10. rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānam

Adhikarana rAjayakShmanidAnam (1) · Śloka 1

അഥ രാജയക്ഷ്മക്ഷതക്ഷീണനിദാനമ് | വേഗരോധാത് ക്ഷയാച്ചൈവ സാഹസാദ്വിഷമാശനാത് | ത്രിദോഷോ ജായതേ യക്ഷ്മാ ഗദോ ഹേതുചതുഷ്ടയാത് ||൧||

രാജയക്ഷ്മരൂപേഷു പിത്താദ്രക്തസ്യ ചാഗമ ഇതി വചനാദ്രക്തപിത്താനന്തരം യക്ഷ്മനിദാനമ്| ചികിത്സോപയോഗിവിപ്രകൃഷ്ടം കാരണം ചതുര്വിധമാഹ– വേഗരോധാദിത്യാദി| വേഗോऽത്ര വാതമൂത്രപുരീഷാണാം, ന തു ന വേഗാന്ധാരണീയോക്താനാം ജൃമ്ഭാദീനാം സര്വേഷാമ്| യദുക്തം ചരകേ– “ഹ്രീമത്ത്വാദ്വാ ഘൃണിത്വാദ്വാ ഭയാദ്വാ വേഗമാഗതമ്| വാതമൂത്രപുരീഷാണാം നിഗൃഹ്ണാതി യദാ നരഃ||” (ച. ചി. അ. ൮) ഇത്യാദി| ക്ഷയാദിതി ക്ഷീയതേ അനേനേതി ക്ഷയഃ, തേനാതിവ്യവായാനശനേര്ഷ്യാവിഷാദാദയോ ധാതുക്ഷയഹേതവോ ഗൃഹ്യന്തേ| സാഹസാദിതി സാഹസം ബലവദ്വിഗ്രഹാദിരുരഃക്ഷതഹേതുത്വേന കാരണമ്| വിഷമാശനാദി സുശ്രുതോക്തദ്വാദശാശനപ്രവിചാരവ്യതിരേകേണോപയോഗഃ, തസ്യ ശീഘ്രം സ്രോതോരോധകത്വാത്| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “വിവിധാന്യന്നപാനാനി വൈഷമ്യേണ സമശ്നതാമ്| ജനയന്ത്യാമയാന് ഘോരാന് വിഷമാ മാരുതാദയഃ|| രുദ്ധ്വാ സ്രോതാംസി ധാതൂനാം വൈഷമ്യാദ്വിഷമം ഗതാഃ| ദോഷാ രോഗായ കല്പന്തേ പുഷ്യന്തി നച ധാതവഃ||” (ച. ചി. അ. ൮) ഇതി| ത്രിദോഷ ഇതി മിലിതത്രിദോഷജ ഏക ഏവ, നതു കാരണഭേദാദനേകഃ| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “ഏക ഏവ മതഃ ശോഷഃ സന്നിപാതാത്മകോ യതഃ| ഉദ്രേകാത്തത്ര ലിങ്ഗാനി ദോഷാണാം നിപതന്തി ഹി||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) ഇതി| നനു, വേഗരോധാദയോ വാതം പ്രകോപയന്തി, തജ്ജനിതോ യക്ഷ്മാ കഥം ത്രിദോഷജ ഇതി ചേത്? ഉച്യതേ– വാതപ്രകോപാദേവാഗ്നിദുഷ്ട്യാ കഫപിത്തയോരപി പ്രകോപ ഇത്യാഹുഃ| ഹേതുചതുഷ്ടയാദിത്യനേനാസങ്ഖ്യേയാ അപി ഹേതവ ഉക്തചതുഷ്ടയേऽന്തര്ഭവന്തീതി ദര്ശയതി| ശോഷാദിനാനാശബ്ദവാച്യത്വേന ചാസ്യ സുശ്രുതേऽന്വയമകാര്ഷീത്| യഥാ– “സംശോഷണാദ്രസാദീനാം ശോഷ ഇത്യഭിധീയതേ| ക്രിയാക്ഷയകരത്വാച്ച ക്ഷയ ഇത്യുച്യതേ ബുധൈഃ|| രാജ്ഞശ്ചന്ദ്രമസോ യസ്മാദഭൂദേഷ കിലാമയഃ| തസ്മാത്തം രാജയക്ഷ്മേതി കേചിദാഹുര്മനീഷിണഃ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) ഇതി| വാഗ്ഭടേ തു– “യക്ഷ്മണാം രാജാ രാജയക്ഷ്മാ” ഇത്യുക്തമ് | “രാജദന്താദിഷു പരമ്” ഇതി ഉപസര്ജനസ്യ യക്ഷ്മശബ്ദസ്യ പരനിപാതഃ||൧||

Adhikarana rAjayakShmasamprAptiH (2) · Śloka 2

കഫപ്രധാനൈര്ദോഷൈസ്തു രുദ്ധേഷു രസവര്ത്മസു | അതിവ്യവായിനോ വാऽപി ക്ഷീണേ രേതസ്യനന്തരാഃ | ക്ഷീയന്തേ ധാതവഃ സര്വേ തതഃ ശുഷ്യതി മാനവഃ ||൨||

