10. rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānam

Adhikarana rAjayakShmanidAnam (1) · Śloka 1

ಅಥ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಕ್ಷತಕ್ಷೀಣನಿದಾನಮ್ | ವೇಗರೋಧಾತ್ ಕ್ಷಯಾಚ್ಚೈವ ಸಾಹಸಾದ್ವಿಷಮಾಶನಾತ್ | ತ್ರಿದೋಷೋ ಜಾಯತೇ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಗದೋ ಹೇತುಚತುಷ್ಟಯಾತ್ ||೧||

ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮರೂಪೇಷು ಪಿತ್ತಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ಚಾಗಮ ಇತಿ ವಚನಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನನ್ತರಂ ಯಕ್ಷ್ಮನಿದಾನಮ್| ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಕಾರಣಂ ಚತುರ್ವಿಧಮಾಹ– ವೇಗರೋಧಾದಿತ್ಯಾದಿ| ವೇಗೋಽತ್ರ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ, ನ ತು ನ ವೇಗಾನ್ಧಾರಣೀಯೋಕ್ತಾನಾಂ ಜೃಮ್ಭಾದೀನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಹ್ರೀಮತ್ತ್ವಾದ್ವಾ ಘೃಣಿತ್ವಾದ್ವಾ ಭಯಾದ್ವಾ ವೇಗಮಾಗತಮ್| ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ ನಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ಯದಾ ನರಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಯಾದಿತಿ ಕ್ಷೀಯತೇ ಅನೇನೇತಿ ಕ್ಷಯಃ, ತೇನಾತಿವ್ಯವಾಯಾನಶನೇರ್ಷ್ಯಾವಿಷಾದಾದಯೋ ಧಾತುಕ್ಷಯಹೇತವೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಸಾಹಸಾದಿತಿ ಸಾಹಸಂ ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಿರುರಃಕ್ಷತಹೇತುತ್ವೇನ ಕಾರಣಮ್| ವಿಷಮಾಶನಾದಿ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತದ್ವಾದಶಾಶನಪ್ರವಿಚಾರವ್ಯತಿರೇಕೇಣೋಪಯೋಗಃ, ತಸ್ಯ ಶೀಘ್ರಂ ಸ್ರೋತೋರೋಧಕತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ವಿವಿಧಾನ್ಯನ್ನಪಾನಾನಿ ವೈಷಮ್ಯೇಣ ಸಮಶ್ನತಾಮ್| ಜನಯನ್ತ್ಯಾಮಯಾನ್ ಘೋರಾನ್ ವಿಷಮಾ ಮಾರುತಾದಯಃ|| ರುದ್ಧ್ವಾ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಧಾತೂನಾಂ ವೈಷಮ್ಯಾದ್ವಿಷಮಂ ಗತಾಃ| ದೋಷಾ ರೋಗಾಯ ಕಲ್ಪನ್ತೇ ಪುಷ್ಯನ್ತಿ ನಚ ಧಾತವಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) ಇತಿ| ತ್ರಿದೋಷ ಇತಿ ಮಿಲಿತತ್ರಿದೋಷಜ ಏಕ ಏವ, ನತು ಕಾರಣಭೇದಾದನೇಕಃ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಏಕ ಏವ ಮತಃ ಶೋಷಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್ಮಕೋ ಯತಃ| ಉದ್ರೇಕಾತ್ತತ್ರ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ದೋಷಾಣಾಂ ನಿಪತನ್ತಿ ಹಿ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) ಇತಿ| ನನು, ವೇಗರೋಧಾದಯೋ ವಾತಂ ಪ್ರಕೋಪಯನ್ತಿ, ತಜ್ಜನಿತೋ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಕಥಂ ತ್ರಿದೋಷಜ ಇತಿ ಚೇತ್? ಉಚ್ಯತೇ– ವಾತಪ್ರಕೋಪಾದೇವಾಗ್ನಿದುಷ್ಟ್ಯಾ ಕಫಪಿತ್ತಯೋರಪಿ ಪ್ರಕೋಪ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಹೇತುಚತುಷ್ಟಯಾದಿತ್ಯನೇನಾಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾ ಅಪಿ ಹೇತವ ಉಕ್ತಚತುಷ್ಟಯೇಽನ್ತರ್ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಶೋಷಾದಿನಾನಾಶಬ್ದವಾಚ್ಯತ್ವೇನ ಚಾಸ್ಯ ಸುಶ್ರುತೇಽನ್ವಯಮಕಾರ್ಷೀತ್| ಯಥಾ– “ಸಂಶೋಷಣಾದ್ರಸಾದೀನಾಂ ಶೋಷ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ| ಕ್ರಿಯಾಕ್ಷಯಕರತ್ವಾಚ್ಚ ಕ್ಷಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಬುಧೈಃ|| ರಾಜ್ಞಶ್ಚನ್ದ್ರಮಸೋ ಯಸ್ಮಾದಭೂದೇಷ ಕಿಲಾಮಯಃ| ತಸ್ಮಾತ್ತಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೇತಿ ಕೇಚಿದಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) ಇತಿ| ವಾಗ್ಭಟೇ ತು– “ಯಕ್ಷ್ಮಣಾಂ ರಾಜಾ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ” ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್ | “ರಾಜದನ್ತಾದಿಷು ಪರಮ್” ಇತಿ ಉಪಸರ್ಜನಸ್ಯ ಯಕ್ಷ್ಮಶಬ್ದಸ್ಯ ಪರನಿಪಾತಃ||೧||

Adhikarana rAjayakShmasamprAptiH (2) · Śloka 2

ಕಫಪ್ರಧಾನೈರ್ದೋಷೈಸ್ತು ರುದ್ಧೇಷು ರಸವರ್ತ್ಮಸು | ಅತಿವ್ಯವಾಯಿನೋ ವಾಽಪಿ ಕ್ಷೀಣೇ ರೇತಸ್ಯನನ್ತರಾಃ | ಕ್ಷೀಯನ್ತೇ ಧಾತವಃ ಸರ್ವೇ ತತಃ ಶುಷ್ಯತಿ ಮಾನವಃ ||೨||

