10. rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānam

Adhikarana rAjayakShmanidAnam (1) · Śloka 1

અથ રાજયક્ષ્મક્ષતક્ષીણનિદાનમ્ | વેગરોધાત્ ક્ષયાચ્ચૈવ સાહસાદ્વિષમાશનાત્ | ત્રિદોષો જાયતે યક્ષ્મા ગદો હેતુચતુષ્ટયાત્ ||૧||

રાજયક્ષ્મરૂપેષુ પિત્તાદ્રક્તસ્ય ચાગમ ઇતિ વચનાદ્રક્તપિત્તાનન્તરં યક્ષ્મનિદાનમ્| ચિકિત્સોપયોગિવિપ્રકૃષ્ટં કારણં ચતુર્વિધમાહ– વેગરોધાદિત્યાદિ| વેગોઽત્ર વાતમૂત્રપુરીષાણાં, ન તુ ન વેગાન્ધારણીયોક્તાનાં જૃમ્ભાદીનાં સર્વેષામ્| યદુક્તં ચરકે– “હ્રીમત્ત્વાદ્વા ઘૃણિત્વાદ્વા ભયાદ્વા વેગમાગતમ્| વાતમૂત્રપુરીષાણાં નિગૃહ્ણાતિ યદા નરઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૮) ઇત્યાદિ| ક્ષયાદિતિ ક્ષીયતે અનેનેતિ ક્ષયઃ, તેનાતિવ્યવાયાનશનેર્ષ્યાવિષાદાદયો ધાતુક્ષયહેતવો ગૃહ્યન્તે| સાહસાદિતિ સાહસં બલવદ્વિગ્રહાદિરુરઃક્ષતહેતુત્વેન કારણમ્| વિષમાશનાદિ સુશ્રુતોક્તદ્વાદશાશનપ્રવિચારવ્યતિરેકેણોપયોગઃ, તસ્ય શીઘ્રં સ્રોતોરોધકત્વાત્| ઉક્તં હિ ચરકે– “વિવિધાન્યન્નપાનાનિ વૈષમ્યેણ સમશ્નતામ્| જનયન્ત્યામયાન્ ઘોરાન્ વિષમા મારુતાદયઃ|| રુદ્ધ્વા સ્રોતાંસિ ધાતૂનાં વૈષમ્યાદ્વિષમં ગતાઃ| દોષા રોગાય કલ્પન્તે પુષ્યન્તિ નચ ધાતવઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૮) ઇતિ| ત્રિદોષ ઇતિ મિલિતત્રિદોષજ એક એવ, નતુ કારણભેદાદનેકઃ| યદાહ સુશ્રુતઃ– “એક એવ મતઃ શોષઃ સન્નિપાતાત્મકો યતઃ| ઉદ્રેકાત્તત્ર લિઙ્ગાનિ દોષાણાં નિપતન્તિ હિ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) ઇતિ| નનુ, વેગરોધાદયો વાતં પ્રકોપયન્તિ, તજ્જનિતો યક્ષ્મા કથં ત્રિદોષજ ઇતિ ચેત્? ઉચ્યતે– વાતપ્રકોપાદેવાગ્નિદુષ્ટ્યા કફપિત્તયોરપિ પ્રકોપ ઇત્યાહુઃ| હેતુચતુષ્ટયાદિત્યનેનાસઙ્ખ્યેયા અપિ હેતવ ઉક્તચતુષ્ટયેઽન્તર્ભવન્તીતિ દર્શયતિ| શોષાદિનાનાશબ્દવાચ્યત્વેન ચાસ્ય સુશ્રુતેઽન્વયમકાર્ષીત્| યથા– “સંશોષણાદ્રસાદીનાં શોષ ઇત્યભિધીયતે| ક્રિયાક્ષયકરત્વાચ્ચ ક્ષય ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ|| રાજ્ઞશ્ચન્દ્રમસો યસ્માદભૂદેષ કિલામયઃ| તસ્માત્તં રાજયક્ષ્મેતિ કેચિદાહુર્મનીષિણઃ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) ઇતિ| વાગ્ભટે તુ– “યક્ષ્મણાં રાજા રાજયક્ષ્મા” ઇત્યુક્તમ્ | “રાજદન્તાદિષુ પરમ્” ઇતિ ઉપસર્જનસ્ય યક્ષ્મશબ્દસ્ય પરનિપાતઃ||૧||

Adhikarana rAjayakShmasamprAptiH (2) · Śloka 2

કફપ્રધાનૈર્દોષૈસ્તુ રુદ્ધેષુ રસવર્ત્મસુ | અતિવ્યવાયિનો વાઽપિ ક્ષીણે રેતસ્યનન્તરાઃ | ક્ષીયન્તે ધાતવઃ સર્વે તતઃ શુષ્યતિ માનવઃ ||૨||