ന കേവലം ധാതുക്ഷയമാത്രാദേവ യക്ഷ്മാ ഭവതി, അപി തു , രസാദിവഹസ്രോതോനിരോധാദിഭിരപീതി ദര്ശയിതും വിശിഷ്ടാം സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– കഫേത്യാദി| യദാ ത്വേവം ന സ്യാത്, തദാ ധാതുക്ഷയ ഏവ രോഗോ ന തു യക്ഷ്മാ| കഫഃ പ്രധാനം യേഷാമനിലാദീനാം ദോഷാണാം തേ തഥാ| നനു, ദോഷൈരിത്യനേന ദോഷത്രയമുച്യതേ, കഫസ്യ വിശേഷണത്വേനോപാത്തത്വാത്, കഥം തസ്യൈവാന്യപദാര്ഥവാച്യതാ? ഉച്യതേ– സ്വാവയവേന വിഗ്രഹഃ, സമുദായഃ സമാസാര്ഥഃ; യഥാ– ബഹുവൃക്ഷം വനമിതി; സമാധാനവിസ്തരസ്തു സുശ്രുതേ ജേജ്ജടേ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| കഫപ്രധാനതാ ച വേഗരോധാദികുപിതവാതവിപ്ലുതാഗ്നിമാന്ദ്യാദിനാ ബോദ്ധവ്യാ| രസവര്ത്മസു രസവഹധമനീഷു, അത്രാദിശബ്ദോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| തേന രക്താദിവഹസ്രോതോരോധോऽപി ബോധ്യഃ| അഥവാ രസകാരണതയാ രക്താദീനാം രസദുഷ്ട്യൈവ രക്താദിദുഷ്ടിരിതി കാര്തികഃ| ഇദമത്ര സൂചിതമ്– യന്മാര്ഗരോധാത് ഹൃദയസ്ഥോ രസസ്തത്രൈവാവസ്ഥിതോ വികൃതോ മുഖേന നിഃസരതി| യദാഹ ചരകഃ– “രസഃ സ്രോതഃസു രുദ്ധേഷു സ്വസ്ഥാനസ്ഥോ വിദഹ്യതേ| സ ഊര്ധ്വം കാസവേഗേന ബഹുരൂപഃ പ്രവര്തതേ||” (ച. ചി. അ. ൮) ഇതി| ഏതേനാനുലോമക്ഷയോ ദര്ശിതഃ, കാരണഭൂതരസധാതുക്ഷയേ സതി രക്താദീനാം രസകാര്യാണാം പോഷകാഭാവേന ക്ഷീയമാണത്വാത്| പ്രതിലോമക്ഷയം ദര്ശയിതുമാഹ– അതിവ്യവായിനോ വേത്യാദി| രേതസി ക്ഷീണേ സത്യനന്തരാഃ സമീപഗാ ധാതവഃ ക്ഷീയന്തേ, തദ്യഥാ– ശുക്രേ ക്ഷീണേ മജ്ജാ ക്ഷീയതേ, മജ്ജനി ക്ഷീണേऽസ്ഥി, ഏവം പൂര്വഃ പൂര്വഃ ധാതുഃ| നനു, കാര്യഭൂതസ്യ ശുക്രസ്യ ക്ഷയാത് കഥം കാരണഭൂതാനാം ധാതൂനാം ക്ഷയ ഇതി ചേത്? ഉച്യതേ– ശുക്രക്ഷയാദ്വായുഃ പ്രകുപ്യതി| യദുക്തമ്– “വായോര്ധാതുക്ഷയാത് കോപോ മാര്ഗസ്യാവരണേന ച|” (ച. ചി. അ. ൨൮) ഇതി| സ വായുഃ സാന്നിധ്യാന്മജ്ജാനം ശോഷയതി, ഏവം പൂര്വപൂര്വധാതൂന്| ദൃഷ്ടം ച പ്രത്യാസത്ത്യാऽപി കാര്യജനനം; യഥാ– അഗ്നിസന്തപ്തായോഗോലകസന്നിധാനാദാര്ദ്രഭൂഭാഗസ്യാപി ശോഷഃ| തഥാച രസസഞ്ചാരപക്ഷേ സുശ്രുതവചനമ്– “പൂര്വഃ പൂര്വോऽതിവൃദ്ധത്വാദ്വര്ധയേദ്ധി പരമ്പരമ്| തസ്മാദതിപ്രവൃദ്ധാനാം ധാതൂനാം ഹ്രാസനം ഹിതമ്||” (സു. സൂ. അ. ൧൫) ഇതി||൨||

Adhikarana rAjayakShmapUrvarUpam (3-4) · Śloka 4

ശ്വാസാങ്ഗമര്ദകഫസംസ്രവതാലുശോഷവമ്യഗ്നിസാദമദപീനസകാസനിദ്രാഃ | ശോഷേ ഭവിഷ്യതി ഭവന്തി സ ചാപി ജന്തുഃ ശുക്ലേക്ഷണോ ഭവതി മാംസപരോ രിരംസുഃ ||൩|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) | സ്വപ്നേഷു കാകശുകശല്ലകിനീലകണ്ഠാ ഗൃധ്രാസ്തഥൈവ കപയഃ കൃകലാസകാശ്ച | തം വാഹയന്തി സ നദീര്വിജലാശ്ച പശ്യേച്ഛുഷ്കാംസ്തരൂന് പവനധൂമദവാര്ദിതാംശ്ച ||൪|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) |

