10. rājayakṣmakṣatakṣīṇanidānam

Adhikarana rAjayakShmanidAnam (1) · Śloka 1

అథ రాజయక్ష్మక్షతక్షీణనిదానం | వేగరోధాత్ క్షయాచ్చైవ సాహసాద్విషమాశనాత్ | త్రిదోషో జాయతే యక్ష్మా గదో హేతుచతుష్టయాత్ ||1||

రాజయక్ష్మరూపేషు పిత్తాద్రక్తస్య చాగమ ఇతి వచనాద్రక్తపిత్తానంతరం యక్ష్మనిదానం| చికిత్సోపయోగివిప్రకృష్టం కారణం చతుర్విధమాహ– వేగరోధాదిత్యాది| వేగోऽత్ర వాతమూత్రపురీషాణాం, న తు న వేగాంధారణీయోక్తానాం జృంభాదీనాం సర్వేషాం| యదుక్తం చరకే– “హ్రీమత్త్వాద్వా ఘృణిత్వాద్వా భయాద్వా వేగమాగతం| వాతమూత్రపురీషాణాం నిగృహ్ణాతి యదా నరః||” (చ. చి. అ. 8) ఇత్యాది| క్షయాదితి క్షీయతే అనేనేతి క్షయః, తేనాతివ్యవాయానశనేర్ష్యావిషాదాదయో ధాతుక్షయహేతవో గృహ్యంతే| సాహసాదితి సాహసం బలవద్విగ్రహాదిరురఃక్షతహేతుత్వేన కారణం| విషమాశనాది సుశ్రుతోక్తద్వాదశాశనప్రవిచారవ్యతిరేకేణోపయోగః, తస్య శీఘ్రం స్రోతోరోధకత్వాత్| ఉక్తం హి చరకే– “వివిధాన్యన్నపానాని వైషమ్యేణ సమశ్నతాం| జనయంత్యామయాన్ ఘోరాన్ విషమా మారుతాదయః|| రుద్ధ్వా స్రోతాంసి ధాతూనాం వైషమ్యాద్విషమం గతాః| దోషా రోగాయ కల్పంతే పుష్యంతి నచ ధాతవః||” (చ. చి. అ. 8) ఇతి| త్రిదోష ఇతి మిలితత్రిదోషజ ఏక ఏవ, నతు కారణభేదాదనేకః| యదాహ సుశ్రుతః– “ఏక ఏవ మతః శోషః సన్నిపాతాత్మకో యతః| ఉద్రేకాత్తత్ర లింగాని దోషాణాం నిపతంతి హి||” (సు. ఉ. తం. అ. 41) ఇతి| నను, వేగరోధాదయో వాతం ప్రకోపయంతి, తజ్జనితో యక్ష్మా కథం త్రిదోషజ ఇతి చేత్? ఉచ్యతే– వాతప్రకోపాదేవాగ్నిదుష్ట్యా కఫపిత్తయోరపి ప్రకోప ఇత్యాహుః| హేతుచతుష్టయాదిత్యనేనాసంఖ్యేయా అపి హేతవ ఉక్తచతుష్టయేऽంతర్భవంతీతి దర్శయతి| శోషాదినానాశబ్దవాచ్యత్వేన చాస్య సుశ్రుతేऽన్వయమకార్షీత్| యథా– “సంశోషణాద్రసాదీనాం శోష ఇత్యభిధీయతే| క్రియాక్షయకరత్వాచ్చ క్షయ ఇత్యుచ్యతే బుధైః|| రాజ్ఞశ్చంద్రమసో యస్మాదభూదేష కిలామయః| తస్మాత్తం రాజయక్ష్మేతి కేచిదాహుర్మనీషిణః||” (సు. ఉ. తం. అ. 41) ఇతి| వాగ్భటే తు– “యక్ష్మణాం రాజా రాజయక్ష్మా” ఇత్యుక్తం | “రాజదంతాదిషు పరం” ఇతి ఉపసర్జనస్య యక్ష్మశబ్దస్య పరనిపాతః||1||

Adhikarana rAjayakShmasamprAptiH (2) · Śloka 2

కఫప్రధానైర్దోషైస్తు రుద్ధేషు రసవర్త్మసు | అతివ్యవాయినో వాऽపి క్షీణే రేతస్యనంతరాః | క్షీయంతే ధాతవః సర్వే తతః శుష్యతి మానవః ||2||