ನ ಕೇವಲಂ ಧಾತುಕ್ಷಯಮಾತ್ರಾದೇವ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಭವತಿ, ಅಪಿ ತು , ರಸಾದಿವಹಸ್ರೋತೋನಿರೋಧಾದಿಭಿರಪೀತಿ ದರ್ಶಯಿತುಂ ವಿಶಿಷ್ಟಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಕಫೇತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ತ್ವೇವಂ ನ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ಧಾತುಕ್ಷಯ ಏವ ರೋಗೋ ನ ತು ಯಕ್ಷ್ಮಾ| ಕಫಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಯೇಷಾಮನಿಲಾದೀನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ತೇ ತಥಾ| ನನು, ದೋಷೈರಿತ್ಯನೇನ ದೋಷತ್ರಯಮುಚ್ಯತೇ, ಕಫಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣತ್ವೇನೋಪಾತ್ತತ್ವಾತ್, ಕಥಂ ತಸ್ಯೈವಾನ್ಯಪದಾರ್ಥವಾಚ್ಯತಾ? ಉಚ್ಯತೇ– ಸ್ವಾವಯವೇನ ವಿಗ್ರಹಃ, ಸಮುದಾಯಃ ಸಮಾಸಾರ್ಥಃ; ಯಥಾ– ಬಹುವೃಕ್ಷಂ ವನಮಿತಿ; ಸಮಾಧಾನವಿಸ್ತರಸ್ತು ಸುಶ್ರುತೇ ಜೇಜ್ಜಟೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ಕಫಪ್ರಧಾನತಾ ಚ ವೇಗರೋಧಾದಿಕುಪಿತವಾತವಿಪ್ಲುತಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದಿನಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ರಸವರ್ತ್ಮಸು ರಸವಹಧಮನೀಷು, ಅತ್ರಾದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ತೇನ ರಕ್ತಾದಿವಹಸ್ರೋತೋರೋಧೋಽಪಿ ಬೋಧ್ಯಃ| ಅಥವಾ ರಸಕಾರಣತಯಾ ರಕ್ತಾದೀನಾಂ ರಸದುಷ್ಟ್ಯೈವ ರಕ್ತಾದಿದುಷ್ಟಿರಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಇದಮತ್ರ ಸೂಚಿತಮ್– ಯನ್ಮಾರ್ಗರೋಧಾತ್ ಹೃದಯಸ್ಥೋ ರಸಸ್ತತ್ರೈವಾವಸ್ಥಿತೋ ವಿಕೃತೋ ಮುಖೇನ ನಿಃಸರತಿ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ರಸಃ ಸ್ರೋತಃಸು ರುದ್ಧೇಷು ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥೋ ವಿದಹ್ಯತೇ| ಸ ಊರ್ಧ್ವಂ ಕಾಸವೇಗೇನ ಬಹುರೂಪಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) ಇತಿ| ಏತೇನಾನುಲೋಮಕ್ಷಯೋ ದರ್ಶಿತಃ, ಕಾರಣಭೂತರಸಧಾತುಕ್ಷಯೇ ಸತಿ ರಕ್ತಾದೀನಾಂ ರಸಕಾರ್ಯಾಣಾಂ ಪೋಷಕಾಭಾವೇನ ಕ್ಷೀಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ಪ್ರತಿಲೋಮಕ್ಷಯಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಅತಿವ್ಯವಾಯಿನೋ ವೇತ್ಯಾದಿ| ರೇತಸಿ ಕ್ಷೀಣೇ ಸತ್ಯನನ್ತರಾಃ ಸಮೀಪಗಾ ಧಾತವಃ ಕ್ಷೀಯನ್ತೇ, ತದ್ಯಥಾ– ಶುಕ್ರೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಮಜ್ಜಾ ಕ್ಷೀಯತೇ, ಮಜ್ಜನಿ ಕ್ಷೀಣೇಽಸ್ಥಿ, ಏವಂ ಪೂರ್ವಃ ಪೂರ್ವಃ ಧಾತುಃ| ನನು, ಕಾರ್ಯಭೂತಸ್ಯ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಕ್ಷಯಾತ್ ಕಥಂ ಕಾರಣಭೂತಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಕ್ಷಯ ಇತಿ ಚೇತ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಶುಕ್ರಕ್ಷಯಾದ್ವಾಯುಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ವಾಯೋರ್ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ ಕೋಪೋ ಮಾರ್ಗಸ್ಯಾವರಣೇನ ಚ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೮) ಇತಿ| ಸ ವಾಯುಃ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾನ್ಮಜ್ಜಾನಂ ಶೋಷಯತಿ, ಏವಂ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಧಾತೂನ್| ದೃಷ್ಟಂ ಚ ಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾಽಪಿ ಕಾರ್ಯಜನನಂ; ಯಥಾ– ಅಗ್ನಿಸನ್ತಪ್ತಾಯೋಗೋಲಕಸನ್ನಿಧಾನಾದಾರ್ದ್ರಭೂಭಾಗಸ್ಯಾಪಿ ಶೋಷಃ| ತಥಾಚ ರಸಸಞ್ಚಾರಪಕ್ಷೇ ಸುಶ್ರುತವಚನಮ್– “ಪೂರ್ವಃ ಪೂರ್ವೋಽತಿವೃದ್ಧತ್ವಾದ್ವರ್ಧಯೇದ್ಧಿ ಪರಮ್ಪರಮ್| ತಸ್ಮಾದತಿಪ್ರವೃದ್ಧಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಹ್ರಾಸನಂ ಹಿತಮ್||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೫) ಇತಿ||೨||

Adhikarana rAjayakShmapUrvarUpam (3-4) · Śloka 4

ಶ್ವಾಸಾಙ್ಗಮರ್ದಕಫಸಂಸ್ರವತಾಲುಶೋಷವಮ್ಯಗ್ನಿಸಾದಮದಪೀನಸಕಾಸನಿದ್ರಾಃ | ಶೋಷೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಭವನ್ತಿ ಸ ಚಾಪಿ ಜನ್ತುಃ ಶುಕ್ಲೇಕ್ಷಣೋ ಭವತಿ ಮಾಂಸಪರೋ ರಿರಂಸುಃ ||೩|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) | ಸ್ವಪ್ನೇಷು ಕಾಕಶುಕಶಲ್ಲಕಿನೀಲಕಣ್ಠಾ ಗೃಧ್ರಾಸ್ತಥೈವ ಕಪಯಃ ಕೃಕಲಾಸಕಾಶ್ಚ | ತಂ ವಾಹಯನ್ತಿ ಸ ನದೀರ್ವಿಜಲಾಶ್ಚ ಪಶ್ಯೇಚ್ಛುಷ್ಕಾಂಸ್ತರೂನ್ ಪವನಧೂಮದವಾರ್ದಿತಾಂಶ್ಚ ||೪|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) |