പൂര്വരൂപമാഹ– ശ്വാസേത്യാദി| സംസ്രവഃ ഷ്ഠീവനമ്| പീനസഃ പ്രതിശ്യായഃ| മാംസപരോ മാംസഭോജനേച്ഛുഃ| രിരംസുഃ സ്ത്രിയം രന്തുമിച്ഛുഃ; ഏതച്ച വ്യാധിമഹിമ്നാ മനോദോഷാത്| തഥാ സ്വപ്നേഷു കാകാദിവാഹനം ച പൂര്വരൂപമേവ| ശല്ലകീ ‘ ശരാരു’ ഇതി ഖ്യാതാ, നീലകണ്ഠോ മയൂരഃ| വിജലാ നിര്ജലാഃ| ദവോ വനാഗ്നിഃ| അര്ദിതാന് അഭിഭൂതാന്| ചകാരാത്തൃണകേശനിപാതാദയോ ദ്രഷ്ടവ്യാഃ| യദുക്തം ചരകേ– “പൂര്വരൂപം പ്രതിശ്യായോ ദൌര്ബല്യം ദോഷദര്ശനമ്| അദോഷേഷ്വപി ഭാവേഷു കായേ ബീഭത്സദര്ശനമ്|| ഘൃണിത്വമശ്നതശ്ചാപി ബലമാംസപരിക്ഷയഃ| സ്ത്രീമദ്യമാംസപ്രിയതാ പ്രിയതാ ചാവഗുണ്ഠനേ|| മക്ഷികാഘുണകേശാനാം തൃണാനാം പതനാനി ച| പ്രായോऽന്നപാനേ, കേശാനാം നഖാനാം ചാതിവര്ധനമ്|| പതത്ത്രിഭിഃ പതങ്ഗൈശ്ച ശ്വാപദൈശ്ചാഭിധര്ഷണമ്|| ” (ച. ചി. അ. ൮) ഇതി| തത്ര ശ്വാപദാ വ്യാഘ്രാദയഃ||൩-൪||

Adhikarana trirUparAjayakShmaNo lakShaNam (5) · Śloka 5

അംസപാര്ശ്വാഭിതാപശ്ച സന്താപഃ കരപാദയോഃ | ജ്വരഃ സര്വാങ്ഗഗശ്ചേതി ലക്ഷണം രാജയക്ഷ്മണഃ ||൫|| (ച. ചി. അ. ൮) |

ത്രിരൂപസമ്പന്നമാഹ– അംസേത്യാദി| അംസപാര്ശ്വയോരഭിതാപഃ പീഡാ, അംസോ ഭുജസ്യോപരിഭാഗഃ, അഭിതാപത്വേനൈകം രൂപമ്, ഏവം സന്താപേऽപി വാച്യമ്| കരപാദയോരിത്യത്ര പ്രാണ്യങ്ഗത്വാദേകവദ്ഭാവം മന്യമാനാഃ കാശ്മീരാഃ– ‘താപഃ പാദകരസ്യ ച’ ഇതി പഠന്തി, ‘കരപാദികഃ’ ഇതി ച പാഠാന്തരമ്| ഏതത്ത്രയം പ്രായോഭാവിത്വേന ചരകേണോക്തം, തേനൈകാദശരൂപേഷു മധ്യേऽന്യദപി ത്രയം ബോധ്യമ്| തഥാച ഭോജഃ– “കാസോ ജ്വരോ രക്തപിത്തം ത്രിരൂപേ രാജയക്ഷ്മണി|” ഇതി| അന്യേ ത്വാഹുഃ– രാജയക്ഷ്മണി യോ ജ്വരസ്തസ്യൈതല്ലക്ഷണമിതി; ജേജ്ജടസ്തു ത്രിരൂപസമ്പത്തിമേവ വ്യാഖ്യാതവാന്||൫||

Adhikarana rAjayakShmaNaH ShaDrUpANi (6) · Śloka 6

( ഭക്തദ്വേഷോ ജ്വരഃ ശ്വാസഃ കാസഃ ശോണിതദര്ശനമ് | സ്വരഭേദശ്ച ജായേത ഷഡ്രൂപം രാജയക്ഷ്മണി) |൬|

ഇദാനീം തസ്യൈവ ഷഡ്രൂപാണി ദര്ശയിതുമാഹ– ഭക്തേത്യാദി|൬|

Adhikarana ulbaNadoShabhedena yakShmaNa ekAdasha rUpANi (6-7) · Śloka 7

സ്വരഭേദോऽനിലാച്ഛൂലം സങ്കോചശ്ചാംസപാര്ശ്വയോഃ | ജ്വരോ ദാഹോऽതിസാരശ്ച പിത്താദ്രക്തസ്യ ചാഗമഃ ||൬|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) | ശിരസഃ പരിപൂര്ണത്വമഭക്തച്ഛന്ദ ഏവ ച | കാസഃ കണ്ഠസ്യ ചോദ്ധ്വംസോ വിജ്ഞേയഃ കഫകോപതഃ ||൭|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) |

രാജയക്ഷ്മണസ്ത്രൈദോഷികസ്യൈകാദശരൂപാണി വിഭജ്യ വ്യാധിപ്രഭാവാജ്ജായന്തേ, നതു സന്നിപാതജ്വരലിങ്ഗവത് സര്വദോഷൈഃ സര്വാണീത്യാഹ– സ്വരഭേദോऽനിലാദിത്യാദി| ശൂലമംസപാര്ശ്വയോരേവ, അംസപാര്ശ്വയോഃ സങ്കോച ഏക ഏവ ഗണനീയഃ| അഭക്തച്ഛന്ദോ ഭക്താരുചിഃ| കണ്ഠസ്യോദ്ധ്വംസഃ കണ്ഠഭേദഃ; ‘ഉത്കാസികാ’ ഇതി കാര്തികഃ||൬-൭||