ન કેવલં ધાતુક્ષયમાત્રાદેવ યક્ષ્મા ભવતિ, અપિ તુ , રસાદિવહસ્રોતોનિરોધાદિભિરપીતિ દર્શયિતું વિશિષ્ટાં સમ્પ્રાપ્તિમાહ– કફેત્યાદિ| યદા ત્વેવં ન સ્યાત્, તદા ધાતુક્ષય એવ રોગો ન તુ યક્ષ્મા| કફઃ પ્રધાનં યેષામનિલાદીનાં દોષાણાં તે તથા| નનુ, દોષૈરિત્યનેન દોષત્રયમુચ્યતે, કફસ્ય વિશેષણત્વેનોપાત્તત્વાત્, કથં તસ્યૈવાન્યપદાર્થવાચ્યતા? ઉચ્યતે– સ્વાવયવેન વિગ્રહઃ, સમુદાયઃ સમાસાર્થઃ; યથા– બહુવૃક્ષં વનમિતિ; સમાધાનવિસ્તરસ્તુ સુશ્રુતે જેજ્જટે દ્રષ્ટવ્યઃ| કફપ્રધાનતા ચ વેગરોધાદિકુપિતવાતવિપ્લુતાગ્નિમાન્દ્યાદિના બોદ્ધવ્યા| રસવર્ત્મસુ રસવહધમનીષુ, અત્રાદિશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ| તેન રક્તાદિવહસ્રોતોરોધોઽપિ બોધ્યઃ| અથવા રસકારણતયા રક્તાદીનાં રસદુષ્ટ્યૈવ રક્તાદિદુષ્ટિરિતિ કાર્તિકઃ| ઇદમત્ર સૂચિતમ્– યન્માર્ગરોધાત્ હૃદયસ્થો રસસ્તત્રૈવાવસ્થિતો વિકૃતો મુખેન નિઃસરતિ| યદાહ ચરકઃ– “રસઃ સ્રોતઃસુ રુદ્ધેષુ સ્વસ્થાનસ્થો વિદહ્યતે| સ ઊર્ધ્વં કાસવેગેન બહુરૂપઃ પ્રવર્તતે||” (ચ. ચિ. અ. ૮) ઇતિ| એતેનાનુલોમક્ષયો દર્શિતઃ, કારણભૂતરસધાતુક્ષયે સતિ રક્તાદીનાં રસકાર્યાણાં પોષકાભાવેન ક્ષીયમાણત્વાત્| પ્રતિલોમક્ષયં દર્શયિતુમાહ– અતિવ્યવાયિનો વેત્યાદિ| રેતસિ ક્ષીણે સત્યનન્તરાઃ સમીપગા ધાતવઃ ક્ષીયન્તે, તદ્યથા– શુક્રે ક્ષીણે મજ્જા ક્ષીયતે, મજ્જનિ ક્ષીણેઽસ્થિ, એવં પૂર્વઃ પૂર્વઃ ધાતુઃ| નનુ, કાર્યભૂતસ્ય શુક્રસ્ય ક્ષયાત્ કથં કારણભૂતાનાં ધાતૂનાં ક્ષય ઇતિ ચેત્? ઉચ્યતે– શુક્રક્ષયાદ્વાયુઃ પ્રકુપ્યતિ| યદુક્તમ્– “વાયોર્ધાતુક્ષયાત્ કોપો માર્ગસ્યાવરણેન ચ|” (ચ. ચિ. અ. ૨૮) ઇતિ| સ વાયુઃ સાન્નિધ્યાન્મજ્જાનં શોષયતિ, એવં પૂર્વપૂર્વધાતૂન્| દૃષ્ટં ચ પ્રત્યાસત્ત્યાઽપિ કાર્યજનનં; યથા– અગ્નિસન્તપ્તાયોગોલકસન્નિધાનાદાર્દ્રભૂભાગસ્યાપિ શોષઃ| તથાચ રસસઞ્ચારપક્ષે સુશ્રુતવચનમ્– “પૂર્વઃ પૂર્વોઽતિવૃદ્ધત્વાદ્વર્ધયેદ્ધિ પરમ્પરમ્| તસ્માદતિપ્રવૃદ્ધાનાં ધાતૂનાં હ્રાસનં હિતમ્||” (સુ. સૂ. અ. ૧૫) ઇતિ||૨||

Adhikarana rAjayakShmapUrvarUpam (3-4) · Śloka 4

શ્વાસાઙ્ગમર્દકફસંસ્રવતાલુશોષવમ્યગ્નિસાદમદપીનસકાસનિદ્રાઃ | શોષે ભવિષ્યતિ ભવન્તિ સ ચાપિ જન્તુઃ શુક્લેક્ષણો ભવતિ માંસપરો રિરંસુઃ ||૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) | સ્વપ્નેષુ કાકશુકશલ્લકિનીલકણ્ઠા ગૃધ્રાસ્તથૈવ કપયઃ કૃકલાસકાશ્ચ | તં વાહયન્તિ સ નદીર્વિજલાશ્ચ પશ્યેચ્છુષ્કાંસ્તરૂન્ પવનધૂમદવાર્દિતાંશ્ચ ||૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

