Adhikarana raktapittasya nidAnapUrvikA samprAptiH (1-3) · Śloka 3
atha raktapittanidānam |
gharmavyāyāmaśōkādhvavyavāyairatisēvitaiḥ |
tīkṣṇōṣṇakṣāralavaṇairamlaiḥ kaṭubhirēva ca ||1||
pittaṁ vidagdhaṁ svaguṇairvidahatyāśu śōṇitam |
tataḥ pravartatē raktamūrdhvaṁ cādhō dvidhā'pi vā ||2||
(su. u. taṁ. a. 45) |
ūrdhvaṁ nāsākṣikarṇāsyairmēḍhrayōnigudairadhaḥ |
kupitaṁ rōmakūpaiśca samastaistatpravartatē ||3||
(āmāśayādvrajēdūrdhvamadhaḥ pakvāśayādvrajēt |
vidagdhayōrdvayōścāpi dvidhā mārgaṁ pravartatē) |
View original
अथ रक्तपित्तनिदानम् |
घर्मव्यायामशोकाध्वव्यवायैरतिसेवितैः |
तीक्ष्णोष्णक्षारलवणैरम्लैः कटुभिरेव च ||१||
पित्तं विदग्धं स्वगुणैर्विदहत्याशु शोणितम् |
ततः प्रवर्तते रक्तमूर्ध्वं चाधो द्विधाऽपि वा ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः |
कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते ||३||
(आमाशयाद्व्रजेदूर्ध्वमधः पक्वाशयाद्व्रजेत् |
विदग्धयोर्द्वयोश्चापि द्विधा मार्गं प्रवर्तते) |
pāṇḍurōgavadraktapittasyāpi pittajanyatvāttadanantaraṁ raktapittanidānamāha– gharmētyādi| gharma ātapaḥ| tīkṣṇaṁ tīkṣṇavīryaṁ maricādi, uṣṇō'gnitāpaḥ, kṣārō yavakṣārādiḥ, ghaṇṭāpāṭalyādikr̥taśca; vidagdhaṁ kupitam| svaguṇairiti ‘pittaṁ tīkṣṇaṁ dravaṁ pūti’ ityādibhiḥ, vidahati kōpayati svaguṇairēva, “vidāhaścāsya raktasya pittavat” (su. sū. a. 21) ityuktēḥ| tataḥ pravartatē niḥsarati, pittaṁ raktaṁ ca dhāturūpaṁ; natu kēvalaṁ raktaṁ, raktapittamiti vyapadēśānupapattēḥ| atha pittēna duṣṭaṁ raktaṁ raktapittamityucyatē, tadā pittaraktamiti vyapadēśaḥ prasajyēta, ētēna raktaṁ ca pittaṁ cēti dvandvasamāsānniruktiruktā suśrutēna| nanu, carakē ‘rāgapariprāptaṁ pittaṁ raktapittam’ ityuktaṁ, tēna raktaṁ ca tat pittaṁ cēti karmadhārayasamāsēna niruktiruktā| atra ca kāraṇatrayamuktam| yadāha– “saṁyōgāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayōḥ| raktasya pittamākhyātaṁ raktapittaṁ manīṣibhiḥ||” (ca. ci. a. 4) iti, tatkathaṁ na virōdhaḥ? naivam, atrāpi raktapravr̥ttēḥ, duṣṭaṁ hi raktaṁ pittē rāgamādadhattatsaṁsargi raktaṁ svayamapi pravartatē iti pūrva ēvārthaḥ| tēna raktaṁ ca pittaṁ cēti raktapittaṁ, rakta ca tat pittaṁ cētyubhayathā'pi niruktāvadōṣaḥ||1-3||
Adhikarana raktapittapUrvarUpam (4) · Śloka 4
sadanaṁ śītakāmitvaṁ kaṇṭhadhūmāyanaṁ vamiḥ |
lōhagandhiśca niḥśvāsō bhavatyasmin bhaviṣyati ||4||
(su. u. taṁ. a. 45) |
View original
सदनं शीतकामित्वं कण्ठधूमायनं वमिः |
लोहगन्धिश्च निःश्वासो भवत्यस्मिन् भविष्यति ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
pūrvarūpamāha– sadanamityādi| kaṇṭhadhūmāyanaṁ kaṇṭhāddhūmanirgama iva pratītiḥ||4||
Adhikarana shlaiShmikaraktapittalakShaNam (5) · Śloka 5
sāndraṁ sapāṇḍu sasnēhaṁ picchilaṁ ca kaphānvitam |5|
(ca. ci. a. 4) |
View original
सान्द्रं सपाण्डु सस्नेहं पिच्छिलं च कफान्वितम् |५|
