Adhikarana pramehanidAnam (1) · Śloka 1
అథ ప్రమేహ-ప్రమేహపిడకానిదానం | ఆస్యాసుఖం స్వప్నసుఖం దధీని గ్రామ్యౌదకానూపరసాః పయాంసి | నవాన్నపానం గుడవైకృతం చ ప్రమేహహేతుః కఫకృచ్చ సర్వం ||1|| (చ. చి. అ. 7) |
अथ प्रमेह-प्रमेहपिडकानिदानम् | आस्यासुखं स्वप्नसुखं दधीनि ग्राम्यौदकानूपरसाः पयांसि | नवान्नपानं गुडवैकृतं च प्रमेहहेतुः कफकृच्च सर्वम् ||१|| (च. चि. अ. ७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehasamprAptiH (2-3) · Śloka 3
మేదశ్చ మాంసం చ శరీరజం చ క్లేదం కఫో బస్తిగతః ప్రదూష్య | కరోతి మేహాన్ సముదీర్ణముష్ణైస్తానేవ పిత్తం పరిదూష్య చాపి ||2|| క్షీణేషు దోషేష్వవకృష్య ధాతూన్ సందూష్య మేహాన్ కురుతేऽనిలశ్చ | సాధ్యాః కఫోత్థా దశ, పిత్తజాః షడ్ యాప్యా, న సాధ్యః పవనాచ్చతుష్కః ||3|| సమక్రియత్వాద్విషమక్రియత్వాన్మహాత్యయత్వాచ్చ యథాక్రమం తే | (చ. చి. అ. 6) |
मेदश्च मांसं च शरीरजं च क्लेदं कफो बस्तिगतः प्रदूष्य | करोति मेहान् समुदीर्णमुष्णैस्तानेव पित्तं परिदूष्य चापि ||२|| क्षीणेषु दोषेष्ववकृष्य धातून् सन्दूष्य मेहान् कुरुतेऽनिलश्च | साध्याः कफोत्था दश, पित्तजाः षड् याप्या, न साध्यः पवनाच्चतुष्कः ||३|| समक्रियत्वाद्विषमक्रियत्वान्महात्ययत्वाच्च यथाक्रमं ते | (च. चि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehANAM doShadUShyasa~ggrahaH (4) · Śloka 4
కఫః సపిత్తః పవనశ్చ దోషా మేదోऽస్రశుక్రాంబువసాలసీకాః | మజ్జా రసౌజః పిశితం చ దూష్యాః ప్రమేహిణాం వింశతిరేవ మేహాః ||4|| (చ. చి. అ. 6) |
कफः सपित्तः पवनश्च दोषा मेदोऽस्रशुक्राम्बुवसालसीकाः | मज्जा रसौजः पिशितं च दूष्याः प्रमेहिणां विंशतिरेव मेहाः ||४|| (च. चि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehapUrvarUpam (5) · Śloka 5
దంతాదీనాం మలాఢ్యత్వం ప్రాగ్రూపం పాణిపాదయోః | దాహశ్చిక్కణతా దేహే తృట్ స్వాద్వాస్యం చ జాయతే ||5||
दन्तादीनां मलाढ्यत्वं प्राग्रूपं पाणिपादयोः | दाहश्चिक्कणता देहे तृट् स्वाद्वास्यं च जायते ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6
సామాన్యం లక్షణం తేషాం ప్రభూతావిలమూత్రతా | దోషదూష్యావిశేషేऽపి తత్సంయోగవిశేషతః ||6|| మూత్రవర్ణాదిభేదేన భేదో మేహేషు కల్ప్యతే | (వా. ని. అ. 10) |
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रभूताविलमूत्रता | दोषदूष्याविशेषेऽपि तत्संयोगविशेषतः ||६|| मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते | (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udakameha-ikShumeha-sAndrameha-surAmeha-piShTameha-shukrameha-sikatAmeha-shItameha-shanairmeha-lAlAmehalakShaNam (7-12) · Śloka 12
అచ్ఛం బహు సితం శీతం నిర్గంధముదకోపమం ||7|| మేహత్యుదకమేహేన కించిదావిలపిచ్ఛిలం | ఇక్షో రసమివాత్యర్థం మధురం చేక్షుమేహతః ||8|| సాంద్రీభవేత్ పర్యుషితం సాంద్రమేహేన మేహతి | సురామేహీ సురాతుల్యముపర్యచ్ఛమధో ఘనం ||9|| సంహృష్టరోమా పిష్టేన పిష్టవద్బహలం సితం | శుక్రాభం శుక్రమిశ్రం వా శుక్రమేహీ ప్రమేహతి ||10|| మూర్తాణూన్ సికతామేహీ సికతారూపిణో మలాన్ | శీతమేహీ సుబహుశో మధురం భృశశీతలం ||11|| శనైః శనైః శనైర్మేహీ మందం మందం ప్రమేహతి | లాలాతంతుయుతం మూత్రం లాలామేహేన పిచ్ఛిలం ||12|| (వా. ని. అ. 10) |
अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम् ||७|| मेहत्युदकमेहेन किञ्चिदाविलपिच्छिलम् | इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः ||८|| सान्द्रीभवेत् पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति | सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधो घनम् ||९|| संहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टवद्बहलं सितम् | शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति ||१०|| मूर्ताणून् सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान् | शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम् ||११|| शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दं प्रमेहति | लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम् ||१२|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShArameha-nIlameha-kAlameha-hAridrameha-mA~jjiShThameha-raktamehalakShaNam (13-14) · Śloka 15
గంధవర్ణరసస్పర్శైః క్షారేణ క్షారతోయవత్ | నీలమేహేన నీలాభం కాలమేహీ మసీనిభం ||13|| హారిద్రమేహీ కటుకం హరిద్రాసన్నిభం దహత్ | విస్రం మాంజిష్ఠమేహేన మంజిష్ఠాసలిలోపమం ||14|| విస్రముష్ణం సలవణం రక్తాభం రక్తమేహతః |15| (వా. ని. అ. 10) |
गन्धवर्णरसस्पर्शैः क्षारेण क्षारतोयवत् | नीलमेहेन नीलाभं कालमेही मसीनिभम् ||१३|| हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं दहत् | विस्रं माञ्जिष्ठमेहेन मञ्जिष्ठासलिलोपमम् ||१४|| विस्रमुष्णं सलवणं रक्ताभं रक्तमेहतः |१५| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vasAmeha-majjameha-kShaudrameha-hastimehalakShaNam (15-17) · Śloka 17
వసామేహీ వసామిశ్రం వసాభం మూత్రయేన్ముహుః ||15|| మజ్జాభం మజ్జమిశ్రం వా మజ్జమేహీ ముహుర్ముహుః | కషాయం మధురం రూక్షం క్షౌద్రమేహం వదేద్బుధః ||16|| హస్తీ మత్త ఇవాజస్రం మూత్రం వేగవివర్జితం | సలసీకం విబద్ధం చ హస్తిమేహీ ప్రమేహతి ||17|| (వా. ని. అ. 10) |
वसामेही वसामिश्रं वसाभं मूत्रयेन्मुहुः ||१५|| मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः | कषायं मधुरं रूक्षं क्षौद्रमेहं वदेद्बुधः ||१६|| हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं वेगविवर्जितम् | सलसीकं विबद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति ||१७|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehopadravAH (18-20) · Śloka 20
అవిపాకోऽరుచిశ్ఛర్దిర్నిద్రా కాసః సపీనసః | ఉపద్రవాః ప్రజాయంతే మేహానాం కఫజన్మనాం ||18|| బస్తిమేహనయోస్తోదో ముష్కావదరణం జ్వరః | దాహస్తృష్ణాऽమ్లికా మూర్ఛా విడ్భేదః పిత్తజన్మనాం ||19|| వాతజానాముదావర్తః కంపహృద్గ్రహలోలతాః | శూలమున్నిద్రతా శోషః కాసః శ్వాసశ్చ జాయతే ||20|| (వా. ని. అ. 10) |
अविपाकोऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः | उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम् ||१८|| बस्तिमेहनयोस्तोदो मुष्कावदरणं ज्वरः | दाहस्तृष्णाऽम्लिका मूर्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम् ||१९|| वातजानामुदावर्तः कम्पहृद्ग्रहलोलताः | शूलमुन्निद्रता शोषः कासः श्वासश्च जायते ||२०|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehasyAsAdhyalakShaNam (21) · Śloka 21
యథోక్తోపద్రవావిష్టమతిప్రస్రుతమేవ చ | పిడకాపీడితం గాఢః ప్రమేహో హంతి మానవం ||21|| (సు. సూ. అ. 33) |
यथोक्तोपद्रवाविष्टमतिप्रस्रुतमेव च | पिडकापीडितं गाढः प्रमेहो हन्ति मानवम् ||२१|| (सु. सू. अ. ३३) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhumehIjAtasya pramehiNo~asAdhyatvam (22) · Śloka 22
జాతః ప్రమేహీ మధుమేహినో వా న సాధ్య ఉక్తః స హి బీజదోషాత్ | యే చాపి కేచిత్ కులజా వికారా భవంతి తాంస్తాన్ ప్రవదంత్యసాధ్యాన్ ||22|| (చ. చి. అ. 6) |
जातः प्रमेही मधुमेहिनो वा न साध्य उक्तः स हि बीजदोषात् | ये चापि केचित् कुलजा विकारा भवन्ति तांस्तान् प्रवदन्त्यसाध्यान् ||२२|| (च. चि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upekShayA hi kaphapittajAnAmapi madhumehatvaM, dhAtukShayAvaraNAbhyAM kupitavAtena madhumehasambhavashca (23-25) · Śloka 25
సర్వ ఏవ ప్రమేహాస్తు కాలేనాప్రతికారిణః | మధుమేహత్వమాయాంతి తదాऽసాధ్యా భవంతి హి ||23|| (సు. ని. అ. 6) | మధుమేహే మధుసమం జాయతే స కిల ద్విధా | క్రుద్ధే ధాతుక్షయాద్వాయౌ దోషావృతపథేऽథవా ||24|| ఆవృతో దోషలింగాని సోऽనిమిత్తం ప్రదర్శయన్ | క్షణాత్ క్షీణః క్షణాత్ పూర్ణో భజతే కృచ్ఛ్రసాధ్యతాం ||25|| (వా. ని. అ. 10) |
सर्व एव प्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकारिणः | मधुमेहत्वमायान्ति तदाऽसाध्या भवन्ति हि ||२३|| (सु. नि. अ. ६) | मधुमेहे मधुसमं जायते स किल द्विधा | क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथेऽथवा ||२४|| आवृतो दोषलिङ्गानि सोऽनिमित्तं प्रदर्शयन् | क्षणात् क्षीणः क्षणात् पूर्णो भजते कृच्छ्रसाध्यताम् ||२५|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAM pramehANAM madhumehavAcitve nimittam (26) · Śloka 26
మధురం యచ్చ మేహేషు ప్రాయో మధ్వివ మేహతి | సర్వేऽపి మధుమేహాఖ్యా మాధుర్యాచ్చ తనోరతః ||26|| (వా. ని. అ. 10) |
मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति | सर्वेऽपि मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोरतः ||२६|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramehopekShayA piDakAsambhavaH (27-28) · Śloka 28
శరావికా కచ్ఛపికా జాలినీ వినతాऽలజీ | మసూరికా సర్షపికా పుత్రిణీ సవిదారికా ||27|| విద్రధిశ్చేతి పిడకాః ప్రమేహోపేక్షయా దశ | సంధిమర్మసు జాయంతే మాంసలేషు చ ధామసు ||28|| (వా. ని. అ. 10) |