న కేవలం ధాతుక్షయమాత్రాదేవ యక్ష్మా భవతి, అపి తు , రసాదివహస్రోతోనిరోధాదిభిరపీతి దర్శయితుం విశిష్టాం సంప్రాప్తిమాహ– కఫేత్యాది| యదా త్వేవం న స్యాత్, తదా ధాతుక్షయ ఏవ రోగో న తు యక్ష్మా| కఫః ప్రధానం యేషామనిలాదీనాం దోషాణాం తే తథా| నను, దోషైరిత్యనేన దోషత్రయముచ్యతే, కఫస్య విశేషణత్వేనోపాత్తత్వాత్, కథం తస్యైవాన్యపదార్థవాచ్యతా? ఉచ్యతే– స్వావయవేన విగ్రహః, సముదాయః సమాసార్థః; యథా– బహువృక్షం వనమితి; సమాధానవిస్తరస్తు సుశ్రుతే జేజ్జటే ద్రష్టవ్యః| కఫప్రధానతా చ వేగరోధాదికుపితవాతవిప్లుతాగ్నిమాంద్యాదినా బోద్ధవ్యా| రసవర్త్మసు రసవహధమనీషు, అత్రాదిశబ్దో లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః| తేన రక్తాదివహస్రోతోరోధోऽపి బోధ్యః| అథవా రసకారణతయా రక్తాదీనాం రసదుష్ట్యైవ రక్తాదిదుష్టిరితి కార్తికః| ఇదమత్ర సూచితం– యన్మార్గరోధాత్ హృదయస్థో రసస్తత్రైవావస్థితో వికృతో ముఖేన నిఃసరతి| యదాహ చరకః– “రసః స్రోతఃసు రుద్ధేషు స్వస్థానస్థో విదహ్యతే| స ఊర్ధ్వం కాసవేగేన బహురూపః ప్రవర్తతే||” (చ. చి. అ. 8) ఇతి| ఏతేనానులోమక్షయో దర్శితః, కారణభూతరసధాతుక్షయే సతి రక్తాదీనాం రసకార్యాణాం పోషకాభావేన క్షీయమాణత్వాత్| ప్రతిలోమక్షయం దర్శయితుమాహ– అతివ్యవాయినో వేత్యాది| రేతసి క్షీణే సత్యనంతరాః సమీపగా ధాతవః క్షీయంతే, తద్యథా– శుక్రే క్షీణే మజ్జా క్షీయతే, మజ్జని క్షీణేऽస్థి, ఏవం పూర్వః పూర్వః ధాతుః| నను, కార్యభూతస్య శుక్రస్య క్షయాత్ కథం కారణభూతానాం ధాతూనాం క్షయ ఇతి చేత్? ఉచ్యతే– శుక్రక్షయాద్వాయుః ప్రకుప్యతి| యదుక్తం– “వాయోర్ధాతుక్షయాత్ కోపో మార్గస్యావరణేన చ|” (చ. చి. అ. 28) ఇతి| స వాయుః సాన్నిధ్యాన్మజ్జానం శోషయతి, ఏవం పూర్వపూర్వధాతూన్| దృష్టం చ ప్రత్యాసత్త్యాऽపి కార్యజననం; యథా– అగ్నిసంతప్తాయోగోలకసన్నిధానాదార్ద్రభూభాగస్యాపి శోషః| తథాచ రససంచారపక్షే సుశ్రుతవచనం– “పూర్వః పూర్వోऽతివృద్ధత్వాద్వర్ధయేద్ధి పరంపరం| తస్మాదతిప్రవృద్ధానాం ధాతూనాం హ్రాసనం హితం||” (సు. సూ. అ. 15) ఇతి||2||

Adhikarana rAjayakShmapUrvarUpam (3-4) · Śloka 4

శ్వాసాంగమర్దకఫసంస్రవతాలుశోషవమ్యగ్నిసాదమదపీనసకాసనిద్రాః | శోషే భవిష్యతి భవంతి స చాపి జంతుః శుక్లేక్షణో భవతి మాంసపరో రిరంసుః ||3|| (సు. ఉ. తం. అ. 41) | స్వప్నేషు కాకశుకశల్లకినీలకంఠా గృధ్రాస్తథైవ కపయః కృకలాసకాశ్చ | తం వాహయంతి స నదీర్విజలాశ్చ పశ్యేచ్ఛుష్కాంస్తరూన్ పవనధూమదవార్దితాంశ్చ ||4|| (సు. ఉ. తం. అ. 41) |

