10. rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānam

Adhikarana rAjayakShmanidAnam (1) · Śloka 1

અથ રાજયક્ષ્મક્ષતક્ષીણનિદાનમ્ | વેગરોધાત્ ક્ષયાચ્ચૈવ સાહસાદ્વિષમાશનાત્ | ત્રિદોષો જાયતે યક્ષ્મા ગદો હેતુચતુષ્ટયાત્ ||૧||

Adhikarana rAjayakShmasamprAptiH (2) · Śloka 2

કફપ્રધાનૈર્દોષૈસ્તુ રુદ્ધેષુ રસવર્ત્મસુ | અતિવ્યવાયિનો વાઽપિ ક્ષીણે રેતસ્યનન્તરાઃ | ક્ષીયન્તે ધાતવઃ સર્વે તતઃ શુષ્યતિ માનવઃ ||૨||

Adhikarana rAjayakShmapUrvarUpam (3-4) · Śloka 4

શ્વાસાઙ્ગમર્દકફસંસ્રવતાલુશોષવમ્યગ્નિસાદમદપીનસકાસનિદ્રાઃ | શોષે ભવિષ્યતિ ભવન્તિ સ ચાપિ જન્તુઃ શુક્લેક્ષણો ભવતિ માંસપરો રિરંસુઃ ||૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) | સ્વપ્નેષુ કાકશુકશલ્લકિનીલકણ્ઠા ગૃધ્રાસ્તથૈવ કપયઃ કૃકલાસકાશ્ચ | તં વાહયન્તિ સ નદીર્વિજલાશ્ચ પશ્યેચ્છુષ્કાંસ્તરૂન્ પવનધૂમદવાર્દિતાંશ્ચ ||૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

Adhikarana trirUparAjayakShmaNo lakShaNam (5) · Śloka 5

અંસપાર્શ્વાભિતાપશ્ચ સન્તાપઃ કરપાદયોઃ | જ્વરઃ સર્વાઙ્ગગશ્ચેતિ લક્ષણં રાજયક્ષ્મણઃ ||૫|| (ચ. ચિ. અ. ૮) |

Adhikarana rAjayakShmaNaH ShaDrUpANi (6) · Śloka 6

( ભક્તદ્વેષો જ્વરઃ શ્વાસઃ કાસઃ શોણિતદર્શનમ્ | સ્વરભેદશ્ચ જાયેત ષડ્રૂપં રાજયક્ષ્મણિ) |૬|

Adhikarana ulbaNadoShabhedena yakShmaNa ekAdasha rUpANi (6-7) · Śloka 7

સ્વરભેદોઽનિલાચ્છૂલં સઙ્કોચશ્ચાંસપાર્શ્વયોઃ | જ્વરો દાહોઽતિસારશ્ચ પિત્તાદ્રક્તસ્ય ચાગમઃ ||૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) | શિરસઃ પરિપૂર્ણત્વમભક્તચ્છન્દ એવ ચ | કાસઃ કણ્ઠસ્ય ચોદ્ધ્વંસો વિજ્ઞેયઃ કફકોપતઃ ||૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

Adhikarana yakShmiNo~asAdhyalakShaNam (8-12) · Śloka 12

એકાદશભિરેભિર્વા ષડ્ભિર્વાઽપિ સમન્વિતમ્ | કાસાતીસારપાર્શ્વાર્તિસ્વરભેદારુચિજ્વરૈઃ ||૮|| ત્રિભિર્વા પીડિતં લિઙ્ગૈઃ કાસશ્વાસાસૃગામયૈઃ | જહ્યાચ્છોષાર્દિતં જન્તુમિચ્છન્ સુવિમલં યશઃ ||૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) | સર્વૈરર્ધૈસ્ત્રિભિર્વાઽપિ લિઙ્ગૈર્માંસબલક્ષયે | યુક્તો વર્જ્યશ્ચિકિત્સ્યસ્તુ સર્વરૂપોઽપ્યતોઽન્યથા ||૧૦|| મહાશનં ક્ષીયમાણમતીસારનિપીડિતમ્ | શૂનમુષ્કોદરં ચૈવ યક્ષ્મિણં પરિવર્જયેત્ ||૧૧|| શુક્લાક્ષમન્નદ્વેષ્ટારમૂર્ધ્વશ્વાસનિપીડિતમ્ | કૃચ્છ્રેણ બહુમેહન્તં યક્ષ્મા હન્તીહ માનવમ્ ||૧૨||

Adhikarana yakShmiNaH sAdhyalakShaNam (13) · Śloka 13

જ્વરાનુબન્ધરહિતં બલવન્તં ક્રિયાસહમ્ | ઉપક્રમેદાત્મવન્તં દીપ્તાગ્નિમકૃશં નરમ્ ||૧૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

Adhikarana shoShabhedAH (14) · Śloka 14

વ્યવાયશોકવાર્ધક્યવ્યાયામાધ્વપ્રશોષિતાન્ | વ્રણોરઃક્ષતસઞ્જ્ઞૌ ચ શોષિણૌ લક્ષણૈઃ શૃણુ ||૧૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

Adhikarana vyavAyashoShiNo lakShaNam (15) · Śloka 15

વ્યવાયશોષી શુક્રસ્ય ક્ષયલિઙ્ગૈરુપદ્રુતઃ | પાણ્ડુદેહો યથાપૂર્વં ક્ષીયન્તે ચાસ્ય ધાતવઃ ||૧૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