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಶ್ವಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಸ್ರವಃ ಷ್ಠೀವನಮ್| ಪೀನಸಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ| ಮಾಂಸಪರೋ ಮಾಂಸಭೋಜನೇಚ್ಛುಃ| ರಿರಂಸುಃ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ರನ್ತುಮಿಚ್ಛುಃ; ಏತಚ್ಚ ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ಮನೋದೋಷಾತ್| ತಥಾ ಸ್ವಪ್ನೇಷು ಕಾಕಾದಿವಾಹನಂ ಚ ಪೂರ್ವರೂಪಮೇವ| ಶಲ್ಲಕೀ ‘ ಶರಾರು’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ, ನೀಲಕಣ್ಠೋ ಮಯೂರಃ| ವಿಜಲಾ ನಿರ್ಜಲಾಃ| ದವೋ ವನಾಗ್ನಿಃ| ಅರ್ದಿತಾನ್ ಅಭಿಭೂತಾನ್| ಚಕಾರಾತ್ತೃಣಕೇಶನಿಪಾತಾದಯೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ದೋಷದರ್ಶನಮ್| ಅದೋಷೇಷ್ವಪಿ ಭಾವೇಷು ಕಾಯೇ ಬೀಭತ್ಸದರ್ಶನಮ್|| ಘೃಣಿತ್ವಮಶ್ನತಶ್ಚಾಪಿ ಬಲಮಾಂಸಪರಿಕ್ಷಯಃ| ಸ್ತ್ರೀಮದ್ಯಮಾಂಸಪ್ರಿಯತಾ ಪ್ರಿಯತಾ ಚಾವಗುಣ್ಠನೇ|| ಮಕ್ಷಿಕಾಘುಣಕೇಶಾನಾಂ ತೃಣಾನಾಂ ಪತನಾನಿ ಚ| ಪ್ರಾಯೋಽನ್ನಪಾನೇ, ಕೇಶಾನಾಂ ನಖಾನಾಂ ಚಾತಿವರ್ಧನಮ್|| ಪತತ್ತ್ರಿಭಿಃ ಪತಙ್ಗೈಶ್ಚ ಶ್ವಾಪದೈಶ್ಚಾಭಿಧರ್ಷಣಮ್|| ” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) ಇತಿ| ತತ್ರ ಶ್ವಾಪದಾ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಯಃ||೩-೪||

Adhikarana trirUparAjayakShmaNo lakShaNam (5) · Śloka 5

ಅಂಸಪಾರ್ಶ್ವಾಭಿತಾಪಶ್ಚ ಸನ್ತಾಪಃ ಕರಪಾದಯೋಃ | ಜ್ವರಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗಶ್ಚೇತಿ ಲಕ್ಷಣಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಃ ||೫|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) |

ತ್ರಿರೂಪಸಮ್ಪನ್ನಮಾಹ– ಅಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ಅಂಸಪಾರ್ಶ್ವಯೋರಭಿತಾಪಃ ಪೀಡಾ, ಅಂಸೋ ಭುಜಸ್ಯೋಪರಿಭಾಗಃ, ಅಭಿತಾಪತ್ವೇನೈಕಂ ರೂಪಮ್, ಏವಂ ಸನ್ತಾಪೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ಕರಪಾದಯೋರಿತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಾಣ್ಯಙ್ಗತ್ವಾದೇಕವದ್ಭಾವಂ ಮನ್ಯಮಾನಾಃ ಕಾಶ್ಮೀರಾಃ– ‘ತಾಪಃ ಪಾದಕರಸ್ಯ ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ‘ಕರಪಾದಿಕಃ’ ಇತಿ ಚ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಏತತ್ತ್ರಯಂ ಪ್ರಾಯೋಭಾವಿತ್ವೇನ ಚರಕೇಣೋಕ್ತಂ, ತೇನೈಕಾದಶರೂಪೇಷು ಮಧ್ಯೇಽನ್ಯದಪಿ ತ್ರಯಂ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತಥಾಚ ಭೋಜಃ– “ಕಾಸೋ ಜ್ವರೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ತ್ರಿರೂಪೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಿ|” ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಿ ಯೋ ಜ್ವರಸ್ತಸ್ಯೈತಲ್ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ; ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ತ್ರಿರೂಪಸಮ್ಪತ್ತಿಮೇವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತವಾನ್||೫||

Adhikarana rAjayakShmaNaH ShaDrUpANi (6) · Śloka 6

( ಭಕ್ತದ್ವೇಷೋ ಜ್ವರಃ ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಸಃ ಶೋಣಿತದರ್ಶನಮ್ | ಸ್ವರಭೇದಶ್ಚ ಜಾಯೇತ ಷಡ್ರೂಪಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಿ) |೬|

ಇದಾನೀಂ ತಸ್ಯೈವ ಷಡ್ರೂಪಾಣಿ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಭಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ|೬|

Adhikarana ulbaNadoShabhedena yakShmaNa ekAdasha rUpANi (6-7) · Śloka 7

ಸ್ವರಭೇದೋಽನಿಲಾಚ್ಛೂಲಂ ಸಙ್ಕೋಚಶ್ಚಾಂಸಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ | ಜ್ವರೋ ದಾಹೋಽತಿಸಾರಶ್ಚ ಪಿತ್ತಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ಚಾಗಮಃ ||೬|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) | ಶಿರಸಃ ಪರಿಪೂರ್ಣತ್ವಮಭಕ್ತಚ್ಛನ್ದ ಏವ ಚ | ಕಾಸಃ ಕಣ್ಠಸ್ಯ ಚೋದ್ಧ್ವಂಸೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಕಫಕೋಪತಃ ||೭|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) |

ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಸ್ತ್ರೈದೋಷಿಕಸ್ಯೈಕಾದಶರೂಪಾಣಿ ವಿಭಜ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾಜ್ಜಾಯನ್ತೇ, ನತು ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಲಿಙ್ಗವತ್ ಸರ್ವದೋಷೈಃ ಸರ್ವಾಣೀತ್ಯಾಹ– ಸ್ವರಭೇದೋಽನಿಲಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಶೂಲಮಂಸಪಾರ್ಶ್ವಯೋರೇವ, ಅಂಸಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ಸಙ್ಕೋಚ ಏಕ ಏವ ಗಣನೀಯಃ| ಅಭಕ್ತಚ್ಛನ್ದೋ ಭಕ್ತಾರುಚಿಃ| ಕಣ್ಠಸ್ಯೋದ್ಧ್ವಂಸಃ ಕಣ್ಠಭೇದಃ; ‘ಉತ್ಕಾಸಿಕಾ’ ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ||೬-೭||