పూర్వరూపమాహ– శ్వాసేత్యాది| సంస్రవః ష్ఠీవనం| పీనసః ప్రతిశ్యాయః| మాంసపరో మాంసభోజనేచ్ఛుః| రిరంసుః స్త్రియం రంతుమిచ్ఛుః; ఏతచ్చ వ్యాధిమహిమ్నా మనోదోషాత్| తథా స్వప్నేషు కాకాదివాహనం చ పూర్వరూపమేవ| శల్లకీ ‘ శరారు’ ఇతి ఖ్యాతా, నీలకంఠో మయూరః| విజలా నిర్జలాః| దవో వనాగ్నిః| అర్దితాన్ అభిభూతాన్| చకారాత్తృణకేశనిపాతాదయో ద్రష్టవ్యాః| యదుక్తం చరకే– “పూర్వరూపం ప్రతిశ్యాయో దౌర్బల్యం దోషదర్శనం| అదోషేష్వపి భావేషు కాయే బీభత్సదర్శనం|| ఘృణిత్వమశ్నతశ్చాపి బలమాంసపరిక్షయః| స్త్రీమద్యమాంసప్రియతా ప్రియతా చావగుంఠనే|| మక్షికాఘుణకేశానాం తృణానాం పతనాని చ| ప్రాయోऽన్నపానే, కేశానాం నఖానాం చాతివర్ధనం|| పతత్త్రిభిః పతంగైశ్చ శ్వాపదైశ్చాభిధర్షణం|| ” (చ. చి. అ. 8) ఇతి| తత్ర శ్వాపదా వ్యాఘ్రాదయః||3-4||

Adhikarana trirUparAjayakShmaNo lakShaNam (5) · Śloka 5

అంసపార్శ్వాభితాపశ్చ సంతాపః కరపాదయోః | జ్వరః సర్వాంగగశ్చేతి లక్షణం రాజయక్ష్మణః ||5|| (చ. చి. అ. 8) |

త్రిరూపసంపన్నమాహ– అంసేత్యాది| అంసపార్శ్వయోరభితాపః పీడా, అంసో భుజస్యోపరిభాగః, అభితాపత్వేనైకం రూపం, ఏవం సంతాపేऽపి వాచ్యం| కరపాదయోరిత్యత్ర ప్రాణ్యంగత్వాదేకవద్భావం మన్యమానాః కాశ్మీరాః– ‘తాపః పాదకరస్య చ’ ఇతి పఠంతి, ‘కరపాదికః’ ఇతి చ పాఠాంతరం| ఏతత్త్రయం ప్రాయోభావిత్వేన చరకేణోక్తం, తేనైకాదశరూపేషు మధ్యేऽన్యదపి త్రయం బోధ్యం| తథాచ భోజః– “కాసో జ్వరో రక్తపిత్తం త్రిరూపే రాజయక్ష్మణి|” ఇతి| అన్యే త్వాహుః– రాజయక్ష్మణి యో జ్వరస్తస్యైతల్లక్షణమితి; జేజ్జటస్తు త్రిరూపసంపత్తిమేవ వ్యాఖ్యాతవాన్||5||

Adhikarana rAjayakShmaNaH ShaDrUpANi (6) · Śloka 6

( భక్తద్వేషో జ్వరః శ్వాసః కాసః శోణితదర్శనం | స్వరభేదశ్చ జాయేత షడ్రూపం రాజయక్ష్మణి) |6|

ఇదానీం తస్యైవ షడ్రూపాణి దర్శయితుమాహ– భక్తేత్యాది|6|

Adhikarana ulbaNadoShabhedena yakShmaNa ekAdasha rUpANi (6-7) · Śloka 7

స్వరభేదోऽనిలాచ్ఛూలం సంకోచశ్చాంసపార్శ్వయోః | జ్వరో దాహోऽతిసారశ్చ పిత్తాద్రక్తస్య చాగమః ||6|| (సు. ఉ. తం. అ. 41) | శిరసః పరిపూర్ణత్వమభక్తచ్ఛంద ఏవ చ | కాసః కంఠస్య చోద్ధ్వంసో విజ్ఞేయః కఫకోపతః ||7|| (సు. ఉ. తం. అ. 41) |