પૂર્વરૂપમાહ– શ્વાસેત્યાદિ| સંસ્રવઃ ષ્ઠીવનમ્| પીનસઃ પ્રતિશ્યાયઃ| માંસપરો માંસભોજનેચ્છુઃ| રિરંસુઃ સ્ત્રિયં રન્તુમિચ્છુઃ; એતચ્ચ વ્યાધિમહિમ્ના મનોદોષાત્| તથા સ્વપ્નેષુ કાકાદિવાહનં ચ પૂર્વરૂપમેવ| શલ્લકી ‘ શરારુ’ ઇતિ ખ્યાતા, નીલકણ્ઠો મયૂરઃ| વિજલા નિર્જલાઃ| દવો વનાગ્નિઃ| અર્દિતાન્ અભિભૂતાન્| ચકારાત્તૃણકેશનિપાતાદયો દ્રષ્ટવ્યાઃ| યદુક્તં ચરકે– “પૂર્વરૂપં પ્રતિશ્યાયો દૌર્બલ્યં દોષદર્શનમ્| અદોષેષ્વપિ ભાવેષુ કાયે બીભત્સદર્શનમ્|| ઘૃણિત્વમશ્નતશ્ચાપિ બલમાંસપરિક્ષયઃ| સ્ત્રીમદ્યમાંસપ્રિયતા પ્રિયતા ચાવગુણ્ઠને|| મક્ષિકાઘુણકેશાનાં તૃણાનાં પતનાનિ ચ| પ્રાયોઽન્નપાને, કેશાનાં નખાનાં ચાતિવર્ધનમ્|| પતત્ત્રિભિઃ પતઙ્ગૈશ્ચ શ્વાપદૈશ્ચાભિધર્ષણમ્|| ” (ચ. ચિ. અ. ૮) ઇતિ| તત્ર શ્વાપદા વ્યાઘ્રાદયઃ||૩-૪||

Adhikarana trirUparAjayakShmaNo lakShaNam (5) · Śloka 5

અંસપાર્શ્વાભિતાપશ્ચ સન્તાપઃ કરપાદયોઃ | જ્વરઃ સર્વાઙ્ગગશ્ચેતિ લક્ષણં રાજયક્ષ્મણઃ ||૫|| (ચ. ચિ. અ. ૮) |

ત્રિરૂપસમ્પન્નમાહ– અંસેત્યાદિ| અંસપાર્શ્વયોરભિતાપઃ પીડા, અંસો ભુજસ્યોપરિભાગઃ, અભિતાપત્વેનૈકં રૂપમ્, એવં સન્તાપેઽપિ વાચ્યમ્| કરપાદયોરિત્યત્ર પ્રાણ્યઙ્ગત્વાદેકવદ્ભાવં મન્યમાનાઃ કાશ્મીરાઃ– ‘તાપઃ પાદકરસ્ય ચ’ ઇતિ પઠન્તિ, ‘કરપાદિકઃ’ ઇતિ ચ પાઠાન્તરમ્| એતત્ત્રયં પ્રાયોભાવિત્વેન ચરકેણોક્તં, તેનૈકાદશરૂપેષુ મધ્યેઽન્યદપિ ત્રયં બોધ્યમ્| તથાચ ભોજઃ– “કાસો જ્વરો રક્તપિત્તં ત્રિરૂપે રાજયક્ષ્મણિ|” ઇતિ| અન્યે ત્વાહુઃ– રાજયક્ષ્મણિ યો જ્વરસ્તસ્યૈતલ્લક્ષણમિતિ; જેજ્જટસ્તુ ત્રિરૂપસમ્પત્તિમેવ વ્યાખ્યાતવાન્||૫||

Adhikarana rAjayakShmaNaH ShaDrUpANi (6) · Śloka 6

( ભક્તદ્વેષો જ્વરઃ શ્વાસઃ કાસઃ શોણિતદર્શનમ્ | સ્વરભેદશ્ચ જાયેત ષડ્રૂપં રાજયક્ષ્મણિ) |૬|

ઇદાનીં તસ્યૈવ ષડ્રૂપાણિ દર્શયિતુમાહ– ભક્તેત્યાદિ|૬|

Adhikarana ulbaNadoShabhedena yakShmaNa ekAdasha rUpANi (6-7) · Śloka 7

સ્વરભેદોઽનિલાચ્છૂલં સઙ્કોચશ્ચાંસપાર્શ્વયોઃ | જ્વરો દાહોઽતિસારશ્ચ પિત્તાદ્રક્તસ્ય ચાગમઃ ||૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) | શિરસઃ પરિપૂર્ણત્વમભક્તચ્છન્દ એવ ચ | કાસઃ કણ્ઠસ્ય ચોદ્ધ્વંસો વિજ્ઞેયઃ કફકોપતઃ ||૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