Adhikarana yakShmiNo~asAdhyalakShaNam (8-12) · Śloka 12

ಏಕಾದಶಭಿರೇಭಿರ್ವಾ ಷಡ್ಭಿರ್ವಾಽಪಿ ಸಮನ್ವಿತಮ್ | ಕಾಸಾತೀಸಾರಪಾರ್ಶ್ವಾರ್ತಿಸ್ವರಭೇದಾರುಚಿಜ್ವರೈಃ ||೮|| ತ್ರಿಭಿರ್ವಾ ಪೀಡಿತಂ ಲಿಙ್ಗೈಃ ಕಾಸಶ್ವಾಸಾಸೃಗಾಮಯೈಃ | ಜಹ್ಯಾಚ್ಛೋಷಾರ್ದಿತಂ ಜನ್ತುಮಿಚ್ಛನ್ ಸುವಿಮಲಂ ಯಶಃ ||೯|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) | ಸರ್ವೈರರ್ಧೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ವಾಽಪಿ ಲಿಙ್ಗೈರ್ಮಾಂಸಬಲಕ್ಷಯೇ | ಯುಕ್ತೋ ವರ್ಜ್ಯಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಸ್ತು ಸರ್ವರೂಪೋಽಪ್ಯತೋಽನ್ಯಥಾ ||೧೦|| ಮಹಾಶನಂ ಕ್ಷೀಯಮಾಣಮತೀಸಾರನಿಪೀಡಿತಮ್ | ಶೂನಮುಷ್ಕೋದರಂ ಚೈವ ಯಕ್ಷ್ಮಿಣಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೧೧|| ಶುಕ್ಲಾಕ್ಷಮನ್ನದ್ವೇಷ್ಟಾರಮೂರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸನಿಪೀಡಿತಮ್ | ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಬಹುಮೇಹನ್ತಂ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಹನ್ತೀಹ ಮಾನವಮ್ ||೧೨||

ಅಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಏಕಾದಶಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಾದಶಭಿರೇಭಿರಿತಿ ಸ್ವರಭೇದಾದಿಭಿಃ ಕಣ್ಠೋದ್ಧ್ವಂಸಾನ್ತೈಃ| ಷಡ್ಭಿರಿತಿ ಸುಶ್ರುತೇನ ಷಡ್ರೂಪಾಣಿ ಪಠಿತಾನಿ “ಭಕ್ತದ್ವೇಷೋ ಜ್ವರಃ ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಸಃ ಶೋಣಿತದರ್ಶನಮ್| ಸ್ವರಭೇದಶ್ಚ ಜಾಯೇತ ಷಡ್ರೂಪಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಿ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) ಇತಿ| “ಕಾಸಾತಿಸಾರಪಾರ್ಶ್ವಾರ್ತಿಸ್ವರಭೇದಾರುಚಿಜ್ವರೈಃ” ಇತಿ ತು ಕಸ್ಯಚಿತ್ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಷಡ್ರೂಪಾಣಿ ಮಾಧವಕರೇಣ ಲಿಖಿತಾನೀತಿ| ಏತಾನಿ ಚೈಕಾದಶ ರೂಪಾಣಿ ಪ್ರಾಯೋಭಾವಿತ್ವಾದುಕ್ತಾನಿ, ಅನ್ಯತಮರೂಪಪರಿಹಾರಾತ್; ರೂಪಾನ್ತರಯೋಗೇಽಪ್ಯೇಕಾದಶತ್ವಂ ಷಟ್ತ್ವಂ ಚ ಸ್ಯಾದೇವ, ತಥಾಹಿ ಚರಕೋ ನಿದಾನೇ ಏಕಾದಶರೂಪಾಣಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಽಪಿ ವೇಗರೋಧಾದಿಕಾರಣಚತುಷ್ಟಯಜೇ ಪ್ರತಿಕಾರಣಂ ಚತುರ್ಧಾ ಏಕಾದಶರೂಪಾಣಿ ಪಠಿತವಾನ್| ಯಥಾ– “ಕಾಸೋಂಽಸತಾಪೋ ವೈಸ್ವರ್ಯಂ ಜ್ವರಃ ಪಾರ್ಶ್ವಶಿರೋರುಜಾ| ಛರ್ದನಂ ರಕ್ತಕಫಯೋಃ ಶ್ವಾಸೋ ವರ್ಚೋಗ್ರಹೋಽರುಚಿಃ|| ರೂಪಾಣ್ಯೇಕಾದಶೈತಾನಿ, ಯಕ್ಷ್ಮಣಿ ಷಡಿಮಾನಿ ಚ| ಕಾಸೋ ಜ್ವರಃ ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಂ ಸ್ವರವರ್ಚೋಗ್ರಹೋಽರುಚಿಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) ಇತಿ| ಏಕಾದಶವಚನೇನೈವಂ ಬೋಧಯತಿ– ಸಮ್ಪೂರ್ಣೇ ಯಕ್ಷ್ಮಣ್ಯೇಕಾದಶೈವ ರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತೀತಿ| ಜಹ್ಯಾದಿತಿ ‘ ಬಲಮಾಂಸಕ್ಷತೇ ಸತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಥಾಚ ಚರಕಃ– “ವಾತವ್ಯಾಧಿರಪಸ್ಮಾರೀ ಕುಷ್ಠೀ ಬ್ರಧ್ನೀ ಚಿರಜ್ವರೀ| ಗುಲ್ಮೀ ಚ ಮಧುಮೇಹೀ ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೀ ಚ ಯೋ ನರಃ|| ಅಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ಬಲಮಾಂಸಪರಿಕ್ಷಯಾತ್| ಸ್ವಲ್ಪೇಷ್ವಪಿ ವಿಕಾರೇಷು ಭಿಷಗೇತಾನ್ ವಿವರ್ಜಯೇತ್||” (ಚ. ಇ. ಅ. ೯) ಇತಿ| ಸರ್ವೈರಿತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಸರ್ವರೂಪಾಣ್ಯೇಕಾದಶ, ಏಕಾದಶಾನಾಮರ್ಧಂ ಸಾರ್ಧಪಞ್ಚ ಭವನ್ತಿ, ತತ್ರ ಕತಮಸ್ಯ ರೂಪಸ್ಯಾರ್ಧತ್ವಂ ಕಿಮ್ಭೂತಂ ವಾ ಭವತಿ? ಉಚ್ಯತೇ– ಏಕಸ್ಯ ರುಪಸ್ಯಾರ್ಧತ್ವಾಸಮ್ಭವೇ ಷಟ್ಪಞ್ಚರೂಪಯೋರುತ್ಕೃಷ್ಟತ್ವಾತ್ ಷಡ್ರೂಪ ಏವಾರ್ಧೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ಲಿಙ್ಗೈರ್ಯುಕ್ತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅತೋಽನ್ಯಥೇತಿ ಬಲಮಾಂಸಕ್ಷಯಾಭಾವೇ ಸತಿ| ಮಹಾಶನಂ ಕ್ಷೀಯಮಾಣಮಿತ್ಯೇಕಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್, ಅರಿಷ್ಟರೂಪತ್ವಾತ್; ಅತೀಸಾರಪೀಡಿತಮಿತಿ ದ್ವಿತೀಯಂ, ಯಕ್ಷ್ಮಿಣೋ ಮಲಾಯತ್ತಜೀವಿತಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್; ಶೂನಮುಷ್ಕೋದರಮಿತಿ ತೃತೀಯಂ, ಮುಷ್ಕಶೋಥಸ್ಯ ವಿರೇಕಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾತ್| ಶುಕ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ಲಾಕ್ಷತ್ವಾದಯಃ ಏಕೈಕಶೋಽಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಾನಿ||೮-೧೨||