రాజయక్ష్మణస్త్రైదోషికస్యైకాదశరూపాణి విభజ్య వ్యాధిప్రభావాజ్జాయంతే, నతు సన్నిపాతజ్వరలింగవత్ సర్వదోషైః సర్వాణీత్యాహ– స్వరభేదోऽనిలాదిత్యాది| శూలమంసపార్శ్వయోరేవ, అంసపార్శ్వయోః సంకోచ ఏక ఏవ గణనీయః| అభక్తచ్ఛందో భక్తారుచిః| కంఠస్యోద్ధ్వంసః కంఠభేదః; ‘ఉత్కాసికా’ ఇతి కార్తికః||6-7||

Adhikarana yakShmiNo~asAdhyalakShaNam (8-12) · Śloka 12

ఏకాదశభిరేభిర్వా షడ్భిర్వాऽపి సమన్వితం | కాసాతీసారపార్శ్వార్తిస్వరభేదారుచిజ్వరైః ||8|| త్రిభిర్వా పీడితం లింగైః కాసశ్వాసాసృగామయైః | జహ్యాచ్ఛోషార్దితం జంతుమిచ్ఛన్ సువిమలం యశః ||9|| (సు. ఉ. తం. అ. 41) | సర్వైరర్ధైస్త్రిభిర్వాऽపి లింగైర్మాంసబలక్షయే | యుక్తో వర్జ్యశ్చికిత్స్యస్తు సర్వరూపోऽప్యతోऽన్యథా ||10|| మహాశనం క్షీయమాణమతీసారనిపీడితం | శూనముష్కోదరం చైవ యక్ష్మిణం పరివర్జయేత్ ||11|| శుక్లాక్షమన్నద్వేష్టారమూర్ధ్వశ్వాసనిపీడితం | కృచ్ఛ్రేణ బహుమేహంతం యక్ష్మా హంతీహ మానవం ||12||

అసాధ్యలక్షణమాహ– ఏకాదశభిరిత్యాది| ఏకాదశభిరేభిరితి స్వరభేదాదిభిః కంఠోద్ధ్వంసాంతైః| షడ్భిరితి సుశ్రుతేన షడ్రూపాణి పఠితాని “భక్తద్వేషో జ్వరః శ్వాసః కాసః శోణితదర్శనం| స్వరభేదశ్చ జాయేత షడ్రూపం రాజయక్ష్మణి||” (సు. ఉ. తం. అ. 41) ఇతి| “కాసాతిసారపార్శ్వార్తిస్వరభేదారుచిజ్వరైః” ఇతి తు కస్యచిత్తంత్రస్య షడ్రూపాణి మాధవకరేణ లిఖితానీతి| ఏతాని చైకాదశ రూపాణి ప్రాయోభావిత్వాదుక్తాని, అన్యతమరూపపరిహారాత్; రూపాంతరయోగేऽప్యేకాదశత్వం షట్త్వం చ స్యాదేవ, తథాహి చరకో నిదానే ఏకాదశరూపాణి పఠిత్వా చికిత్సితేऽపి వేగరోధాదికారణచతుష్టయజే ప్రతికారణం చతుర్ధా ఏకాదశరూపాణి పఠితవాన్| యథా– “కాసోంऽసతాపో వైస్వర్యం జ్వరః పార్శ్వశిరోరుజా| ఛర్దనం రక్తకఫయోః శ్వాసో వర్చోగ్రహోऽరుచిః|| రూపాణ్యేకాదశైతాని, యక్ష్మణి షడిమాని చ| కాసో జ్వరః పార్శ్వశూలం స్వరవర్చోగ్రహోऽరుచిః||” (చ. చి. అ. 8) ఇతి| ఏకాదశవచనేనైవం బోధయతి– సంపూర్ణే యక్ష్మణ్యేకాదశైవ రూపాణి భవంతీతి| జహ్యాదితి ‘ బలమాంసక్షతే సతి’ ఇతి శేషః| తథాచ చరకః– “వాతవ్యాధిరపస్మారీ కుష్ఠీ బ్రధ్నీ చిరజ్వరీ| గుల్మీ చ మధుమేహీ చ రాజయక్ష్మీ చ యో నరః|| అచికిత్స్యా భవంత్యేతే బలమాంసపరిక్షయాత్| స్వల్పేష్వపి వికారేషు భిషగేతాన్ వివర్జయేత్||” (చ. ఇ. అ. 9) ఇతి| సర్వైరిత్యాది| నను, సర్వరూపాణ్యేకాదశ, ఏకాదశానామర్ధం సార్ధపంచ భవంతి, తత్ర కతమస్య రూపస్యార్ధత్వం కింభూతం వా భవతి? ఉచ్యతే– ఏకస్య రుపస్యార్ధత్వాసంభవే షట్పంచరూపయోరుత్కృష్టత్వాత్ షడ్రూప ఏవార్ధో గ్రాహ్యాః| లింగైర్యుక్త ఇతి సంబంధః| అతోऽన్యథేతి బలమాంసక్షయాభావే సతి| మహాశనం క్షీయమాణమిత్యేకమసాధ్యలక్షణం, అరిష్టరూపత్వాత్; అతీసారపీడితమితి ద్వితీయం, యక్ష్మిణో మలాయత్తజీవితస్యోక్తత్వాత్; శూనముష్కోదరమితి తృతీయం, ముష్కశోథస్య విరేకసాధ్యత్వేన విరుద్ధోపక్రమత్వాత్| శుక్లేత్యాది| శుక్లాక్షత్వాదయః ఏకైకశోऽసాధ్యలక్షణాని||8-12||