રાજયક્ષ્મણસ્ત્રૈદોષિકસ્યૈકાદશરૂપાણિ વિભજ્ય વ્યાધિપ્રભાવાજ્જાયન્તે, નતુ સન્નિપાતજ્વરલિઙ્ગવત્ સર્વદોષૈઃ સર્વાણીત્યાહ– સ્વરભેદોઽનિલાદિત્યાદિ| શૂલમંસપાર્શ્વયોરેવ, અંસપાર્શ્વયોઃ સઙ્કોચ એક એવ ગણનીયઃ| અભક્તચ્છન્દો ભક્તારુચિઃ| કણ્ઠસ્યોદ્ધ્વંસઃ કણ્ઠભેદઃ; ‘ઉત્કાસિકા’ ઇતિ કાર્તિકઃ||૬-૭||

Adhikarana yakShmiNo~asAdhyalakShaNam (8-12) · Śloka 12

એકાદશભિરેભિર્વા ષડ્ભિર્વાઽપિ સમન્વિતમ્ | કાસાતીસારપાર્શ્વાર્તિસ્વરભેદારુચિજ્વરૈઃ ||૮|| ત્રિભિર્વા પીડિતં લિઙ્ગૈઃ કાસશ્વાસાસૃગામયૈઃ | જહ્યાચ્છોષાર્દિતં જન્તુમિચ્છન્ સુવિમલં યશઃ ||૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) | સર્વૈરર્ધૈસ્ત્રિભિર્વાઽપિ લિઙ્ગૈર્માંસબલક્ષયે | યુક્તો વર્જ્યશ્ચિકિત્સ્યસ્તુ સર્વરૂપોઽપ્યતોઽન્યથા ||૧૦|| મહાશનં ક્ષીયમાણમતીસારનિપીડિતમ્ | શૂનમુષ્કોદરં ચૈવ યક્ષ્મિણં પરિવર્જયેત્ ||૧૧|| શુક્લાક્ષમન્નદ્વેષ્ટારમૂર્ધ્વશ્વાસનિપીડિતમ્ | કૃચ્છ્રેણ બહુમેહન્તં યક્ષ્મા હન્તીહ માનવમ્ ||૧૨||

અસાધ્યલક્ષણમાહ– એકાદશભિરિત્યાદિ| એકાદશભિરેભિરિતિ સ્વરભેદાદિભિઃ કણ્ઠોદ્ધ્વંસાન્તૈઃ| ષડ્ભિરિતિ સુશ્રુતેન ષડ્રૂપાણિ પઠિતાનિ “ભક્તદ્વેષો જ્વરઃ શ્વાસઃ કાસઃ શોણિતદર્શનમ્| સ્વરભેદશ્ચ જાયેત ષડ્રૂપં રાજયક્ષ્મણિ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) ઇતિ| “કાસાતિસારપાર્શ્વાર્તિસ્વરભેદારુચિજ્વરૈઃ” ઇતિ તુ કસ્યચિત્તન્ત્રસ્ય ષડ્રૂપાણિ માધવકરેણ લિખિતાનીતિ| એતાનિ ચૈકાદશ રૂપાણિ પ્રાયોભાવિત્વાદુક્તાનિ, અન્યતમરૂપપરિહારાત્; રૂપાન્તરયોગેઽપ્યેકાદશત્વં ષટ્ત્વં ચ સ્યાદેવ, તથાહિ ચરકો નિદાને એકાદશરૂપાણિ પઠિત્વા ચિકિત્સિતેઽપિ વેગરોધાદિકારણચતુષ્ટયજે પ્રતિકારણં ચતુર્ધા એકાદશરૂપાણિ પઠિતવાન્| યથા– “કાસોંઽસતાપો વૈસ્વર્યં જ્વરઃ પાર્શ્વશિરોરુજા| છર્દનં રક્તકફયોઃ શ્વાસો વર્ચોગ્રહોઽરુચિઃ|| રૂપાણ્યેકાદશૈતાનિ, યક્ષ્મણિ ષડિમાનિ ચ| કાસો જ્વરઃ પાર્શ્વશૂલં સ્વરવર્ચોગ્રહોઽરુચિઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૮) ઇતિ| એકાદશવચનેનૈવં બોધયતિ– સમ્પૂર્ણે યક્ષ્મણ્યેકાદશૈવ રૂપાણિ ભવન્તીતિ| જહ્યાદિતિ ‘ બલમાંસક્ષતે સતિ’ ઇતિ શેષઃ| તથાચ ચરકઃ– “વાતવ્યાધિરપસ્મારી કુષ્ઠી બ્રધ્ની ચિરજ્વરી| ગુલ્મી ચ મધુમેહી ચ રાજયક્ષ્મી ચ યો નરઃ|| અચિકિત્સ્યા ભવન્ત્યેતે બલમાંસપરિક્ષયાત્| સ્વલ્પેષ્વપિ વિકારેષુ ભિષગેતાન્ વિવર્જયેત્||” (ચ. ઇ. અ. ૯) ઇતિ| સર્વૈરિત્યાદિ| નનુ, સર્વરૂપાણ્યેકાદશ, એકાદશાનામર્ધં સાર્ધપઞ્ચ ભવન્તિ, તત્ર કતમસ્ય રૂપસ્યાર્ધત્વં કિમ્ભૂતં વા ભવતિ? ઉચ્યતે– એકસ્ય રુપસ્યાર્ધત્વાસમ્ભવે ષટ્પઞ્ચરૂપયોરુત્કૃષ્ટત્વાત્ ષડ્રૂપ એવાર્ધો ગ્રાહ્યાઃ| લિઙ્ગૈર્યુક્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અતોઽન્યથેતિ બલમાંસક્ષયાભાવે સતિ| મહાશનં ક્ષીયમાણમિત્યેકમસાધ્યલક્ષણમ્, અરિષ્ટરૂપત્વાત્; અતીસારપીડિતમિતિ દ્વિતીયં, યક્ષ્મિણો મલાયત્તજીવિતસ્યોક્તત્વાત્; શૂનમુષ્કોદરમિતિ તૃતીયં, મુષ્કશોથસ્ય વિરેકસાધ્યત્વેન વિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્| શુક્લેત્યાદિ| શુક્લાક્ષત્વાદયઃ એકૈકશોઽસાધ્યલક્ષણાનિ||૮-૧૨||