Adhikarana yakShmiNaH sAdhyalakShaNam (13) · Śloka 13

ಜ್ವರಾನುಬನ್ಧರಹಿತಂ ಬಲವನ್ತಂ ಕ್ರಿಯಾಸಹಮ್ | ಉಪಕ್ರಮೇದಾತ್ಮವನ್ತಂ ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿಮಕೃಶಂ ನರಮ್ ||೧೩|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) |

ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಜ್ವರೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪಕ್ರಮೇತ್ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ಅಕೃಶಮಿತ್ಯನೇನ ವಯಃಸ್ಥೋಽಪಿ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯೋಪಕ್ರಮ್ಯತ ಇತಿ ಸೂಚ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– “ಪರಂ ದಿನಸಹಸ್ರಂ ತು ಯದಿ ಜೀವತಿ ಮಾನವಃ| ಸುಭಿಷಗ್ಭಿರುಪಕ್ರಾನ್ತಸ್ತರುಣಃ ಶೋಷಪೀಡಿತಃ||” ಇತಿ||೧೩||

Adhikarana shoShabhedAH (14) · Śloka 14

ವ್ಯವಾಯಶೋಕವಾರ್ಧಕ್ಯವ್ಯಾಯಾಮಾಧ್ವಪ್ರಶೋಷಿತಾನ್ | ವ್ರಣೋರಃಕ್ಷತಸಞ್ಜ್ಞೌ ಚ ಶೋಷಿಣೌ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಶೃಣು ||೧೪|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) |

ವ್ಯವಾಯಾದಿಜನಿತಧಾತುಶೋಷಣಮಾತ್ರೇಣ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮತ್ವಂ ನಿರಸ್ಯನ್ನಾಹ– ವ್ಯವಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ಕೇಷಾಞ್ಚಿದೇವಂ ಶೋಷೋ ಹಿ ಕಾರಣೈರ್ಭೇದಮಾಗತಃ| ನ ತತ್ರ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಸಮಸ್ತಾನಾಂ ನಿಪಾತನಮ್|| ಕ್ಷಯಾ ಏವ ಹಿ ತೇ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಧಾತುಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) ಇತಿ| ವೃದ್ಧಸ್ಯ ಭಾವೋ ವಾರ್ಧಕ್ಯಮಿತಿ ಸ್ವಾರ್ಥೇ ಕ್ಯ(ಷ್ಯ)ಞ್” ಇತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ||೧೪||

Adhikarana vyavAyashoShiNo lakShaNam (15) · Śloka 15

ವ್ಯವಾಯಶೋಷೀ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಕ್ಷಯಲಿಙ್ಗೈರುಪದ್ರುತಃ | ಪಾಣ್ಡುದೇಹೋ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಕ್ಷೀಯನ್ತೇ ಚಾಸ್ಯ ಧಾತವಃ ||೧೫|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) |

ವ್ಯವಾಯಶೋಷಿಣೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವ್ಯವಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಕ್ಷಯಲಿಙ್ಗೈರಿತಿ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತೈಃ| ತದ್ಯಥಾ– “ಶುಕ್ರಕ್ಷಯೇ ಮೇಢ್ರವೃಷಣವೇದನಾ, ಅಶಕ್ತಿರ್ಮೈಥುನೇ, ಚಿರಾದ್ವಾ ಪ್ರಸೇಕಃ, ಪ್ರಸೇಕೇ ಚಾಲ್ಪರಕ್ತಶುಕ್ರದರ್ಶನಮ್|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೫) ಇತಿ||೧೫||

Adhikarana shokashoShiNo lakShaNam (16) · Śloka 16

ಪ್ರಧ್ಯಾನಶೀಲಃ ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗಃ ಶೋಕಶೋಷ್ಯಪಿ ತಾದೃಶಃ |೧೬| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) |

ಶೋಕಶೋಷಿಣೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರಧ್ಯಾನೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಶೋಕಶೋಷ್ಯಪಿ ತಾದೃಶ ಇತಿ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇನ ಶುಕ್ರಶೋಷಲಿಙ್ಗೇನ ಯುಕ್ತಃ; ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ವಿನಾ ಶುಕ್ರಕ್ಷಯಕೃತೈರ್ವಿಕಾರೈರುಪಲಕ್ಷಿತಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) ಇತಿ|೧೬|–