Adhikarana shokashoShiNo lakShaNam (16) · Śloka 16

પ્રધ્યાનશીલઃ સ્રસ્તાઙ્ગઃ શોકશોષ્યપિ તાદૃશઃ |૧૬| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

Adhikarana vArdhakyashoShiNo lakShaNam (16-17) · Śloka 17

જરાશોષી કૃશો મન્દવીર્યબુદ્ધિબલેન્દ્રિયઃ ||૧૬|| કમ્પનોઽરુચિમાન્ ભિન્નકાંસ્યપાત્રહતસ્વરઃ | ષ્ઠીવતિ શ્લેષ્મણા હીનં ગૌરવારતિપીડિતઃ ||૧૭|| સમ્પ્રસ્રુતાસ્યનાસાક્ષિઃ શુષ્કરૂક્ષમલચ્છવિઃ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

Adhikarana adhvashoShiNo lakShaNam (18) · Śloka 18

અધ્વશોષી ચ સ્રસ્તાઙ્ગઃ સમ્ભૃષ્ટપરુષચ્છવિઃ ||૧૮|| પ્રસુપ્તગાત્રાવયવઃ શુષ્કક્લોમગલાનનઃ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

Adhikarana vyAyAmashoShiNo lakShaNam (19) · Śloka 19

વ્યાયામશોષી ભૂયિષ્ઠમેભિરેવ સમન્વિતઃ | લિઙ્ગૈરુરઃક્ષતકૃતૈઃ સંયુક્તશ્ચ ક્ષતં વિના ||૧૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

Adhikarana vraNashoShiNo lakShaNam (20) · Śloka 20

રક્તક્ષયાદ્વેદનાભિસ્તથૈવાહારયન્ત્રણાત્ | વ્રણિતસ્ય ભવેચ્છોષઃ સ ચાસાધ્યતમો મતઃ ||૨૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૧) |

Adhikarana sanidAnamuraHkShatalakShaNam (21-28) · Śloka 28

ધનુષાઽઽયસ્યતોઽત્યર્થં ભારમુદ્વહતો ગુરુમ્ | યુધ્યમાનસ્ય બલિભિઃ પતતો વિષમોચ્ચતઃ ||૨૧|| વૃષં હયં વા ધાવન્તં દમ્યં વાઽન્યં નિગૃહ્ણતઃ | શિલાકાષ્ઠાશ્મનિર્ઘાતાન્ ક્ષિપતો નિઘ્નતઃ પરાન્ ||૨૨|| અધીયાનસ્ય વાઽત્યુચ્ચૈર્દૂરં વા વ્રજતો દ્રુતમ્ | મહાનદીર્વા તરતો હયૈર્વા સહ ધાવતઃ ||૨૩|| સહસોત્પતતો દૂરં તૂર્ણં વાઽપિ પ્રનૃત્યતઃ | તથાઽન્યૈઃ કર્મભિઃ ક્રૂરૈર્ભૃશમભ્યાહતસ્ય વા ||૨૪|| વિક્ષતે વક્ષસિ વ્યાધિર્બલવાન્ સમુદીર્યતે | સ્ત્રીષુ ચાતિપ્રસક્તસ્ય રૂક્ષાલ્પપ્રમિતાશિનઃ ||૨૫|| ઉરો વિભજ્યતેઽત્યર્થં ભિદ્યતેઽથ વિરુજ્યતે | પ્રપીડ્યતે તતઃ પાર્શ્વે શુષ્યત્યઙ્ગં પ્રવેપતે ||૨૬|| ક્રમાદ્વીર્યં બલં વર્ણો રુચિરગ્નિશ્ચ હીયતે | જ્વરો વ્યથા મનોદૈન્યં વિડ્ભેદાગ્નિવધાવપિ ||૨૭|| દુષ્ટઃ શ્યાવઃ સુદુર્ગન્ધઃ પીતો વિગ્રથિતો બહુઃ | કાસમાનસ્ય ચાભીક્ષ્ણં કફઃ સાસૃક્ પ્રવર્તતે ||૨૮|| સ ક્ષતી ક્ષીયતેઽત્યર્થં તથા શુક્રૌજસોઃ ક્ષયાત્ | (ચ. ચિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana uraHkShatapUrvarUpam (29) · Śloka 29

અવ્યક્તં લક્ષણં તસ્ય પૂર્વરૂપમિતિ સ્મૃતમ્ ||૨૯||

Adhikarana kShatakShINayorasAdhyalakShaNam (30) · Śloka 30

ઉરોરુક્ શોણિતચ્છર્દિઃ કાસો વૈશેષિકઃ ક્ષતે | ક્ષીણે સરક્તમૂત્રત્વં પાર્શ્વપૃષ્ઠકટીગ્રહઃ ||૩૦|| (ચ. ચિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana kShatakShINayoH sAdhyAsAdhyavicAraH (31) · Śloka 31

અલ્પલિઙ્ગસ્ય દીપ્તાગ્નેઃ સાધ્યો બલવતો નવઃ | પરિસંવત્સરો યાપ્યઃ સર્વલિઙ્ગં તુ વર્જયેત્ ||૩૧|| (ચ. ચિ. અ. ૧૬) |

Adhikarana puShpikA · Śloka 10

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને રાજયક્ષ્મક્ષતક્ષીણનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૧૦||