Adhikarana yakShmiNaH sAdhyalakShaNam (13) · Śloka 13

જ્વરાનુબન્ધરહિતં બલવન્તં ક્રિયાસહમ્ | ઉપક્રમેદાત્મવન્તં દીપ્તાગ્નિમકૃશં નરમ્ ||૧૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

ચિકિત્સ્યત્વમાહ– જ્વરેત્યાદિ| ઉપક્રમેત્ ચિકિત્સેત્| અકૃશમિત્યનેન વયઃસ્થોઽપિ પ્રત્યાખ્યાયોપક્રમ્યત ઇતિ સૂચ્યતે| યદુક્તમન્યત્ર– “પરં દિનસહસ્રં તુ યદિ જીવતિ માનવઃ| સુભિષગ્ભિરુપક્રાન્તસ્તરુણઃ શોષપીડિતઃ||” ઇતિ||૧૩||

Adhikarana shoShabhedAH (14) · Śloka 14

વ્યવાયશોકવાર્ધક્યવ્યાયામાધ્વપ્રશોષિતાન્ | વ્રણોરઃક્ષતસઞ્જ્ઞૌ ચ શોષિણૌ લક્ષણૈઃ શૃણુ ||૧૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

વ્યવાયાદિજનિતધાતુશોષણમાત્રેણ રાજયક્ષ્મત્વં નિરસ્યન્નાહ– વ્યવાયેત્યાદિ| યદુક્તં સુશ્રુતે– “કેષાઞ્ચિદેવં શોષો હિ કારણૈર્ભેદમાગતઃ| ન તત્ર દોષલિઙ્ગાનાં સમસ્તાનાં નિપાતનમ્|| ક્ષયા એવ હિ તે જ્ઞેયાઃ પ્રત્યેકં ધાતુસઙ્ક્ષયાત્|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) ઇતિ| વૃદ્ધસ્ય ભાવો વાર્ધક્યમિતિ સ્વાર્થે ક્ય(ષ્ય)ઞ્” ઇતિ કાર્તિકઃ||૧૪||

Adhikarana vyavAyashoShiNo lakShaNam (15) · Śloka 15

વ્યવાયશોષી શુક્રસ્ય ક્ષયલિઙ્ગૈરુપદ્રુતઃ | પાણ્ડુદેહો યથાપૂર્વં ક્ષીયન્તે ચાસ્ય ધાતવઃ ||૧૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

વ્યવાયશોષિણો લક્ષણમાહ– વ્યવાયેત્યાદિ| શુક્રસ્ય ક્ષયલિઙ્ગૈરિતિ સુશ્રુતોક્તૈઃ| તદ્યથા– “શુક્રક્ષયે મેઢ્રવૃષણવેદના, અશક્તિર્મૈથુને, ચિરાદ્વા પ્રસેકઃ, પ્રસેકે ચાલ્પરક્તશુક્રદર્શનમ્|” (સુ. સૂ. અ. ૧૫) ઇતિ||૧૫||

Adhikarana shokashoShiNo lakShaNam (16) · Śloka 16

પ્રધ્યાનશીલઃ સ્રસ્તાઙ્ગઃ શોકશોષ્યપિ તાદૃશઃ |૧૬| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

શોકશોષિણો લક્ષણમાહ– પ્રધ્યાનેત્યાદિના| શોકશોષ્યપિ તાદૃશ ઇતિ શુક્રસ્ય ક્ષયલક્ષણવ્યતિરિક્તેન શુક્રશોષલિઙ્ગેન યુક્તઃ; યદુક્તં સુશ્રુતે– “વિના શુક્રક્ષયકૃતૈર્વિકારૈરુપલક્ષિતઃ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) ઇતિ|૧૬|–

Adhikarana vArdhakyashoShiNo lakShaNam (16-17) · Śloka 17

જરાશોષી કૃશો મન્દવીર્યબુદ્ધિબલેન્દ્રિયઃ ||૧૬|| કમ્પનોઽરુચિમાન્ ભિન્નકાંસ્યપાત્રહતસ્વરઃ | ષ્ઠીવતિ શ્લેષ્મણા હીનં ગૌરવારતિપીડિતઃ ||૧૭|| સમ્પ્રસ્રુતાસ્યનાસાક્ષિઃ શુષ્કરૂક્ષમલચ્છવિઃ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