Adhikarana vArdhakyashoShiNo lakShaNam (16-17) · Śloka 17

ಜರಾಶೋಷೀ ಕೃಶೋ ಮನ್ದವೀರ್ಯಬುದ್ಧಿಬಲೇನ್ದ್ರಿಯಃ ||೧೬|| ಕಮ್ಪನೋಽರುಚಿಮಾನ್ ಭಿನ್ನಕಾಂಸ್ಯಪಾತ್ರಹತಸ್ವರಃ | ಷ್ಠೀವತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಹೀನಂ ಗೌರವಾರತಿಪೀಡಿತಃ ||೧೭|| ಸಮ್ಪ್ರಸ್ರುತಾಸ್ಯನಾಸಾಕ್ಷಿಃ ಶುಷ್ಕರೂಕ್ಷಮಲಚ್ಛವಿಃ | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) |

ವಾರ್ಧಕ್ಯಶೋಷಿಣೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜರೇತ್ಯಾದಿ| ಕಮ್ಪನಃ ಕಮ್ಪಯುಕ್ತಃ| ಭಿನ್ನಸ್ಯ ಸ್ಫುಟಿತಸ್ಯ ಕಾಂಸ್ಯಪಾತ್ರಸ್ಯ ಹತಸ್ಯ ದಣ್ಡಾದಿನೇವ ಸ್ವರೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಷ್ಠೀವತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಹೀನಮಿತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಣಾಯ ಯತ್ನೇ ಕೃತೇಽಪಿ ನ ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಃಸರಣಮ್ | ಶುಷ್ಕರೂಕ್ಷಮಲಚ್ಛವಿರಿತಿ ಶುಷ್ಕರೂಕ್ಷೇ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಮಲಚ್ಛವೀ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೧೬-೧೭||–

Adhikarana adhvashoShiNo lakShaNam (18) · Śloka 18

ಅಧ್ವಶೋಷೀ ಚ ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗಃ ಸಮ್ಭೃಷ್ಟಪರುಷಚ್ಛವಿಃ ||೧೮|| ಪ್ರಸುಪ್ತಗಾತ್ರಾವಯವಃ ಶುಷ್ಕಕ್ಲೋಮಗಲಾನನಃ | (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) |

ಅಧ್ವಶೋಷಿಣೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಧ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಭೃಷ್ಟಸ್ಯೇವ ಭರ್ಜಿತಸ್ಯೇವ ಪರುಷಾ ಛವಿಃ ವರ್ಣೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಪ್ರಸುಪ್ತಃ ಸ್ಪರ್ಶಾನಭಿಜ್ಞಃ| ಕ್ಲೋಮ ಪಿಪಾಸಾಸ್ಥಾನಂ ಹೃದಯೇ, ಕ್ಲೋಮಸ್ಥಾನೇ ತಾಲ್ವಿತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್||೧೮||–

Adhikarana vyAyAmashoShiNo lakShaNam (19) · Śloka 19

ವ್ಯಾಯಾಮಶೋಷೀ ಭೂಯಿಷ್ಠಮೇಭಿರೇವ ಸಮನ್ವಿತಃ | ಲಿಙ್ಗೈರುರಃಕ್ಷತಕೃತೈಃ ಸಂಯುಕ್ತಶ್ಚ ಕ್ಷತಂ ವಿನಾ ||೧೯|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) |

ವ್ಯಾಯಾಮಶೋಷಿಣೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವ್ಯಾಯಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಏಭಿರಿತಿ ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತ್ವಾದಿಭಿರಧ್ವಶೋಷಲಕ್ಷಣೈಃ, ಅಧ್ವನೋ ವ್ಯಾಯಾಮಮಾತ್ರಸಾಮಾನ್ಯಾತ್| ಭೂಯಿಷ್ಠಮ್ ಅತ್ಯರ್ಥಮ್, ಅಧ್ವಶೋಷೇಽಲ್ಪಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ, ವ್ಯಾಯಾಮಜೇ ತು ಮಹಾನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ‘ಉರಃಕ್ಷತಕೃತೈರ್ಲಿಙ್ಗೈಃ ಸಂಯುಕ್ತಃ ಕ್ಷತವರ್ಜಿತೈಃ’ ಇತಿ ಸುಗಮಃ ಪಾಠಃ| ಗದಾಧರಸ್ತು– “ಲಿಙ್ಗೈರುರಃಕ್ಷತಕೃತಃ ಸಂಯುಕ್ತಶ್ಚ ಕ್ಷತಂ ವಿನಾ|” ಇತಿ ಪಠತಿ, ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ ಚ– ಉರಃಕ್ಷತೇನ ವ್ಯಾಯಾಮಭಾರಾಧ್ಯಯನದ್ರುತಯಾನಾದಿಹೇತುನಾ ಯಃ ಕೃತಃ ಶೋಷಃ ಸೋಽಪ್ಯೇಭಿರೇವಾಧ್ವಶೋಷಲಿಙ್ಗೈರ್ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಸಂಯುಕ್ತಃ, ಕ್ಷತಂ ಕ್ಷತಕಾರ್ಯಂ ವಿನಾ| ಕ್ಷತಕಾರ್ಯಂ ತು ಸುಶ್ರುತೇ ಯಥಾ– “ತಸ್ಯೋರಸಿ ಕ್ಷತೇ ರಕ್ತಂ ಪೂಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚ ಗಚ್ಛತಿ|” ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ “ಭಿನ್ನವರ್ಣಸ್ವರೋ ನರಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) ಇತ್ಯನ್ತಮೇತಾನ್ಯೇವ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಕ್ಷತೇಽಧಿಕಾನಿ, ಉರಃಕ್ಷತಕಾರಣವ್ಯಾಯಾಮಭಾರಾದಿಕೃತಶೋಷಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮೇವ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಯತ್ತದೇವೋರಃಕ್ಷತಕಾರಣಮಾತ್ರತ್ವಾದಧ್ವನೋಽಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥವಾ ಕ್ಷತಂ ವಿನಾ ವ್ರಣಂ ವಿನಾ, ಉರಃಕ್ಷತನಿಮಿತ್ತಭಾರಾಧ್ಯಯನಾದಿನಾಽಮಾತ್ರೇಣ ಯಃ ಕೃತಃ ಶೋಷಃ ಸೋಽಪ್ಯೇಭಿರೇವಾತ್ಯರ್ಥಾಧ್ವಶೋಷಲಿಙ್ಗೈಃ ಸಮನ್ವಿತ ಇತಿ ಪ್ರಕೃತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಸವ್ರಣಸ್ಯ ತು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮೇವ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ||೧೯||