Adhikarana yakShmiNaH sAdhyalakShaNam (13) · Śloka 13

జ్వరానుబంధరహితం బలవంతం క్రియాసహం | ఉపక్రమేదాత్మవంతం దీప్తాగ్నిమకృశం నరం ||13|| (సు. ఉ. తం. అ. 41) |

చికిత్స్యత్వమాహ– జ్వరేత్యాది| ఉపక్రమేత్ చికిత్సేత్| అకృశమిత్యనేన వయఃస్థోऽపి ప్రత్యాఖ్యాయోపక్రమ్యత ఇతి సూచ్యతే| యదుక్తమన్యత్ర– “పరం దినసహస్రం తు యది జీవతి మానవః| సుభిషగ్భిరుపక్రాంతస్తరుణః శోషపీడితః||” ఇతి||13||

Adhikarana shoShabhedAH (14) · Śloka 14

వ్యవాయశోకవార్ధక్యవ్యాయామాధ్వప్రశోషితాన్ | వ్రణోరఃక్షతసంజ్ఞౌ చ శోషిణౌ లక్షణైః శృణు ||14|| (సు. ఉ. తం. అ. 41) |

వ్యవాయాదిజనితధాతుశోషణమాత్రేణ రాజయక్ష్మత్వం నిరస్యన్నాహ– వ్యవాయేత్యాది| యదుక్తం సుశ్రుతే– “కేషాంచిదేవం శోషో హి కారణైర్భేదమాగతః| న తత్ర దోషలింగానాం సమస్తానాం నిపాతనం|| క్షయా ఏవ హి తే జ్ఞేయాః ప్రత్యేకం ధాతుసంక్షయాత్|” (సు. ఉ. తం. అ. 41) ఇతి| వృద్ధస్య భావో వార్ధక్యమితి స్వార్థే క్య(ష్య)ఞ్” ఇతి కార్తికః||14||

Adhikarana vyavAyashoShiNo lakShaNam (15) · Śloka 15

వ్యవాయశోషీ శుక్రస్య క్షయలింగైరుపద్రుతః | పాండుదేహో యథాపూర్వం క్షీయంతే చాస్య ధాతవః ||15|| (సు. ఉ. తం. అ. 41) |

వ్యవాయశోషిణో లక్షణమాహ– వ్యవాయేత్యాది| శుక్రస్య క్షయలింగైరితి సుశ్రుతోక్తైః| తద్యథా– “శుక్రక్షయే మేఢ్రవృషణవేదనా, అశక్తిర్మైథునే, చిరాద్వా ప్రసేకః, ప్రసేకే చాల్పరక్తశుక్రదర్శనం|” (సు. సూ. అ. 15) ఇతి||15||

Adhikarana shokashoShiNo lakShaNam (16) · Śloka 16

ప్రధ్యానశీలః స్రస్తాంగః శోకశోష్యపి తాదృశః |16| (సు. ఉ. తం. అ. 41) |

శోకశోషిణో లక్షణమాహ– ప్రధ్యానేత్యాదినా| శోకశోష్యపి తాదృశ ఇతి శుక్రస్య క్షయలక్షణవ్యతిరిక్తేన శుక్రశోషలింగేన యుక్తః; యదుక్తం సుశ్రుతే– “వినా శుక్రక్షయకృతైర్వికారైరుపలక్షితః|” (సు. ఉ. తం. అ. 41) ఇతి|16|–