વાર્ધક્યશોષિણો લક્ષણમાહ– જરેત્યાદિ| કમ્પનઃ કમ્પયુક્તઃ| ભિન્નસ્ય સ્ફુટિતસ્ય કાંસ્યપાત્રસ્ય હતસ્ય દણ્ડાદિનેવ સ્વરો યસ્ય સ તથા| ષ્ઠીવતિ શ્લેષ્મણા હીનમિતિ શ્લેષ્મહરણાય યત્ને કૃતેઽપિ ન શ્લેષ્મનિઃસરણમ્ | શુષ્કરૂક્ષમલચ્છવિરિતિ શુષ્કરૂક્ષે યથાક્રમં મલચ્છવી યસ્ય સ તથા||૧૬-૧૭||–

Adhikarana adhvashoShiNo lakShaNam (18) · Śloka 18

અધ્વશોષી ચ સ્રસ્તાઙ્ગઃ સમ્ભૃષ્ટપરુષચ્છવિઃ ||૧૮|| પ્રસુપ્તગાત્રાવયવઃ શુષ્કક્લોમગલાનનઃ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

અધ્વશોષિણો લક્ષણમાહ– અધ્વેત્યાદિ| સમ્ભૃષ્ટસ્યેવ ભર્જિતસ્યેવ પરુષા છવિઃ વર્ણો યસ્ય સ તથા| પ્રસુપ્તઃ સ્પર્શાનભિજ્ઞઃ| ક્લોમ પિપાસાસ્થાનં હૃદયે, ક્લોમસ્થાને તાલ્વિતિ પાઠાન્તરમ્||૧૮||–

Adhikarana vyAyAmashoShiNo lakShaNam (19) · Śloka 19

વ્યાયામશોષી ભૂયિષ્ઠમેભિરેવ સમન્વિતઃ | લિઙ્ગૈરુરઃક્ષતકૃતૈઃ સંયુક્તશ્ચ ક્ષતં વિના ||૧૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

વ્યાયામશોષિણો લક્ષણમાહ– વ્યાયામેત્યાદિ| એભિરિતિ સ્રસ્તાઙ્ગત્વાદિભિરધ્વશોષલક્ષણૈઃ, અધ્વનો વ્યાયામમાત્રસામાન્યાત્| ભૂયિષ્ઠમ્ અત્યર્થમ્, અધ્વશોષેઽલ્પાનિ લક્ષણાનિ, વ્યાયામજે તુ મહાન્તીત્યર્થઃ| તથા ‘ઉરઃક્ષતકૃતૈર્લિઙ્ગૈઃ સંયુક્તઃ ક્ષતવર્જિતૈઃ’ ઇતિ સુગમઃ પાઠઃ| ગદાધરસ્તુ– “લિઙ્ગૈરુરઃક્ષતકૃતઃ સંયુક્તશ્ચ ક્ષતં વિના|” ઇતિ પઠતિ, વ્યાચષ્ટે ચ– ઉરઃક્ષતેન વ્યાયામભારાધ્યયનદ્રુતયાનાદિહેતુના યઃ કૃતઃ શોષઃ સોઽપ્યેભિરેવાધ્વશોષલિઙ્ગૈર્ભૂયિષ્ઠં સંયુક્તઃ, ક્ષતં ક્ષતકાર્યં વિના| ક્ષતકાર્યં તુ સુશ્રુતે યથા– “તસ્યોરસિ ક્ષતે રક્તં પૂયઃ શ્લેષ્મા ચ ગચ્છતિ|” ઇત્યારભ્ય “ભિન્નવર્ણસ્વરો નરઃ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) ઇત્યન્તમેતાન્યેવ લક્ષણાનિ ક્ષતેઽધિકાનિ, ઉરઃક્ષતકારણવ્યાયામભારાદિકૃતશોષસ્ય લક્ષણમેવ ભૂયિષ્ઠં યત્તદેવોરઃક્ષતકારણમાત્રત્વાદધ્વનોઽપીત્યર્થઃ| અથવા ક્ષતં વિના વ્રણં વિના, ઉરઃક્ષતનિમિત્તભારાધ્યયનાદિનાઽમાત્રેણ યઃ કૃતઃ શોષઃ સોઽપ્યેભિરેવાત્યર્થાધ્વશોષલિઙ્ગૈઃ સમન્વિત ઇતિ પ્રકૃતેન સમ્બન્ધઃ; સવ્રણસ્ય તુ વક્ષ્યમાણમેવ લક્ષણમિતિ||૧૯||

Adhikarana vraNashoShiNo lakShaNam (20) · Śloka 20

રક્તક્ષયાદ્વેદનાભિસ્તથૈવાહારયન્ત્રણાત્ | વ્રણિતસ્ય ભવેચ્છોષઃ સ ચાસાધ્યતમો મતઃ ||૨૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