Adhikarana yakShmiNo~asAdhyalakShaNam (8-12) · Śloka 12

ഏകാദശഭിരേഭിര്വാ ഷഡ്ഭിര്വാऽപി സമന്വിതമ് | കാസാതീസാരപാര്ശ്വാര്തിസ്വരഭേദാരുചിജ്വരൈഃ ||൮|| ത്രിഭിര്വാ പീഡിതം ലിങ്ഗൈഃ കാസശ്വാസാസൃഗാമയൈഃ | ജഹ്യാച്ഛോഷാര്ദിതം ജന്തുമിച്ഛന് സുവിമലം യശഃ ||൯|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) | സര്വൈരര്ധൈസ്ത്രിഭിര്വാऽപി ലിങ്ഗൈര്മാംസബലക്ഷയേ | യുക്തോ വര്ജ്യശ്ചികിത്സ്യസ്തു സര്വരൂപോऽപ്യതോऽന്യഥാ ||൧൦|| മഹാശനം ക്ഷീയമാണമതീസാരനിപീഡിതമ് | ശൂനമുഷ്കോദരം ചൈവ യക്ഷ്മിണം പരിവര്ജയേത് ||൧൧|| ശുക്ലാക്ഷമന്നദ്വേഷ്ടാരമൂര്ധ്വശ്വാസനിപീഡിതമ് | കൃച്ഛ്രേണ ബഹുമേഹന്തം യക്ഷ്മാ ഹന്തീഹ മാനവമ് ||൧൨||

അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ഏകാദശഭിരിത്യാദി| ഏകാദശഭിരേഭിരിതി സ്വരഭേദാദിഭിഃ കണ്ഠോദ്ധ്വംസാന്തൈഃ| ഷഡ്ഭിരിതി സുശ്രുതേന ഷഡ്രൂപാണി പഠിതാനി “ഭക്തദ്വേഷോ ജ്വരഃ ശ്വാസഃ കാസഃ ശോണിതദര്ശനമ്| സ്വരഭേദശ്ച ജായേത ഷഡ്രൂപം രാജയക്ഷ്മണി||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) ഇതി| “കാസാതിസാരപാര്ശ്വാര്തിസ്വരഭേദാരുചിജ്വരൈഃ” ഇതി തു കസ്യചിത്തന്ത്രസ്യ ഷഡ്രൂപാണി മാധവകരേണ ലിഖിതാനീതി| ഏതാനി ചൈകാദശ രൂപാണി പ്രായോഭാവിത്വാദുക്താനി, അന്യതമരൂപപരിഹാരാത്; രൂപാന്തരയോഗേऽപ്യേകാദശത്വം ഷട്ത്വം ച സ്യാദേവ, തഥാഹി ചരകോ നിദാനേ ഏകാദശരൂപാണി പഠിത്വാ ചികിത്സിതേऽപി വേഗരോധാദികാരണചതുഷ്ടയജേ പ്രതികാരണം ചതുര്ധാ ഏകാദശരൂപാണി പഠിതവാന്| യഥാ– “കാസോംऽസതാപോ വൈസ്വര്യം ജ്വരഃ പാര്ശ്വശിരോരുജാ| ഛര്ദനം രക്തകഫയോഃ ശ്വാസോ വര്ചോഗ്രഹോऽരുചിഃ|| രൂപാണ്യേകാദശൈതാനി, യക്ഷ്മണി ഷഡിമാനി ച| കാസോ ജ്വരഃ പാര്ശ്വശൂലം സ്വരവര്ചോഗ്രഹോऽരുചിഃ||” (ച. ചി. അ. ൮) ഇതി| ഏകാദശവചനേനൈവം ബോധയതി– സമ്പൂര്ണേ യക്ഷ്മണ്യേകാദശൈവ രൂപാണി ഭവന്തീതി| ജഹ്യാദിതി ‘ ബലമാംസക്ഷതേ സതി’ ഇതി ശേഷഃ| തഥാച ചരകഃ– “വാതവ്യാധിരപസ്മാരീ കുഷ്ഠീ ബ്രധ്നീ ചിരജ്വരീ| ഗുല്മീ ച മധുമേഹീ ച രാജയക്ഷ്മീ ച യോ നരഃ|| അചികിത്സ്യാ ഭവന്ത്യേതേ ബലമാംസപരിക്ഷയാത്| സ്വല്പേഷ്വപി വികാരേഷു ഭിഷഗേതാന് വിവര്ജയേത്||” (ച. ഇ. അ. ൯) ഇതി| സര്വൈരിത്യാദി| നനു, സര്വരൂപാണ്യേകാദശ, ഏകാദശാനാമര്ധം സാര്ധപഞ്ച ഭവന്തി, തത്ര കതമസ്യ രൂപസ്യാര്ധത്വം കിമ്ഭൂതം വാ ഭവതി? ഉച്യതേ– ഏകസ്യ രുപസ്യാര്ധത്വാസമ്ഭവേ ഷട്പഞ്ചരൂപയോരുത്കൃഷ്ടത്വാത് ഷഡ്രൂപ ഏവാര്ധോ ഗ്രാഹ്യാഃ| ലിങ്ഗൈര്യുക്ത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| അതോऽന്യഥേതി ബലമാംസക്ഷയാഭാവേ സതി| മഹാശനം ക്ഷീയമാണമിത്യേകമസാധ്യലക്ഷണമ്, അരിഷ്ടരൂപത്വാത്; അതീസാരപീഡിതമിതി ദ്വിതീയം, യക്ഷ്മിണോ മലായത്തജീവിതസ്യോക്തത്വാത്; ശൂനമുഷ്കോദരമിതി തൃതീയം, മുഷ്കശോഥസ്യ വിരേകസാധ്യത്വേന വിരുദ്ധോപക്രമത്വാത്| ശുക്ലേത്യാദി| ശുക്ലാക്ഷത്വാദയഃ ഏകൈകശോऽസാധ്യലക്ഷണാനി||൮-൧൨||