Adhikarana vArdhakyashoShiNo lakShaNam (16-17) · Śloka 17

జరాశోషీ కృశో మందవీర్యబుద్ధిబలేంద్రియః ||16|| కంపనోऽరుచిమాన్ భిన్నకాంస్యపాత్రహతస్వరః | ష్ఠీవతి శ్లేష్మణా హీనం గౌరవారతిపీడితః ||17|| సంప్రస్రుతాస్యనాసాక్షిః శుష్కరూక్షమలచ్ఛవిః | (సు. ఉ. తం. అ. 41) |

వార్ధక్యశోషిణో లక్షణమాహ– జరేత్యాది| కంపనః కంపయుక్తః| భిన్నస్య స్ఫుటితస్య కాంస్యపాత్రస్య హతస్య దండాదినేవ స్వరో యస్య స తథా| ష్ఠీవతి శ్లేష్మణా హీనమితి శ్లేష్మహరణాయ యత్నే కృతేऽపి న శ్లేష్మనిఃసరణం | శుష్కరూక్షమలచ్ఛవిరితి శుష్కరూక్షే యథాక్రమం మలచ్ఛవీ యస్య స తథా||16-17||–

Adhikarana adhvashoShiNo lakShaNam (18) · Śloka 18

అధ్వశోషీ చ స్రస్తాంగః సంభృష్టపరుషచ్ఛవిః ||18|| ప్రసుప్తగాత్రావయవః శుష్కక్లోమగలాననః | (సు. ఉ. తం. అ. 41) |

అధ్వశోషిణో లక్షణమాహ– అధ్వేత్యాది| సంభృష్టస్యేవ భర్జితస్యేవ పరుషా ఛవిః వర్ణో యస్య స తథా| ప్రసుప్తః స్పర్శానభిజ్ఞః| క్లోమ పిపాసాస్థానం హృదయే, క్లోమస్థానే తాల్వితి పాఠాంతరం||18||–

Adhikarana vyAyAmashoShiNo lakShaNam (19) · Śloka 19

వ్యాయామశోషీ భూయిష్ఠమేభిరేవ సమన్వితః | లింగైరురఃక్షతకృతైః సంయుక్తశ్చ క్షతం వినా ||19|| (సు. ఉ. తం. అ. 41) |

వ్యాయామశోషిణో లక్షణమాహ– వ్యాయామేత్యాది| ఏభిరితి స్రస్తాంగత్వాదిభిరధ్వశోషలక్షణైః, అధ్వనో వ్యాయామమాత్రసామాన్యాత్| భూయిష్ఠం అత్యర్థం, అధ్వశోషేऽల్పాని లక్షణాని, వ్యాయామజే తు మహాంతీత్యర్థః| తథా ‘ఉరఃక్షతకృతైర్లింగైః సంయుక్తః క్షతవర్జితైః’ ఇతి సుగమః పాఠః| గదాధరస్తు– “లింగైరురఃక్షతకృతః సంయుక్తశ్చ క్షతం వినా|” ఇతి పఠతి, వ్యాచష్టే చ– ఉరఃక్షతేన వ్యాయామభారాధ్యయనద్రుతయానాదిహేతునా యః కృతః శోషః సోऽప్యేభిరేవాధ్వశోషలింగైర్భూయిష్ఠం సంయుక్తః, క్షతం క్షతకార్యం వినా| క్షతకార్యం తు సుశ్రుతే యథా– “తస్యోరసి క్షతే రక్తం పూయః శ్లేష్మా చ గచ్ఛతి|” ఇత్యారభ్య “భిన్నవర్ణస్వరో నరః|” (సు. ఉ. తం. అ. 41) ఇత్యంతమేతాన్యేవ లక్షణాని క్షతేऽధికాని, ఉరఃక్షతకారణవ్యాయామభారాదికృతశోషస్య లక్షణమేవ భూయిష్ఠం యత్తదేవోరఃక్షతకారణమాత్రత్వాదధ్వనోऽపీత్యర్థః| అథవా క్షతం వినా వ్రణం వినా, ఉరఃక్షతనిమిత్తభారాధ్యయనాదినాऽమాత్రేణ యః కృతః శోషః సోऽప్యేభిరేవాత్యర్థాధ్వశోషలింగైః సమన్విత ఇతి ప్రకృతేన సంబంధః; సవ్రణస్య తు వక్ష్యమాణమేవ లక్షణమితి||19||

