా చాపి పుత్రిణీ | మసూరాకృతిసంస్థానా విజ్ఞేయా తు మసూరికా ||32|| రక్తా సితా స్ఫోటచితా దారుణా త్వలజీ భవేత్ | విదారీకందవద్వృత్తా కఠినా చ విదారికా ||33|| విద్రధేర్లక్షణైర్యుక్తా జ్ఞేయా విద్రధికా తు సా |34| (సు. ని. అ. 6) |

సర్వాసామాకృతిమాహ– అంతోన్నతేత్యాది| తద్రూపేతి శరావరూపా| అల్పచితా అల్పపిడకాంతరాచితా| విద్రధేర్లక్షణైర్యుక్తేత్యభిధానేన విద్రధేరస్యా భేదో బోధ్యః||29-33||–

Adhikarana piDakAnAmArambhakakAraNam (34-35) · Śloka 35

యే యన్మయాః స్మృతా మేహాస్తేషామేతాస్తు తన్మయాః ||34|| (సు. ని. అ. 6) | వినా ప్రమేహమప్యేతా జాయంతే దుష్టమేదసః | తావచ్చైతా న లక్ష్యంతే యావద్వాస్తుపరిగ్రహాః ||35|| (చ. సూ. అ. 17) |

పిడకానామారంభకకారణమాహ– యే యన్మయా ఇత్యాది| తన్మయా ఇతి నిర్దేశః క్వచిదపవాదవిషయేऽప్యుత్సర్గోऽభినివిశత ఇతి ఙీపం బాధిత్వా టాపా సాధనీయః| తద్దోషం మత్వా కైశ్చిత్ ‘తత్కృతాః’ ఇతి పాఠాంతరం కృతం| అయమత్ర పిండార్థః– యో యద్దోషోల్బణో మేహస్తద్దోషోల్బణేనైవ పిడకా భవంతి| నను, జాలిన్యాం తీవ్రదాహః పఠితః, స చ పిత్తకృతః, భోజేऽపి జాలినీ పిత్తకృతైవ పఠితా; యథా– “పరస్పరాభిసంబంధా పిడకా చైకదేశజా| పిత్తోత్కటా దాహవతీ భృశరుగ్ జాలినీ మతా||” ఇతి| తత్కథం జాలిన్యాం పిత్తజత్వనియమాత్ యే యన్మయా ఇత్యాదిగ్రంథార్థసంగతిః? నైవం, ప్రచురపిడకానాం తన్మయత్వేన బాహుల్యేనాభిధానం; యథా– ఛత్రిణో గచ్ఛంతీతి గదాధరః; కింవా స్వమహిమ్నా జాలినీ పిత్తప్రధానా భవతి, శ్లేష్మవాతజమేహభవత్వేన శ్లేష్మవాతప్రధానా చ; తేన దోషత్రయప్రధానత్వాత్ సర్వదా సా భవతి| అన్యస్త్వాహ– తీవ్రదాహత్వం పిత్తోత్కటత్వం చ పైత్తికమేహజాయాం జాలిన్యామవగంతవ్యం, అన్యమేహజా తు అన్యదోషోత్కటా నిర్దాహా చ| అత ఏవ చరకే జాలినీ కఫోల్బణా నిర్దాహా ఏవ పఠితా| తద్యథా– “శరావికా కచ్ఛపికా జాలినీ చేతి దుఃసహాః| జాయంతే తా హ్యతిబలాః ప్రభూతశ్లేష్మమేదసాం|| స్తబ్ధా సిరాజాలవతీ స్నిగ్ధస్రావా మహాశ్రయా| రుజానిస్తోదబహులా సూక్ష్మచ్ఛిద్రా చ జాలినీ||” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| న చాతిప్రసక్తిః, ఉక్తం హి చరకే సమర్థ్యతే; అస్మింశ్చ సమాధానే యే యన్మయా ఇత్యాది న వ్యాహన్యతే| చరకభోజవచనయోశ్చావిరోధార్థం యత్నాంతరం మృగ్యం| కార్తికస్త్వాహ– పాకకాలే పిత్తోత్కటత్వం, “తస్మాద్ధి సర్వే పరిపాకకాలే పచంతి శోథాంస్త్రయ ఏవ దోషాః|” (సు. సూ. అ. 17) ఇతి వచనాత్; ఏతత్తు సర్వత్రావిశేషాన్నాద్రియంతే||34-35||

Adhikarana asAdhyapiDakAlakShaNam (36) · Śloka 36

గుదే హృది శిరస్యంస్యే పృష్ఠే మర్మసు చోత్థితాః | సోపద్రవా దుర్బలాగ్నేః పిడకాః పరివర్జయేత్ ||36|| (సు. ని. అ. 6) |

అసాధ్యపిడకాలక్షణమాహ– గుదే ఇత్యాది| సోపద్రవా ఇతి ఉపద్రవాశ్చ తృట్కాసాదయః| యథాహ చరకః– “తృట్కాసమాంససంకోచమోహహిక్కామదజ్వరాః| విసర్పమర్మసంరోధాః పిడకానాముపద్రవాః||” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| పిడకాస్తు ప్రాయేణాధఃకాయ ఏవ, దోషదూష్యాణామధఃప్రసరణాత్, “రసాయనీనాం చ దౌర్బల్యాన్నోర్ధ్వముత్తిష్ఠంతి ప్రమేహిణాం దోషాః||” (సు. చి. అ. 12) ఇతి వచనాచ్చ| కేచిదాహుః– స్త్రీణాం ప్రమేహో న భవతీతి| తథాచ తంత్రాంతరే– “రజఃప్రసేకాన్నారీణాం మాసి మాసి విశుధ్యతి| సర్వం శరీరం దోషాశ్చ న ప్రమేహంత్యతః స్త్రియః||” ఇతి| కింతు స్త్రీషు ప్రమేహదర్శనాత్, ఏతద్ధేతుబలాదన్యరోగాసంభవత్వాచ్చైతత్ ప్రాయోవాదమాశ్రిత్యోక్తం| మేహనివృత్తిలక్షణం చ సుశ్రుతే పఠితం| తద్యథా– “ప్రమేహిణో యదా మూత్రమనావిలమపిచ్ఛిలం| విశదం తిక్తకటుకం తదాऽऽరోగ్యం ప్రచక్షతే||” (సు. చి. అ. 12) ఇతి||36||

Adhikarana puShpikA · Śloka 33

ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే ప్రమేహప్రమేహపిడకానిదానం సమాప్తం ||33||

ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం ప్రమేహప్రమేహపిడకానిదానం సమాప్తం||33||