Adhikarana yakShmiNaH sAdhyalakShaNam (13) · Śloka 13

ജ്വരാനുബന്ധരഹിതം ബലവന്തം ക്രിയാസഹമ് | ഉപക്രമേദാത്മവന്തം ദീപ്താഗ്നിമകൃശം നരമ് ||൧൩|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) |

ചികിത്സ്യത്വമാഹ– ജ്വരേത്യാദി| ഉപക്രമേത് ചികിത്സേത്| അകൃശമിത്യനേന വയഃസ്ഥോऽപി പ്രത്യാഖ്യായോപക്രമ്യത ഇതി സൂച്യതേ| യദുക്തമന്യത്ര– “പരം ദിനസഹസ്രം തു യദി ജീവതി മാനവഃ| സുഭിഷഗ്ഭിരുപക്രാന്തസ്തരുണഃ ശോഷപീഡിതഃ||” ഇതി||൧൩||

Adhikarana shoShabhedAH (14) · Śloka 14

വ്യവായശോകവാര്ധക്യവ്യായാമാധ്വപ്രശോഷിതാന് | വ്രണോരഃക്ഷതസഞ്ജ്ഞൌ ച ശോഷിണൌ ലക്ഷണൈഃ ശൃണു ||൧൪|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) |

വ്യവായാദിജനിതധാതുശോഷണമാത്രേണ രാജയക്ഷ്മത്വം നിരസ്യന്നാഹ– വ്യവായേത്യാദി| യദുക്തം സുശ്രുതേ– “കേഷാഞ്ചിദേവം ശോഷോ ഹി കാരണൈര്ഭേദമാഗതഃ| ന തത്ര ദോഷലിങ്ഗാനാം സമസ്താനാം നിപാതനമ്|| ക്ഷയാ ഏവ ഹി തേ ജ്ഞേയാഃ പ്രത്യേകം ധാതുസങ്ക്ഷയാത്|” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) ഇതി| വൃദ്ധസ്യ ഭാവോ വാര്ധക്യമിതി സ്വാര്ഥേ ക്യ(ഷ്യ)ഞ്” ഇതി കാര്തികഃ||൧൪||

Adhikarana vyavAyashoShiNo lakShaNam (15) · Śloka 15

വ്യവായശോഷീ ശുക്രസ്യ ക്ഷയലിങ്ഗൈരുപദ്രുതഃ | പാണ്ഡുദേഹോ യഥാപൂര്വം ക്ഷീയന്തേ ചാസ്യ ധാതവഃ ||൧൫|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) |

വ്യവായശോഷിണോ ലക്ഷണമാഹ– വ്യവായേത്യാദി| ശുക്രസ്യ ക്ഷയലിങ്ഗൈരിതി സുശ്രുതോക്തൈഃ| തദ്യഥാ– “ശുക്രക്ഷയേ മേഢ്രവൃഷണവേദനാ, അശക്തിര്മൈഥുനേ, ചിരാദ്വാ പ്രസേകഃ, പ്രസേകേ ചാല്പരക്തശുക്രദര്ശനമ്|” (സു. സൂ. അ. ൧൫) ഇതി||൧൫||

Adhikarana shokashoShiNo lakShaNam (16) · Śloka 16

പ്രധ്യാനശീലഃ സ്രസ്താങ്ഗഃ ശോകശോഷ്യപി താദൃശഃ |൧൬| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) |

ശോകശോഷിണോ ലക്ഷണമാഹ– പ്രധ്യാനേത്യാദിനാ| ശോകശോഷ്യപി താദൃശ ഇതി ശുക്രസ്യ ക്ഷയലക്ഷണവ്യതിരിക്തേന ശുക്രശോഷലിങ്ഗേന യുക്തഃ; യദുക്തം സുശ്രുതേ– “വിനാ ശുക്രക്ഷയകൃതൈര്വികാരൈരുപലക്ഷിതഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) ഇതി|൧൬|–

Adhikarana vArdhakyashoShiNo lakShaNam (16-17) · Śloka 17

ജരാശോഷീ കൃശോ മന്ദവീര്യബുദ്ധിബലേന്ദ്രിയഃ ||൧൬|| കമ്പനോऽരുചിമാന് ഭിന്നകാംസ്യപാത്രഹതസ്വരഃ | ഷ്ഠീവതി ശ്ലേഷ്മണാ ഹീനം ഗൌരവാരതിപീഡിതഃ ||൧൭|| സമ്പ്രസ്രുതാസ്യനാസാക്ഷിഃ ശുഷ്കരൂക്ഷമലച്ഛവിഃ | (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) |