Adhikarana vraNashoShiNo lakShaNam (20) · Śloka 20

రక్తక్షయాద్వేదనాభిస్తథైవాహారయంత్రణాత్ | వ్రణితస్య భవేచ్ఛోషః స చాసాధ్యతమో మతః ||20|| (సు. ఉ. తం. అ. 41) |

కారణత్రయేణ వ్రణశోషిణమాహ– రక్తక్షయాదిత్యాది| వేదనా వ్రణవేదనాః, తాభిర్భయశోకవన్మనఃక్షోభాద్వాతప్రకోపాదేవ శోషః| స చాసాధ్యతమ ఇతి స్వార్థికస్తమప్, యథా “యుధిష్ఠిరః శ్రేష్ఠతమః కురూణాం|” ఇతి| అత్రేష్ఠనైవాతిశాయికప్రత్యయేన ప్రశస్తతమత్వస్య ప్రతిపాదితత్వాత్; అథవా యాప్యాపేక్షయాऽసాధ్యతమశబ్దేన ప్రత్యాఖ్యేయ ఉచ్యతే, యాప్యస్యాప్యసాధ్యరూపత్వాత్| నను, ఏవం సతి “కృశానాం వ్రణశోషిణాం| బృంహణీయో విధిః కార్యః” (సు. చి. అ. 1) ఇతి సుశ్రుతేనైవోక్తం చికిత్సితస్థానే విరుధ్యతే? ఉచ్యతే– ప్రబలశోషే ప్రత్యాఖ్యేయత్వం, నాతిప్రబలే తు చికిత్సావిధానమితి సమర్థనీయం| చంద్రికాకారస్తు ‘స చాసాధ్యతమః స్మృతః’ ఇత్యస్య స్థానే “యాప్యాసాధ్యతమస్తు సః” ఇతి పఠతి, చికిత్సాయాం బృంహణవిధేరభిధానాదితి||20||

Adhikarana sanidAnamuraHkShatalakShaNam (21-28) · Śloka 28

ధనుషాऽऽయస్యతోऽత్యర్థం భారముద్వహతో గురుం | యుధ్యమానస్య బలిభిః పతతో విషమోచ్చతః ||21|| వృషం హయం వా ధావంతం దమ్యం వాऽన్యం నిగృహ్ణతః | శిలాకాష్ఠాశ్మనిర్ఘాతాన్ క్షిపతో నిఘ్నతః పరాన్ ||22|| అధీయానస్య వాऽత్యుచ్చైర్దూరం వా వ్రజతో ద్రుతం | మహానదీర్వా తరతో హయైర్వా సహ ధావతః ||23|| సహసోత్పతతో దూరం తూర్ణం వాऽపి ప్రనృత్యతః | తథాऽన్యైః కర్మభిః క్రూరైర్భృశమభ్యాహతస్య వా ||24|| విక్షతే వక్షసి వ్యాధిర్బలవాన్ సముదీర్యతే | స్త్రీషు చాతిప్రసక్తస్య రూక్షాల్పప్రమితాశినః ||25|| ఉరో విభజ్యతేऽత్యర్థం భిద్యతేऽథ విరుజ్యతే | ప్రపీడ్యతే తతః పార్శ్వే శుష్యత్యంగం ప్రవేపతే ||26|| క్రమాద్వీర్యం బలం వర్ణో రుచిరగ్నిశ్చ హీయతే | జ్వరో వ్యథా మనోదైన్యం విడ్భేదాగ్నివధావపి ||27|| దుష్టః శ్యావః సుదుర్గంధః పీతో విగ్రథితో బహుః | కాసమానస్య చాభీక్ష్ణం కఫః సాసృక్ ప్రవర్తతే ||28|| స క్షతీ క్షీయతేऽత్యర్థం తథా శుక్రౌజసోః క్షయాత్ | (చ. చి. అ. 16) |