शराविका कच्छपिका जालिनी विनताऽलजी | मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका ||२७|| विद्रधिश्चेति पिडकाः प्रमेहोपेक्षया दश | सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु ||२८|| (वा. नि. अ. १०) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharAvikA-sarShapikA-kacchapikA-jAlinI-vinatA-putriNI-masUrikA-alajI-vidArikA-vidradhilakShaNam (29-33) · Śloka 34
అంతోన్నతా తు తద్రూపా నిమ్నమధ్యా శరావికా | గౌరసర్షపసంస్థానా తత్ప్రమాణా చ సర్షపీ ||29|| సదాహా కూర్మసంస్థానా జ్ఞేయా కచ్ఛపికా బుధైః | జాలినీ తీవ్రదాహా తు మాంసజాలసమావృతా ||30|| అవగాఢరుజాక్లేదా పృష్ఠే వాऽప్యుదరేऽపి వా | మహతీ పిడకా నీలా వినతా నామ సా స్మృతా ||31|| మహత్యల్పచితా జ్ఞేయా పిడకా చాపి పుత్రిణీ | మసూరాకృతిసంస్థానా విజ్ఞేయా తు మసూరికా ||32|| రక్తా సితా స్ఫోటచితా దారుణా త్వలజీ భవేత్ | విదారీకందవద్వృత్తా కఠినా చ విదారికా ||33|| విద్రధేర్లక్షణైర్యుక్తా జ్ఞేయా విద్రధికా తు సా |34| (సు. ని. అ. 6) |
अन्तोन्नता तु तद्रूपा निम्नमध्या शराविका | गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाणा च सर्षपी ||२९|| सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः | जालिनी तीव्रदाहा तु मांसजालसमावृता ||३०|| अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वाऽप्युदरेऽपि वा | महती पिडका नीला विनता नाम सा स्मृता ||३१|| महत्यल्पचिता ज्ञेया पिडका चापि पुत्रिणी | मसूराकृतिसंस्थाना विज्ञेया तु मसूरिका ||३२|| रक्ता सिता स्फोटचिता दारुणा त्वलजी भवेत् | विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका ||३३|| विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्रधिका तु सा |३४| (सु. नि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana piDakAnAmArambhakakAraNam (34-35) · Śloka 35
యే యన్మయాః స్మృతా మేహాస్తేషామేతాస్తు తన్మయాః ||34|| (సు. ని. అ. 6) | వినా ప్రమేహమప్యేతా జాయంతే దుష్టమేదసః | తావచ్చైతా న లక్ష్యంతే యావద్వాస్తుపరిగ్రహాః ||35|| (చ. సూ. అ. 17) |
ये यन्मयाः स्मृता मेहास्तेषामेतास्तु तन्मयाः ||३४|| (सु. नि. अ. ६) | विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः | तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहाः ||३५|| (च. सू. अ. १७) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAdhyapiDakAlakShaNam (36) · Śloka 36
గుదే హృది శిరస్యంస్యే పృష్ఠే మర్మసు చోత్థితాః | సోపద్రవా దుర్బలాగ్నేః పిడకాః పరివర్జయేత్ ||36|| (సు. ని. అ. 6) |
गुदे हृदि शिरस्यंस्ये पृष्ठे मर्मसु चोत्थिताः | सोपद्रवा दुर्बलाग्नेः पिडकाः परिवर्जयेत् ||३६|| (सु. नि. अ. ६) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 33
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే ప్రమేహప్రమేహపిడకానిదానం సమాప్తం ||33||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने प्रमेहप्रमेहपिडकानिदानं समाप्तम् ||३३||
🔊 Audio coming soon