വാര്ധക്യശോഷിണോ ലക്ഷണമാഹ– ജരേത്യാദി| കമ്പനഃ കമ്പയുക്തഃ| ഭിന്നസ്യ സ്ഫുടിതസ്യ കാംസ്യപാത്രസ്യ ഹതസ്യ ദണ്ഡാദിനേവ സ്വരോ യസ്യ സ തഥാ| ഷ്ഠീവതി ശ്ലേഷ്മണാ ഹീനമിതി ശ്ലേഷ്മഹരണായ യത്നേ കൃതേऽപി ന ശ്ലേഷ്മനിഃസരണമ് | ശുഷ്കരൂക്ഷമലച്ഛവിരിതി ശുഷ്കരൂക്ഷേ യഥാക്രമം മലച്ഛവീ യസ്യ സ തഥാ||൧൬-൧൭||–

Adhikarana adhvashoShiNo lakShaNam (18) · Śloka 18

അധ്വശോഷീ ച സ്രസ്താങ്ഗഃ സമ്ഭൃഷ്ടപരുഷച്ഛവിഃ ||൧൮|| പ്രസുപ്തഗാത്രാവയവഃ ശുഷ്കക്ലോമഗലാനനഃ | (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) |

അധ്വശോഷിണോ ലക്ഷണമാഹ– അധ്വേത്യാദി| സമ്ഭൃഷ്ടസ്യേവ ഭര്ജിതസ്യേവ പരുഷാ ഛവിഃ വര്ണോ യസ്യ സ തഥാ| പ്രസുപ്തഃ സ്പര്ശാനഭിജ്ഞഃ| ക്ലോമ പിപാസാസ്ഥാനം ഹൃദയേ, ക്ലോമസ്ഥാനേ താല്വിതി പാഠാന്തരമ്||൧൮||–

Adhikarana vyAyAmashoShiNo lakShaNam (19) · Śloka 19

വ്യായാമശോഷീ ഭൂയിഷ്ഠമേഭിരേവ സമന്വിതഃ | ലിങ്ഗൈരുരഃക്ഷതകൃതൈഃ സംയുക്തശ്ച ക്ഷതം വിനാ ||൧൯|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) |

വ്യായാമശോഷിണോ ലക്ഷണമാഹ– വ്യായാമേത്യാദി| ഏഭിരിതി സ്രസ്താങ്ഗത്വാദിഭിരധ്വശോഷലക്ഷണൈഃ, അധ്വനോ വ്യായാമമാത്രസാമാന്യാത്| ഭൂയിഷ്ഠമ് അത്യര്ഥമ്, അധ്വശോഷേऽല്പാനി ലക്ഷണാനി, വ്യായാമജേ തു മഹാന്തീത്യര്ഥഃ| തഥാ ‘ഉരഃക്ഷതകൃതൈര്ലിങ്ഗൈഃ സംയുക്തഃ ക്ഷതവര്ജിതൈഃ’ ഇതി സുഗമഃ പാഠഃ| ഗദാധരസ്തു– “ലിങ്ഗൈരുരഃക്ഷതകൃതഃ സംയുക്തശ്ച ക്ഷതം വിനാ|” ഇതി പഠതി, വ്യാചഷ്ടേ ച– ഉരഃക്ഷതേന വ്യായാമഭാരാധ്യയനദ്രുതയാനാദിഹേതുനാ യഃ കൃതഃ ശോഷഃ സോऽപ്യേഭിരേവാധ്വശോഷലിങ്ഗൈര്ഭൂയിഷ്ഠം സംയുക്തഃ, ക്ഷതം ക്ഷതകാര്യം വിനാ| ക്ഷതകാര്യം തു സുശ്രുതേ യഥാ– “തസ്യോരസി ക്ഷതേ രക്തം പൂയഃ ശ്ലേഷ്മാ ച ഗച്ഛതി|” ഇത്യാരഭ്യ “ഭിന്നവര്ണസ്വരോ നരഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) ഇത്യന്തമേതാന്യേവ ലക്ഷണാനി ക്ഷതേऽധികാനി, ഉരഃക്ഷതകാരണവ്യായാമഭാരാദികൃതശോഷസ്യ ലക്ഷണമേവ ഭൂയിഷ്ഠം യത്തദേവോരഃക്ഷതകാരണമാത്രത്വാദധ്വനോऽപീത്യര്ഥഃ| അഥവാ ക്ഷതം വിനാ വ്രണം വിനാ, ഉരഃക്ഷതനിമിത്തഭാരാധ്യയനാദിനാऽമാത്രേണ യഃ കൃതഃ ശോഷഃ സോऽപ്യേഭിരേവാത്യര്ഥാധ്വശോഷലിങ്ഗൈഃ സമന്വിത ഇതി പ്രകൃതേന സമ്ബന്ധഃ; സവ്രണസ്യ തു വക്ഷ്യമാണമേവ ലക്ഷണമിതി||൧൯||

Adhikarana vraNashoShiNo lakShaNam (20) · Śloka 20

രക്തക്ഷയാദ്വേദനാഭിസ്തഥൈവാഹാരയന്ത്രണാത് | വ്രണിതസ്യ ഭവേച്ഛോഷഃ സ ചാസാധ്യതമോ മതഃ ||൨൦|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൧) |