శోషనిదానేనైవ సాహసాదినా ఉరఃక్షతస్య సంభవాత్, ఉరఃక్షతేనాపి శోషసంభవాత్, శోషాధికారే సనిదానమురఃక్షతమాహ– ధనుషేత్యాది| ఆయస్యత ఇతి ఆయాసం కుర్వతో ‘నరస్య’ ఇతి శేషః, ‘ఆయమ్యతః’ ఇతి పాఠాంతరే విస్తీర్యమాణహృదయస్య| దమ్యం దమనార్హం వృషాదికమేవ బలవంతమిత్యర్థః| అన్యం వా గజోష్ట్రాదికం, నిగృహ్ణతః విధారయతః| శిలా దీర్ఘశిలా, అశ్మా తదితరప్రస్తరఖండః, నిర్ఘాతోऽస్త్రవిశేషః, కింవా నిర్ఘాతః శిలాదీనాం ప్రేరణవిశేషోऽతిబలసంపాదితః| నిఘ్నతః పరాన్ శత్రూన్ తాడయతః| అధీయానస్య పఠతః| మహానదీస్తరత ఇతి ‘బాహుభ్యాం’ ఇతి శేషః| తూర్ణం శీఘ్రం| తథాऽన్యైః కర్మభిః క్రూరైర్మల్లయుద్ధాదిభిరభ్యాహతస్య, క్రూరైరిత్యత్ర శూరైరితి శత్రుభిరిత్యన్యే| ఏషాం కారణానాం మధ్యే కించిన్నిఖిలదేహస్యాయాసకరం, కించిదురస ఏవేతి బోద్ధవ్యం| వ్యాధిరితి ఉరఃక్షతలక్షణః; అథవా వ్యాధిర్వాయుః, ‘దోషా అపి వ్యాధిశబ్దం లభంత’ ఇత్యాగమాదితి జేజ్జటః| ఉరో విభజ్యతే భజ్యత ఇవ, భిద్యతే విదార్యతే విభజ్యతే ద్విధా క్రియత ఇవ; ‘విదహ్యతే’ ఇతి పాఠాంతరమసంగతం, కారణాభావాత్ టీకాకారైరవ్యాఖ్యాతత్వాచ్చ| వీర్యం శక్తిః| బలం మాంసోపచయః| ‘విడ్భేదోऽగ్నివధాదపి’ ఇతి పాఠాంతరే అగ్నివధాద్ధేతోర్విడ్భేదో భవతీత్యర్థః; అపిశబ్దాత్ వ్యాధిమహిమ్నా వినాऽప్యగ్నివధాద్విడ్భేదో భవతీత్యాహుః| దుష్టో వ్యాపన్నః; తదేవ వివృణోతి– శ్యావ ఇత్యాది| విగ్రథితో విశేషేణ గ్రంథిలః, ‘విబద్ధ’ ఇతి జేజ్జటః| స పురుషః, క్షతీ ఉరఃక్షతవాన్, క్షీయతే ధాతుశోషమాప్నోతి| న కేవలం క్షతాదేవ క్షీయతే, కిం తర్హి స్త్రీసేవాదినా శుక్రౌజసోః క్షయాదపీత్యాహ– తథేత్యాది||21-28||

Adhikarana uraHkShatapUrvarUpam (29) · Śloka 29

అవ్యక్తం లక్షణం తస్య పూర్వరూపమితి స్మృతం ||29||

పూర్వరూపమాహ– అవ్యక్తమిత్యాది| తస్య క్షతస్య లక్షణమవ్యక్తమప్రకటం||29||

Adhikarana kShatakShINayorasAdhyalakShaNam (30) · Śloka 30

ఉరోరుక్ శోణితచ్ఛర్దిః కాసో వైశేషికః క్షతే | క్షీణే సరక్తమూత్రత్వం పార్శ్వపృష్ఠకటీగ్రహః ||30|| (చ. చి. అ. 16) |

క్షతక్షీణయోరసాధారణలక్షణమాహ– ఉరోరుగిత్యాది| వైశేషికో విశిష్టః కాసః; స చ విశేష ఉక్తో దుష్టశ్యావాదికఫసంయుక్తత్వం; కింవా వైశేషిక ఉద్భూతః| క్షత ఇతి ఛేదః| క్షీణే ఇతి క్షయే ఇత్యర్థః| సరక్తమూత్రత్వం ఆలోహితమూత్రతా||30||

Adhikarana kShatakShINayoH sAdhyAsAdhyavicAraH (31) · Śloka 31

అల్పలింగస్య దీప్తాగ్నేః సాధ్యో బలవతో నవః | పరిసంవత్సరో యాప్యః సర్వలింగం తు వర్జయేత్ ||31|| (చ. చి. అ. 16) |

తయోః సాధ్యలక్షణమాహ– అల్పేత్యాది||31||

Adhikarana puShpikA · Śloka 10

ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే రాజయక్ష్మక్షతక్షీణనిదానం సమాప్తం ||10||

ఇతి శ్రీవిజరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం రాజయక్ష్మక్షతక్షీణనిదానం సమాప్తం||10||