કારણત્રયેણ વ્રણશોષિણમાહ– રક્તક્ષયાદિત્યાદિ| વેદના વ્રણવેદનાઃ, તાભિર્ભયશોકવન્મનઃક્ષોભાદ્વાતપ્રકોપાદેવ શોષઃ| સ ચાસાધ્યતમ ઇતિ સ્વાર્થિકસ્તમપ્, યથા “યુધિષ્ઠિરઃ શ્રેષ્ઠતમઃ કુરૂણામ્|” ઇતિ| અત્રેષ્ઠનૈવાતિશાયિકપ્રત્યયેન પ્રશસ્તતમત્વસ્ય પ્રતિપાદિતત્વાત્; અથવા યાપ્યાપેક્ષયાઽસાધ્યતમશબ્દેન પ્રત્યાખ્યેય ઉચ્યતે, યાપ્યસ્યાપ્યસાધ્યરૂપત્વાત્| નનુ, એવં સતિ “કૃશાનાં વ્રણશોષિણામ્| બૃંહણીયો વિધિઃ કાર્યઃ” (સુ. ચિ. અ. ૧) ઇતિ સુશ્રુતેનૈવોક્તં ચિકિત્સિતસ્થાને વિરુધ્યતે? ઉચ્યતે– પ્રબલશોષે પ્રત્યાખ્યેયત્વં, નાતિપ્રબલે તુ ચિકિત્સાવિધાનમિતિ સમર્થનીયમ્| ચન્દ્રિકાકારસ્તુ ‘સ ચાસાધ્યતમઃ સ્મૃતઃ’ ઇત્યસ્ય સ્થાને “યાપ્યાસાધ્યતમસ્તુ સઃ” ઇતિ પઠતિ, ચિકિત્સાયાં બૃંહણવિધેરભિધાનાદિતિ||૨૦||

Adhikarana sanidAnamuraHkShatalakShaNam (21-28) · Śloka 28

ધનુષાઽઽયસ્યતોઽત્યર્થં ભારમુદ્વહતો ગુરુમ્ | યુધ્યમાનસ્ય બલિભિઃ પતતો વિષમોચ્ચતઃ ||૨૧|| વૃષં હયં વા ધાવન્તં દમ્યં વાઽન્યં નિગૃહ્ણતઃ | શિલાકાષ્ઠાશ્મનિર્ઘાતાન્ ક્ષિપતો નિઘ્નતઃ પરાન્ ||૨૨|| અધીયાનસ્ય વાઽત્યુચ્ચૈર્દૂરં વા વ્રજતો દ્રુતમ્ | મહાનદીર્વા તરતો હયૈર્વા સહ ધાવતઃ ||૨૩|| સહસોત્પતતો દૂરં તૂર્ણં વાઽપિ પ્રનૃત્યતઃ | તથાઽન્યૈઃ કર્મભિઃ ક્રૂરૈર્ભૃશમભ્યાહતસ્ય વા ||૨૪|| વિક્ષતે વક્ષસિ વ્યાધિર્બલવાન્ સમુદીર્યતે | સ્ત્રીષુ ચાતિપ્રસક્તસ્ય રૂક્ષાલ્પપ્રમિતાશિનઃ ||૨૫|| ઉરો વિભજ્યતેઽત્યર્થં ભિદ્યતેઽથ વિરુજ્યતે | પ્રપીડ્યતે તતઃ પાર્શ્વે શુષ્યત્યઙ્ગં પ્રવેપતે ||૨૬|| ક્રમાદ્વીર્યં બલં વર્ણો રુચિરગ્નિશ્ચ હીયતે | જ્વરો વ્યથા મનોદૈન્યં વિડ્ભેદાગ્નિવધાવપિ ||૨૭|| દુષ્ટઃ શ્યાવઃ સુદુર્ગન્ધઃ પીતો વિગ્રથિતો બહુઃ | કાસમાનસ્ય ચાભીક્ષ્ણં કફઃ સાસૃક્ પ્રવર્તતે ||૨૮|| સ ક્ષતી ક્ષીયતેઽત્યર્થં તથા શુક્રૌજસોઃ ક્ષયાત્ | (ચ. ચિ. અ. ૧૬) |