(च. चि. अ. ४) |
ślaiṣmikamāha– sāndramityādi| sāndraṁ ghanaṁ, sapāṇḍu sasnēhamiti īṣatpāṇḍusnēham|5|
Adhikarana vAtikaraktapittalakShaNam (5) · Śloka 5
śyāvāruṇaṁ saphēnaṁ ca tanu rūkṣaṁ ca vātikam ||5||
(ca. ci. a. 4) |
View original
श्यावारुणं सफेनं च तनु रूक्षं च वातिकम् ||५||
(च. चि. अ. ४) |
vātikamāha– śyāvētyādi| tanu aghanam||5||
Adhikarana paittikaraktapittalakShaNam (6) · Śloka 6
raktapittaṁ kaṣāyābhaṁ kr̥ṣṇaṁ gōmūtrasannibham |
mēcakāgāradhūmābhamañjanābhaṁ ca paittikam ||6||
(ca. ci. a. 4) |
saṁsr̥ṣṭaliṅgaṁ saṁsargāttriliṅgaṁ sānnipātikam |
(ca. ci. a. 4) |
View original
रक्तपित्तं कषायाभं कृष्णं गोमूत्रसन्निभम् |
मेचकागारधूमाभमञ्जनाभं च पैत्तिकम् ||६||
(च. चि. अ. ४) |
संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् |
(च. चि. अ. ४) |
paittikamāha– raktētyādi| kaṣāyābhaṁ vaṭādikvāthavarṇam| mēcakāgāradhūmābhamiti mēcakāgāradhūmayōrivābhā yasya tattathā; mēcakābham, āgāradhūmābhaṁ ca; masr̥ṇīkr̥takr̥ṣṇamaṇivarṇasyēvavarṇō mēcaka iti jējjaṭādayaḥ prāhuḥ, cikkaṇakr̥ṣṇa ityarthaḥ| añjanābhaṁ sauvīrāñjanavarṇābham| nanu, sarvamēva raktapittaṁ duṣṭēna pittēnārabhyatē tat kathaṁ paittikaṁ raktapittamiti? ucyatē– satyaṁ, kintu yadā svasthānasthaṁ pittaṁ raktapittārambhakaṁ sthānāntarāvasthitēna pittēna saṅgr̥hyatē, kiṁvā dōṣāntarāsaṁśliṣṭaṁ kēvalaṁ pittamārambhakaṁ, tadā paittikamiti vyapadēśa iti| nanu, kēvalaṁ paittikaṁ na sambhavatyēva, yadvakṣyati– “ūrdhvagaṁ kaphasaṁsr̥ṣṭamadhōgaṁ pavanānugam|” iti; na ca tasya nirdiṣṭō mārgaḥ| ucyatē– yadā svakāraṇōdbhūtēna kaphēna vātēna vā svalakṣaṇakāriṇā saṁsr̥ṣṭaṁ bhavati, tadā ślaiṣmikādivyapadēśaḥ, na tu mārgasambandhānugatēna kaphavātasambandhēna| ūrdhvagaṁ hi mārgasambandhamahimnā'vaśyaṁ kaphēna, adhōgaṁ cāvaśyaṁ vātēna, anubadhyatē| naca tatra kaphavātau svalakṣaṇaṁ kurutaḥ, yathā śaradi jvarakaraṁ pittaṁ kālamahimnā'nugatēna kaphēnānubadhyatē tathā'pi paittika ēvāsau prākr̥tō jvaraḥ| yaduktam– “kuryāt pittaṁ ca śaradi tasya cānubalaḥ kaphaḥ|” (ca. ci. a. 3) iti| tēna yadā ēkadōṣaliṅgayuktaṁ bhavati tadā ēkadōṣānugam, ēvaṁ dvidōṣaliṅgaṁ tridōṣaliṅgaṁ ca bōdhyam| tēnōrdhvagamadhōgaṁ caikadvitriliṅgaṁ bhavati| ētēna paittikasya mārgō na darśita iti yaduktaṁ tannirastamiti||6||
Adhikarana dvandvajasya tridoShajasya ca raktapittasya lakShaNam (7) · Śloka 7
ūrdhvagaṁ kaphasaṁsr̥ṣṭamadhōgaṁ pavanānugam |
dvimārgaṁ kaphavātābhyāmubhābhyāmanuvartatē ||7||
(ca. ci. a. 4) |
View original
ऊर्ध्वगं कफसंसृष्टमधोगं पवनानुगम् |
द्विमार्गं कफवाताभ्यामुभाभ्यामनुवर्तते ||७||
(च. चि. अ. ४) |
saṁsargaviśēṣēṇa mārgabhēdamāha– ūrdhvagamityādi||7||
Adhikarana saMsargavisheSheNa mArgabhedAH (8) · Śloka 8
ūrdhvaṁ sādhyamadhō yāpyamasādhyaṁ yugapadgatam |8|
(su. u. taṁ. a. 45) |