Adhikarana vraNashoShiNo lakShaNam (20) · Śloka 20

ರಕ್ತಕ್ಷಯಾದ್ವೇದನಾಭಿಸ್ತಥೈವಾಹಾರಯನ್ತ್ರಣಾತ್ | ವ್ರಣಿತಸ್ಯ ಭವೇಚ್ಛೋಷಃ ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯತಮೋ ಮತಃ ||೨೦|| (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೧) |

ಕಾರಣತ್ರಯೇಣ ವ್ರಣಶೋಷಿಣಮಾಹ– ರಕ್ತಕ್ಷಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ವೇದನಾ ವ್ರಣವೇದನಾಃ, ತಾಭಿರ್ಭಯಶೋಕವನ್ಮನಃಕ್ಷೋಭಾದ್ವಾತಪ್ರಕೋಪಾದೇವ ಶೋಷಃ| ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯತಮ ಇತಿ ಸ್ವಾರ್ಥಿಕಸ್ತಮಪ್, ಯಥಾ “ಯುಧಿಷ್ಠಿರಃ ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಃ ಕುರೂಣಾಮ್|” ಇತಿ| ಅತ್ರೇಷ್ಠನೈವಾತಿಶಾಯಿಕಪ್ರತ್ಯಯೇನ ಪ್ರಶಸ್ತತಮತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದಿತತ್ವಾತ್; ಅಥವಾ ಯಾಪ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಸಾಧ್ಯತಮಶಬ್ದೇನ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯ ಉಚ್ಯತೇ, ಯಾಪ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯರೂಪತ್ವಾತ್| ನನು, ಏವಂ ಸತಿ “ಕೃಶಾನಾಂ ವ್ರಣಶೋಷಿಣಾಮ್| ಬೃಂಹಣೀಯೋ ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯಃ” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇನೈವೋಕ್ತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನೇ ವಿರುಧ್ಯತೇ? ಉಚ್ಯತೇ– ಪ್ರಬಲಶೋಷೇ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯತ್ವಂ, ನಾತಿಪ್ರಬಲೇ ತು ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಧಾನಮಿತಿ ಸಮರ್ಥನೀಯಮ್| ಚನ್ದ್ರಿಕಾಕಾರಸ್ತು ‘ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯತಮಃ ಸ್ಮೃತಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ “ಯಾಪ್ಯಾಸಾಧ್ಯತಮಸ್ತು ಸಃ” ಇತಿ ಪಠತಿ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಬೃಂಹಣವಿಧೇರಭಿಧಾನಾದಿತಿ||೨೦||

Adhikarana sanidAnamuraHkShatalakShaNam (21-28) · Śloka 28

ಧನುಷಾಽಽಯಸ್ಯತೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ಭಾರಮುದ್ವಹತೋ ಗುರುಮ್ | ಯುಧ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಬಲಿಭಿಃ ಪತತೋ ವಿಷಮೋಚ್ಚತಃ ||೨೧|| ವೃಷಂ ಹಯಂ ವಾ ಧಾವನ್ತಂ ದಮ್ಯಂ ವಾಽನ್ಯಂ ನಿಗೃಹ್ಣತಃ | ಶಿಲಾಕಾಷ್ಠಾಶ್ಮನಿರ್ಘಾತಾನ್ ಕ್ಷಿಪತೋ ನಿಘ್ನತಃ ಪರಾನ್ ||೨೨|| ಅಧೀಯಾನಸ್ಯ ವಾಽತ್ಯುಚ್ಚೈರ್ದೂರಂ ವಾ ವ್ರಜತೋ ದ್ರುತಮ್ | ಮಹಾನದೀರ್ವಾ ತರತೋ ಹಯೈರ್ವಾ ಸಹ ಧಾವತಃ ||೨೩|| ಸಹಸೋತ್ಪತತೋ ದೂರಂ ತೂರ್ಣಂ ವಾಽಪಿ ಪ್ರನೃತ್ಯತಃ | ತಥಾಽನ್ಯೈಃ ಕರ್ಮಭಿಃ ಕ್ರೂರೈರ್ಭೃಶಮಭ್ಯಾಹತಸ್ಯ ವಾ ||೨೪|| ವಿಕ್ಷತೇ ವಕ್ಷಸಿ ವ್ಯಾಧಿರ್ಬಲವಾನ್ ಸಮುದೀರ್ಯತೇ | ಸ್ತ್ರೀಷು ಚಾತಿಪ್ರಸಕ್ತಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಾಲ್ಪಪ್ರಮಿತಾಶಿನಃ ||೨೫|| ಉರೋ ವಿಭಜ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಭಿದ್ಯತೇಽಥ ವಿರುಜ್ಯತೇ | ಪ್ರಪೀಡ್ಯತೇ ತತಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಶುಷ್ಯತ್ಯಙ್ಗಂ ಪ್ರವೇಪತೇ ||೨೬|| ಕ್ರಮಾದ್ವೀರ್ಯಂ ಬಲಂ ವರ್ಣೋ ರುಚಿರಗ್ನಿಶ್ಚ ಹೀಯತೇ | ಜ್ವರೋ ವ್ಯಥಾ ಮನೋದೈನ್ಯಂ ವಿಡ್ಭೇದಾಗ್ನಿವಧಾವಪಿ ||೨೭|| ದುಷ್ಟಃ ಶ್ಯಾವಃ ಸುದುರ್ಗನ್ಧಃ ಪೀತೋ ವಿಗ್ರಥಿತೋ ಬಹುಃ | ಕಾಸಮಾನಸ್ಯ ಚಾಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕಫಃ ಸಾಸೃಕ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ ||೨೮|| ಸ ಕ್ಷತೀ ಕ್ಷೀಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ತಥಾ ಶುಕ್ರೌಜಸೋಃ ಕ್ಷಯಾತ್ | (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) |