കാരണത്രയേണ വ്രണശോഷിണമാഹ– രക്തക്ഷയാദിത്യാദി| വേദനാ വ്രണവേദനാഃ, താഭിര്ഭയശോകവന്മനഃക്ഷോഭാദ്വാതപ്രകോപാദേവ ശോഷഃ| സ ചാസാധ്യതമ ഇതി സ്വാര്ഥികസ്തമപ്, യഥാ “യുധിഷ്ഠിരഃ ശ്രേഷ്ഠതമഃ കുരൂണാമ്|” ഇതി| അത്രേഷ്ഠനൈവാതിശായികപ്രത്യയേന പ്രശസ്തതമത്വസ്യ പ്രതിപാദിതത്വാത്; അഥവാ യാപ്യാപേക്ഷയാऽസാധ്യതമശബ്ദേന പ്രത്യാഖ്യേയ ഉച്യതേ, യാപ്യസ്യാപ്യസാധ്യരൂപത്വാത്| നനു, ഏവം സതി “കൃശാനാം വ്രണശോഷിണാമ്| ബൃംഹണീയോ വിധിഃ കാര്യഃ” (സു. ചി. അ. ൧) ഇതി സുശ്രുതേനൈവോക്തം ചികിത്സിതസ്ഥാനേ വിരുധ്യതേ? ഉച്യതേ– പ്രബലശോഷേ പ്രത്യാഖ്യേയത്വം, നാതിപ്രബലേ തു ചികിത്സാവിധാനമിതി സമര്ഥനീയമ്| ചന്ദ്രികാകാരസ്തു ‘സ ചാസാധ്യതമഃ സ്മൃതഃ’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ “യാപ്യാസാധ്യതമസ്തു സഃ” ഇതി പഠതി, ചികിത്സായാം ബൃംഹണവിധേരഭിധാനാദിതി||൨൦||

Adhikarana sanidAnamuraHkShatalakShaNam (21-28) · Śloka 28

ധനുഷാऽऽയസ്യതോऽത്യര്ഥം ഭാരമുദ്വഹതോ ഗുരുമ് | യുധ്യമാനസ്യ ബലിഭിഃ പതതോ വിഷമോച്ചതഃ ||൨൧|| വൃഷം ഹയം വാ ധാവന്തം ദമ്യം വാऽന്യം നിഗൃഹ്ണതഃ | ശിലാകാഷ്ഠാശ്മനിര്ഘാതാന് ക്ഷിപതോ നിഘ്നതഃ പരാന് ||൨൨|| അധീയാനസ്യ വാऽത്യുച്ചൈര്ദൂരം വാ വ്രജതോ ദ്രുതമ് | മഹാനദീര്വാ തരതോ ഹയൈര്വാ സഹ ധാവതഃ ||൨൩|| സഹസോത്പതതോ ദൂരം തൂര്ണം വാऽപി പ്രനൃത്യതഃ | തഥാऽന്യൈഃ കര്മഭിഃ ക്രൂരൈര്ഭൃശമഭ്യാഹതസ്യ വാ ||൨൪|| വിക്ഷതേ വക്ഷസി വ്യാധിര്ബലവാന് സമുദീര്യതേ | സ്ത്രീഷു ചാതിപ്രസക്തസ്യ രൂക്ഷാല്പപ്രമിതാശിനഃ ||൨൫|| ഉരോ വിഭജ്യതേऽത്യര്ഥം ഭിദ്യതേऽഥ വിരുജ്യതേ | പ്രപീഡ്യതേ തതഃ പാര്ശ്വേ ശുഷ്യത്യങ്ഗം പ്രവേപതേ ||൨൬|| ക്രമാദ്വീര്യം ബലം വര്ണോ രുചിരഗ്നിശ്ച ഹീയതേ | ജ്വരോ വ്യഥാ മനോദൈന്യം വിഡ്ഭേദാഗ്നിവധാവപി ||൨൭|| ദുഷ്ടഃ ശ്യാവഃ സുദുര്ഗന്ധഃ പീതോ വിഗ്രഥിതോ ബഹുഃ | കാസമാനസ്യ ചാഭീക്ഷ്ണം കഫഃ സാസൃക് പ്രവര്തതേ ||൨൮|| സ ക്ഷതീ ക്ഷീയതേऽത്യര്ഥം തഥാ ശുക്രൌജസോഃ ക്ഷയാത് | (ച. ചി. അ. ൧൬) |