View original
ऊर्ध्वं साध्यमधो याप्यमसाध्यं युगपद्गतम् |८|
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
mārgabhēdēna sādhyatvādikamāha– ūrdhvamityādi| ūrdhvaṁ sādhyamiti ūrdhvagasya kaphapittasaṁśliṣṭatvēna kaṣāyatiktau rasau kaphapittaharau yōgyau, pittaharaṇē pradhānaṁ virēcanaṁ ca yōgyam| adhōgē tu ēka ēva madhurō vātapittapraśamanaḥ, vamanaṁ ca pratimārgatvēna vēgamātravirōdhi, na tu pittaharaṇam| ubhayamārgaṁ ca viruddhōpakramatvādēvāsādhyam| yaduktaṁ carakē– “sādhyaṁ lōhitapittaṁ tadyadūrdhvaṁ pratipadyatē| virēcanasya yōgyatvādbahutvādbhēṣajasya ca|| virēcanaṁ hi pittasya jayāya paramauṣadham|” (ca. ci. a. 2) ityādi|8|–
Adhikarana mArgabhedena sAdhyatvAdikam (8-9) · Śloka 8
ēkamārgaṁ balavatō nātivēgaṁ navōtthitam ||8||
raktapittaṁ sukhē kālē sādhyaṁ syānnirupadravam |
(ca. ci. a. 4) |
View original
एकमार्गं बलवतो नातिवेगं नवोत्थितम् ||८||
रक्तपित्तं सुखे काले साध्यं स्यान्निरुपद्रवम् |
(च. चि. अ. ४) |
sādhyatvē hētumāha– ēkamārgamityādi| ēkamārgamatrōrdhvagamabhiprētam, adhōgasya yāpyatvāt| navōtthitam acirajam| sukhē kālē hēmantaśiśirayōḥ| nirupadravaṁ vakṣyamāṇadaurbalyādyupadravarahitam||8-9||–
Adhikarana raktapittasya sAdhyAsAdhyalakShaNam (9-10) · Śloka 10
ēkadōṣānugaṁ sādhyaṁ dvidōṣaṁ yāpyamucyatē ||9||
yattridōṣamasādhyaṁ syānmandāgnērativēgavat |
vyādhibhiḥ kṣīṇadēhasya vr̥ddhasyānaśnataśca yat ||10||
(ca. ci. a. 4) |
View original
एकदोषानुगं साध्यं द्विदोषं याप्यमुच्यते ||९||
यत्त्रिदोषमसाध्यं स्यान्मन्दाग्नेरतिवेगवत् |
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यानश्नतश्च यत् ||१०||
(च. चि. अ. ४) |
dōṣabhēdēna sādhyatvādikamāha– ēkadōṣānugamityādi| mārgabhēdadōṣabhēdābhyāṁ sādhyatvāsādhyatvavirōdhē arśaḥsvabhihitadōṣabhēdabalibhēdābhyāṁ sādhyatvāsādhyatvavadvyākhyēyam| mandāgnēstathā vyādhibhiḥ kṣīṇadēhasya yadativēgavattadasādhyam| anaśnataḥ arucyādinā, annābhāvādvā||9-10||
Adhikarana raktapittasyopadravAH (11) · Śloka 11
daurbalyaśvāsakāsajvaravamathumadāḥ pāṇḍutādāhamūrchā, bhuktē ghōrō vidāhastvadhr̥tirapi sadā hr̥dyatulyā ca pīḍā |
tr̥ṣṇā kōṣṭhasya bhēdaḥ śirasi ca tapanaṁ pūtiniṣṭhīvanatvaṁ, bhaktadvēṣāvipākau vikr̥tirapi bhavēdraktapittōpasargāḥ ||11||
(su. u. taṁ. a. 45) |
View original
दौर्बल्यश्वासकासज्वरवमथुमदाः पाण्डुतादाहमूर्छा, भुक्ते घोरो विदाहस्त्वधृतिरपि सदा हृद्यतुल्या च पीडा |
तृष्णा कोष्ठस्य भेदः शिरसि च तपनं पूतिनिष्ठीवनत्वं, भक्तद्वेषाविपाकौ विकृतिरपि भवेद्रक्तपित्तोपसर्गाः ||११||
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