ಶೋಷನಿದಾನೇನೈವ ಸಾಹಸಾದಿನಾ ಉರಃಕ್ಷತಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಾತ್, ಉರಃಕ್ಷತೇನಾಪಿ ಶೋಷಸಮ್ಭವಾತ್, ಶೋಷಾಧಿಕಾರೇ ಸನಿದಾನಮುರಃಕ್ಷತಮಾಹ– ಧನುಷೇತ್ಯಾದಿ| ಆಯಸ್ಯತ ಇತಿ ಆಯಾಸಂ ಕುರ್ವತೋ ‘ನರಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ‘ಆಯಮ್ಯತಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ವಿಸ್ತೀರ್ಯಮಾಣಹೃದಯಸ್ಯ| ದಮ್ಯಂ ದಮನಾರ್ಹಂ ವೃಷಾದಿಕಮೇವ ಬಲವನ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯಂ ವಾ ಗಜೋಷ್ಟ್ರಾದಿಕಂ, ನಿಗೃಹ್ಣತಃ ವಿಧಾರಯತಃ| ಶಿಲಾ ದೀರ್ಘಶಿಲಾ, ಅಶ್ಮಾ ತದಿತರಪ್ರಸ್ತರಖಣ್ಡಃ, ನಿರ್ಘಾತೋಽಸ್ತ್ರವಿಶೇಷಃ, ಕಿಂವಾ ನಿರ್ಘಾತಃ ಶಿಲಾದೀನಾಂ ಪ್ರೇರಣವಿಶೇಷೋಽತಿಬಲಸಮ್ಪಾದಿತಃ| ನಿಘ್ನತಃ ಪರಾನ್ ಶತ್ರೂನ್ ತಾಡಯತಃ| ಅಧೀಯಾನಸ್ಯ ಪಠತಃ| ಮಹಾನದೀಸ್ತರತ ಇತಿ ‘ಬಾಹುಭ್ಯಾಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತೂರ್ಣಂ ಶೀಘ್ರಮ್| ತಥಾಽನ್ಯೈಃ ಕರ್ಮಭಿಃ ಕ್ರೂರೈರ್ಮಲ್ಲಯುದ್ಧಾದಿಭಿರಭ್ಯಾಹತಸ್ಯ, ಕ್ರೂರೈರಿತ್ಯತ್ರ ಶೂರೈರಿತಿ ಶತ್ರುಭಿರಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಏಷಾಂ ಕಾರಣಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನಿಖಿಲದೇಹಸ್ಯಾಯಾಸಕರಂ, ಕಿಞ್ಚಿದುರಸ ಏವೇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ಉರಃಕ್ಷತಲಕ್ಷಣಃ; ಅಥವಾ ವ್ಯಾಧಿರ್ವಾಯುಃ, ‘ದೋಷಾ ಅಪಿ ವ್ಯಾಧಿಶಬ್ದಂ ಲಭನ್ತ’ ಇತ್ಯಾಗಮಾದಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಉರೋ ವಿಭಜ್ಯತೇ ಭಜ್ಯತ ಇವ, ಭಿದ್ಯತೇ ವಿದಾರ್ಯತೇ ವಿಭಜ್ಯತೇ ದ್ವಿಧಾ ಕ್ರಿಯತ ಇವ; ‘ವಿದಹ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮಸಙ್ಗತಂ, ಕಾರಣಾಭಾವಾತ್ ಟೀಕಾಕಾರೈರವ್ಯಾಖ್ಯಾತತ್ವಾಚ್ಚ| ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ| ಬಲಂ ಮಾಂಸೋಪಚಯಃ| ‘ವಿಡ್ಭೇದೋಽಗ್ನಿವಧಾದಪಿ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಅಗ್ನಿವಧಾದ್ಧೇತೋರ್ವಿಡ್ಭೇದೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ವಿನಾಽಪ್ಯಗ್ನಿವಧಾದ್ವಿಡ್ಭೇದೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹುಃ| ದುಷ್ಟೋ ವ್ಯಾಪನ್ನಃ; ತದೇವ ವಿವೃಣೋತಿ– ಶ್ಯಾವ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಗ್ರಥಿತೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಗ್ರನ್ಥಿಲಃ, ‘ವಿಬದ್ಧ’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಸ ಪುರುಷಃ, ಕ್ಷತೀ ಉರಃಕ್ಷತವಾನ್, ಕ್ಷೀಯತೇ ಧಾತುಶೋಷಮಾಪ್ನೋತಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಕ್ಷತಾದೇವ ಕ್ಷೀಯತೇ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಸ್ತ್ರೀಸೇವಾದಿನಾ ಶುಕ್ರೌಜಸೋಃ ಕ್ಷಯಾದಪೀತ್ಯಾಹ– ತಥೇತ್ಯಾದಿ||೨೧-೨೮||

Adhikarana uraHkShatapUrvarUpam (29) · Śloka 29

ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಲಕ್ಷಣಂ ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್ ||೨೯||

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಅವ್ಯಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಕ್ಷತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮವ್ಯಕ್ತಮಪ್ರಕಟಮ್||೨೯||

Adhikarana kShatakShINayorasAdhyalakShaNam (30) · Śloka 30

ಉರೋರುಕ್ ಶೋಣಿತಚ್ಛರ್ದಿಃ ಕಾಸೋ ವೈಶೇಷಿಕಃ ಕ್ಷತೇ | ಕ್ಷೀಣೇ ಸರಕ್ತಮೂತ್ರತ್ವಂ ಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠಕಟೀಗ್ರಹಃ ||೩೦|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) |

ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಯೋರಸಾಧಾರಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉರೋರುಗಿತ್ಯಾದಿ| ವೈಶೇಷಿಕೋ ವಿಶಿಷ್ಟಃ ಕಾಸಃ; ಸ ಚ ವಿಶೇಷ ಉಕ್ತೋ ದುಷ್ಟಶ್ಯಾವಾದಿಕಫಸಂಯುಕ್ತತ್ವಂ; ಕಿಂವಾ ವೈಶೇಷಿಕ ಉದ್ಭೂತಃ| ಕ್ಷತ ಇತಿ ಛೇದಃ| ಕ್ಷೀಣೇ ಇತಿ ಕ್ಷಯೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರಕ್ತಮೂತ್ರತ್ವಮ್ ಆಲೋಹಿತಮೂತ್ರತಾ||೩೦||

Adhikarana kShatakShINayoH sAdhyAsAdhyavicAraH (31) · Śloka 31

ಅಲ್ಪಲಿಙ್ಗಸ್ಯ ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇಃ ಸಾಧ್ಯೋ ಬಲವತೋ ನವಃ | ಪರಿಸಂವತ್ಸರೋ ಯಾಪ್ಯಃ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಂ ತು ವರ್ಜಯೇತ್ ||೩೧|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೬) |

ತಯೋಃ ಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಲ್ಪೇತ್ಯಾದಿ||೩೧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 10

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಕ್ಷತಕ್ಷೀಣನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೧೦||

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಕ್ಷತಕ್ಷೀಣನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೦||