ശോഷനിദാനേനൈവ സാഹസാദിനാ ഉരഃക്ഷതസ്യ സമ്ഭവാത്, ഉരഃക്ഷതേനാപി ശോഷസമ്ഭവാത്, ശോഷാധികാരേ സനിദാനമുരഃക്ഷതമാഹ– ധനുഷേത്യാദി| ആയസ്യത ഇതി ആയാസം കുര്വതോ ‘നരസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ, ‘ആയമ്യതഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ വിസ്തീര്യമാണഹൃദയസ്യ| ദമ്യം ദമനാര്ഹം വൃഷാദികമേവ ബലവന്തമിത്യര്ഥഃ| അന്യം വാ ഗജോഷ്ട്രാദികം, നിഗൃഹ്ണതഃ വിധാരയതഃ| ശിലാ ദീര്ഘശിലാ, അശ്മാ തദിതരപ്രസ്തരഖണ്ഡഃ, നിര്ഘാതോऽസ്ത്രവിശേഷഃ, കിംവാ നിര്ഘാതഃ ശിലാദീനാം പ്രേരണവിശേഷോऽതിബലസമ്പാദിതഃ| നിഘ്നതഃ പരാന് ശത്രൂന് താഡയതഃ| അധീയാനസ്യ പഠതഃ| മഹാനദീസ്തരത ഇതി ‘ബാഹുഭ്യാമ്’ ഇതി ശേഷഃ| തൂര്ണം ശീഘ്രമ്| തഥാऽന്യൈഃ കര്മഭിഃ ക്രൂരൈര്മല്ലയുദ്ധാദിഭിരഭ്യാഹതസ്യ, ക്രൂരൈരിത്യത്ര ശൂരൈരിതി ശത്രുഭിരിത്യന്യേ| ഏഷാം കാരണാനാം മധ്യേ കിഞ്ചിന്നിഖിലദേഹസ്യായാസകരം, കിഞ്ചിദുരസ ഏവേതി ബോദ്ധവ്യമ്| വ്യാധിരിതി ഉരഃക്ഷതലക്ഷണഃ; അഥവാ വ്യാധിര്വായുഃ, ‘ദോഷാ അപി വ്യാധിശബ്ദം ലഭന്ത’ ഇത്യാഗമാദിതി ജേജ്ജടഃ| ഉരോ വിഭജ്യതേ ഭജ്യത ഇവ, ഭിദ്യതേ വിദാര്യതേ വിഭജ്യതേ ദ്വിധാ ക്രിയത ഇവ; ‘വിദഹ്യതേ’ ഇതി പാഠാന്തരമസങ്ഗതം, കാരണാഭാവാത് ടീകാകാരൈരവ്യാഖ്യാതത്വാച്ച| വീര്യം ശക്തിഃ| ബലം മാംസോപചയഃ| ‘വിഡ്ഭേദോऽഗ്നിവധാദപി’ ഇതി പാഠാന്തരേ അഗ്നിവധാദ്ധേതോര്വിഡ്ഭേദോ ഭവതീത്യര്ഥഃ; അപിശബ്ദാത് വ്യാധിമഹിമ്നാ വിനാऽപ്യഗ്നിവധാദ്വിഡ്ഭേദോ ഭവതീത്യാഹുഃ| ദുഷ്ടോ വ്യാപന്നഃ; തദേവ വിവൃണോതി– ശ്യാവ ഇത്യാദി| വിഗ്രഥിതോ വിശേഷേണ ഗ്രന്ഥിലഃ, ‘വിബദ്ധ’ ഇതി ജേജ്ജടഃ| സ പുരുഷഃ, ക്ഷതീ ഉരഃക്ഷതവാന്, ക്ഷീയതേ ധാതുശോഷമാപ്നോതി| ന കേവലം ക്ഷതാദേവ ക്ഷീയതേ, കിം തര്ഹി സ്ത്രീസേവാദിനാ ശുക്രൌജസോഃ ക്ഷയാദപീത്യാഹ– തഥേത്യാദി||൨൧-൨൮||

Adhikarana uraHkShatapUrvarUpam (29) · Śloka 29

അവ്യക്തം ലക്ഷണം തസ്യ പൂര്വരൂപമിതി സ്മൃതമ് ||൨൯||

പൂര്വരൂപമാഹ– അവ്യക്തമിത്യാദി| തസ്യ ക്ഷതസ്യ ലക്ഷണമവ്യക്തമപ്രകടമ്||൨൯||

Adhikarana kShatakShINayorasAdhyalakShaNam (30) · Śloka 30

ഉരോരുക് ശോണിതച്ഛര്ദിഃ കാസോ വൈശേഷികഃ ക്ഷതേ | ക്ഷീണേ സരക്തമൂത്രത്വം പാര്ശ്വപൃഷ്ഠകടീഗ്രഹഃ ||൩൦|| (ച. ചി. അ. ൧൬) |

ക്ഷതക്ഷീണയോരസാധാരണലക്ഷണമാഹ– ഉരോരുഗിത്യാദി| വൈശേഷികോ വിശിഷ്ടഃ കാസഃ; സ ച വിശേഷ ഉക്തോ ദുഷ്ടശ്യാവാദികഫസംയുക്തത്വം; കിംവാ വൈശേഷിക ഉദ്ഭൂതഃ| ക്ഷത ഇതി ഛേദഃ| ക്ഷീണേ ഇതി ക്ഷയേ ഇത്യര്ഥഃ| സരക്തമൂത്രത്വമ് ആലോഹിതമൂത്രതാ||൩൦||

Adhikarana kShatakShINayoH sAdhyAsAdhyavicAraH (31) · Śloka 31

അല്പലിങ്ഗസ്യ ദീപ്താഗ്നേഃ സാധ്യോ ബലവതോ നവഃ | പരിസംവത്സരോ യാപ്യഃ സര്വലിങ്ഗം തു വര്ജയേത് ||൩൧|| (ച. ചി. അ. ൧൬) |

തയോഃ സാധ്യലക്ഷണമാഹ– അല്പേത്യാദി||൩൧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 10

ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ രാജയക്ഷ്മക്ഷതക്ഷീണനിദാനം സമാപ്തമ് ||൧൦||

ഇതി ശ്രീവിജരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം രാജയക്ഷ്മക്ഷതക്ഷീണനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൦||