upadravānāha– daurbalyētyādi| daurbalyaṁ ‘śaktyupacayayōrabhāva’ iti gayadāsaḥ| bhaktē ghōrō vidāha iti ‘ṣaṣṭhyarthē saptamī’ iti kārtikaḥ| hr̥dyatulyēti hr̥di atulyā asadr̥śī pīḍā| kōṣṭhasya bhēdaḥ kōṣṭhamalasyabhēdaḥ| tapanaṁ tāpaḥ| ‘pravitataśirasa’ iti pāṭhāntarē pravitataṁ vistīryamāṇamiva; ‘pravitatā vistīrṇā vēdanā śirasi yasya sa tathā’ iti kārtikaḥ| ‘ pravitatasiratā’ iti pāṭhāntarē sirāvyāptagātratā| avipāka āhārasya| vikr̥tirapi bhavēdraktapittōpasargā iti ētē raktapittasya upasargā upadravāḥ; tathā tasya vikr̥tirapi bhavēditi yōjyam| sā ca vakṣyamāṇāmāṁsaprakṣālanābhamityādirūpā| ‘raktapittōpasargāt’ iti pāṭhāntaraṁ sugamam||11||
Adhikarana raktapittasyAsAdhyalakShaNam (12-14) · Śloka 14
māṁsaprakṣālanābhaṁ kuthitamiva ca yat kardamāmbhōnibhaṁ vā, mēdaḥpūyāsrakalpaṁ yakr̥diva yadi vā pakvajambūphalābham |
yat kr̥ṣṇaṁ yacca nīlaṁ bhr̥śamatikuṇapaṁ yatra cōktā vikārā stadvarjyaṁ raktapittaṁ surapatidhanuṣā yacca tulyaṁ vibhāti ||12||
(su. u. taṁ. a. 45) |
yēna cōpahatō raktaṁ raktapittēna mānavaḥ |
paśyēddr̥śyaṁ viyaccāpi taccāsādhyamasaṁśayam ||13||
(ca. ni. a. 2) |
lōhitaṁ chardayēdyastu bahuśō lōhitēkṣaṇaḥ |
lōhitōdgāradarśī ca mriyatē raktapaittikaḥ ||14||
(su. sū. a. 33) |
View original
मांसप्रक्षालनाभं कुथितमिव च यत् कर्दमाम्भोनिभं वा, मेदःपूयास्रकल्पं यकृदिव यदि वा पक्वजम्बूफलाभम् |
यत् कृष्णं यच्च नीलं भृशमतिकुणपं यत्र चोक्ता विकारा स्तद्वर्ज्यं रक्तपित्तं सुरपतिधनुषा यच्च तुल्यं विभाति ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः |
पश्येद्दृश्यं वियच्चापि तच्चासाध्यमसंशयम् ||१३||
(च. नि. अ. २) |
लोहितं छर्दयेद्यस्तु बहुशो लोहितेक्षणः |
लोहितोद्गारदर्शी च म्रियते रक्तपैत्तिकः ||१४||
(सु. सू. अ. ३३) |
asādhyalakṣaṇamāha– māṁsētyādi| kuthitamiva pūtitāṁ gatamiva| kardamam āvilamivāmbhaḥ kardamāmbhaḥ, athavā kardamanibhamambhōnibhaṁ ca| tathā mēdaḥpūyāsrakalpamiti kalpaśabdō mēdaḥprabhr̥tibhistribhiḥ sambadhyatē iti gayadāsaḥ| yakr̥diva yakr̥tkhaṇḍamiva| pakvajambūphalābhaṁ snigdhakr̥ṣṇam| kr̥ṣṇam añjanābham| nīlaṁ cāṣapakṣapratimam| nanu, paittikē kr̥ṣṇatvaṁ paṭhitaṁ na ca tadasādhyaṁ? naivam, atiśabdēnātra viśēṣitatvāt, tēna tatra manākkr̥ṣṇatvaṁ bōdhyam iti jējjaṭaḥ; athavā jambūphalābhaṁ yat kr̥ṣṇaṁ taditi yōjyam| uktā vikārāḥ śvāsakāsādayaḥ| surapatidhanuṣā tulyaṁ nānāvarṇam| yēnētyādi| yēna raktapittēnēti yōjyam| paśyēddr̥śyaṁ viyaccāpi adr̥śyamapi viyaddr̥śyamiti paśyatīti yōjyaṁ, raktapittōpahatanētratvāditi; athavā dr̥śyaṁ ghaṭapaṭādi, viyacca raktaṁ paśyatīti| aparamasādhyalakṣaṇamāha– lōhitamityādi| yō bahuśaśchardayēditi sambandhaḥ| lōhitōdgāradarśīti lōhitōdgārō lōhitadarśīṁ ca, udgārō'pi lōhitaḥ pravartatē ityarthaḥ; athavā lōhitamudgāraṁ paśyatīti lōhitōdgāradarśīti||12-14||
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē raktapittanidānaṁ samāptam ||9||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने रक्तपित्तनिदानं समाप्तम् ||९||
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ raktapittanidānaṁ samāptam||9||