શોષનિદાનેનૈવ સાહસાદિના ઉરઃક્ષતસ્ય સમ્ભવાત્, ઉરઃક્ષતેનાપિ શોષસમ્ભવાત્, શોષાધિકારે સનિદાનમુરઃક્ષતમાહ– ધનુષેત્યાદિ| આયસ્યત ઇતિ આયાસં કુર્વતો ‘નરસ્ય’ ઇતિ શેષઃ, ‘આયમ્યતઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે વિસ્તીર્યમાણહૃદયસ્ય| દમ્યં દમનાર્હં વૃષાદિકમેવ બલવન્તમિત્યર્થઃ| અન્યં વા ગજોષ્ટ્રાદિકં, નિગૃહ્ણતઃ વિધારયતઃ| શિલા દીર્ઘશિલા, અશ્મા તદિતરપ્રસ્તરખણ્ડઃ, નિર્ઘાતોઽસ્ત્રવિશેષઃ, કિંવા નિર્ઘાતઃ શિલાદીનાં પ્રેરણવિશેષોઽતિબલસમ્પાદિતઃ| નિઘ્નતઃ પરાન્ શત્રૂન્ તાડયતઃ| અધીયાનસ્ય પઠતઃ| મહાનદીસ્તરત ઇતિ ‘બાહુભ્યામ્’ ઇતિ શેષઃ| તૂર્ણં શીઘ્રમ્| તથાઽન્યૈઃ કર્મભિઃ ક્રૂરૈર્મલ્લયુદ્ધાદિભિરભ્યાહતસ્ય, ક્રૂરૈરિત્યત્ર શૂરૈરિતિ શત્રુભિરિત્યન્યે| એષાં કારણાનાં મધ્યે કિઞ્ચિન્નિખિલદેહસ્યાયાસકરં, કિઞ્ચિદુરસ એવેતિ બોદ્ધવ્યમ્| વ્યાધિરિતિ ઉરઃક્ષતલક્ષણઃ; અથવા વ્યાધિર્વાયુઃ, ‘દોષા અપિ વ્યાધિશબ્દં લભન્ત’ ઇત્યાગમાદિતિ જેજ્જટઃ| ઉરો વિભજ્યતે ભજ્યત ઇવ, ભિદ્યતે વિદાર્યતે વિભજ્યતે દ્વિધા ક્રિયત ઇવ; ‘વિદહ્યતે’ ઇતિ પાઠાન્તરમસઙ્ગતં, કારણાભાવાત્ ટીકાકારૈરવ્યાખ્યાતત્વાચ્ચ| વીર્યં શક્તિઃ| બલં માંસોપચયઃ| ‘વિડ્ભેદોઽગ્નિવધાદપિ’ ઇતિ પાઠાન્તરે અગ્નિવધાદ્ધેતોર્વિડ્ભેદો ભવતીત્યર્થઃ; અપિશબ્દાત્ વ્યાધિમહિમ્ના વિનાઽપ્યગ્નિવધાદ્વિડ્ભેદો ભવતીત્યાહુઃ| દુષ્ટો વ્યાપન્નઃ; તદેવ વિવૃણોતિ– શ્યાવ ઇત્યાદિ| વિગ્રથિતો વિશેષેણ ગ્રન્થિલઃ, ‘વિબદ્ધ’ ઇતિ જેજ્જટઃ| સ પુરુષઃ, ક્ષતી ઉરઃક્ષતવાન્, ક્ષીયતે ધાતુશોષમાપ્નોતિ| ન કેવલં ક્ષતાદેવ ક્ષીયતે, કિં તર્હિ સ્ત્રીસેવાદિના શુક્રૌજસોઃ ક્ષયાદપીત્યાહ– તથેત્યાદિ||૨૧-૨૮||

Adhikarana uraHkShatapUrvarUpam (29) · Śloka 29

અવ્યક્તં લક્ષણં તસ્ય પૂર્વરૂપમિતિ સ્મૃતમ્ ||૨૯||

પૂર્વરૂપમાહ– અવ્યક્તમિત્યાદિ| તસ્ય ક્ષતસ્ય લક્ષણમવ્યક્તમપ્રકટમ્||૨૯||

Adhikarana kShatakShINayorasAdhyalakShaNam (30) · Śloka 30

ઉરોરુક્ શોણિતચ્છર્દિઃ કાસો વૈશેષિકઃ ક્ષતે | ક્ષીણે સરક્તમૂત્રત્વં પાર્શ્વપૃષ્ઠકટીગ્રહઃ ||૩૦|| (ચ. ચિ. અ. ૧૬) |

ક્ષતક્ષીણયોરસાધારણલક્ષણમાહ– ઉરોરુગિત્યાદિ| વૈશેષિકો વિશિષ્ટઃ કાસઃ; સ ચ વિશેષ ઉક્તો દુષ્ટશ્યાવાદિકફસંયુક્તત્વં; કિંવા વૈશેષિક ઉદ્ભૂતઃ| ક્ષત ઇતિ છેદઃ| ક્ષીણે ઇતિ ક્ષયે ઇત્યર્થઃ| સરક્તમૂત્રત્વમ્ આલોહિતમૂત્રતા||૩૦||

Adhikarana kShatakShINayoH sAdhyAsAdhyavicAraH (31) · Śloka 31

અલ્પલિઙ્ગસ્ય દીપ્તાગ્નેઃ સાધ્યો બલવતો નવઃ | પરિસંવત્સરો યાપ્યઃ સર્વલિઙ્ગં તુ વર્જયેત્ ||૩૧|| (ચ. ચિ. અ. ૧૬) |

તયોઃ સાધ્યલક્ષણમાહ– અલ્પેત્યાદિ||૩૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 10

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને રાજયક્ષ્મક્ષતક્ષીણનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૧૦||

ઇતિ શ્રીવિજરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં રાજયક્ષ્મક્ષતક્ષીણનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૦||