atha raktapittanidānam | gharmavyāyāmaśōkādhvavyavāyairatisēvitaiḥ | tīkṣṇōṣṇakṣāralavaṇairamlaiḥ kaṭubhirēva ca ||1|| pittaṁ vidagdhaṁ svaguṇairvidahatyāśu śōṇitam | tataḥ pravartatē raktamūrdhvaṁ cādhō dvidhā'pi vā ||2|| (su. u. taṁ. a. 45) | ūrdhvaṁ nāsākṣikarṇāsyairmēḍhrayōnigudairadhaḥ | kupitaṁ rōmakūpaiśca samastaistatpravartatē ||3|| (āmāśayādvrajēdūrdhvamadhaḥ pakvāśayādvrajēt | vidagdhayōrdvayōścāpi dvidhā mārgaṁ pravartatē) |
View original
अथ रक्तपित्तनिदानम् | घर्मव्यायामशोकाध्वव्यवायैरतिसेवितैः | तीक्ष्णोष्णक्षारलवणैरम्लैः कटुभिरेव च ||१|| पित्तं विदग्धं स्वगुणैर्विदहत्याशु शोणितम् | ततः प्रवर्तते रक्तमूर्ध्वं चाधो द्विधाऽपि वा ||२|| (सु. उ. तं. अ. ४५) | ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः | कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते ||३|| (आमाशयाद्व्रजेदूर्ध्वमधः पक्वाशयाद्व्रजेत् | विदग्धयोर्द्वयोश्चापि द्विधा मार्गं प्रवर्तते) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pāṇḍurōgavadraktapittasyāpi pittajanyatvāttadanantaraṁ raktapittanidānamāha– gharmētyādi| gharma ātapaḥ| tīkṣṇaṁ tīkṣṇavīryaṁ maricādi, uṣṇō'gnitāpaḥ, kṣārō yavakṣārādiḥ, ghaṇṭāpāṭalyādikr̥taśca; vidagdhaṁ kupitam| svaguṇairiti ‘pittaṁ tīkṣṇaṁ dravaṁ pūti’ ityādibhiḥ, vidahati kōpayati svaguṇairēva, “vidāhaścāsya raktasya pittavat” (su. sū. a. 21) ityuktēḥ| tataḥ pravartatē niḥsarati, pittaṁ raktaṁ ca dhāturūpaṁ; natu kēvalaṁ raktaṁ, raktapittamiti vyapadēśānupapattēḥ| atha pittēna duṣṭaṁ raktaṁ raktapittamityucyatē, tadā pittaraktamiti vyapadēśaḥ prasajyēta, ētēna raktaṁ ca pittaṁ cēti dvandvasamāsānniruktiruktā suśrutēna| nanu, carakē ‘rāgapariprāptaṁ pittaṁ raktapittam’ ityuktaṁ, tēna raktaṁ ca tat pittaṁ cēti karmadhārayasamāsēna niruktiruktā| atra ca kāraṇatrayamuktam| yadāha– “saṁyōgāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayōḥ| raktasya pittamākhyātaṁ raktapittaṁ manīṣibhiḥ||” (ca. ci. a. 4) iti, tatkathaṁ na virōdhaḥ? naivam, atrāpi raktapravr̥ttēḥ, duṣṭaṁ hi raktaṁ pittē rāgamādadhattatsaṁsargi raktaṁ svayamapi pravartatē iti pūrva ēvārthaḥ| tēna raktaṁ ca pittaṁ cēti raktapittaṁ, rakta ca tat pittaṁ cētyubhayathā'pi niruktāvadōṣaḥ||1-3||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
atha pāṇḍurōgavadraktapittasyāpi pittajanyatvāttadanantaraṁ raktapittanidānamāha– gharmētyādi| ētaiḥ svakāraṇaguṇairvidagdhaṁ duṣṭa pittaṁ śōṇitaṁ vidahati kōpayati| gharma ātapaḥ, adhvā panthāḥ, vyavāyō maithunam, tīkṣṇaṁ tīkṣṇavīryaṁ maricādi, uṣṇō'gnitāpaḥ athavōṣṇaguṇadravyaṁ, kṣārō yavakṣārādiḥ apāmārgādikr̥taśca| tatō raktaṁ pravartatē ūrdhvamadhō vā dvidhā vā ēkakālamūrdhvādhō vā, tasya raktapittamucyatē| raktaṁ ca pittaṁ cēti dvandvasamāsānniruktiḥ suśrutēnōktā| carakē tu, rāgapariprāptaṁ pittaṁ raktapittamucyatē| tatra raktaṁ ca tatpittaṁ cēti karmadhārayasamāsaḥ| yaduktaṁ carakēṇa kāraṇatrayam– “saṁyōgāddūṣaṇāt taṁ tu sāmānyādgandhavarṇayōḥ| raktasya pittamākhyātaṁ raktapittaṁ manīṣibhiḥ” ityubhayatrāpi na kaściddōṣaḥ| kēṣu mārgēṣu pravartatē tānāha– ūrdhvamityādi| kupitaṁ tatpittaṁ nāsādibhirūrdhvaṁ, mēḍhrādibhiradhaḥ, atikupitaṁ mārgadvayairūrdhvādhōbhiḥ samastarōmacchidraiśca||1-3||