9. raktapittanidānam

Adhikarana raktapittasya nidAnapUrvikA samprAptiH (1-3) · Śloka 3

അഥ രക്തപിത്തനിദാനമ് | ഘര്മവ്യായാമശോകാധ്വവ്യവായൈരതിസേവിതൈഃ | തീക്ഷ്ണോഷ്ണക്ഷാരലവണൈരമ്ലൈഃ കടുഭിരേവ ച ||൧|| പിത്തം വിദഗ്ധം സ്വഗുണൈര്വിദഹത്യാശു ശോണിതമ് | തതഃ പ്രവര്തതേ രക്തമൂര്ധ്വം ചാധോ ദ്വിധാऽപി വാ ||൨|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൫) | ഊര്ധ്വം നാസാക്ഷികര്ണാസ്യൈര്മേഢ്രയോനിഗുദൈരധഃ | കുപിതം രോമകൂപൈശ്ച സമസ്തൈസ്തത്പ്രവര്തതേ ||൩|| (ആമാശയാദ്വ്രജേദൂര്ധ്വമധഃ പക്വാശയാദ്വ്രജേത് | വിദഗ്ധയോര്ദ്വയോശ്ചാപി ദ്വിധാ മാര്ഗം പ്രവര്തതേ) |

പാണ്ഡുരോഗവദ്രക്തപിത്തസ്യാപി പിത്തജന്യത്വാത്തദനന്തരം രക്തപിത്തനിദാനമാഹ– ഘര്മേത്യാദി| ഘര്മ ആതപഃ| തീക്ഷ്ണം തീക്ഷ്ണവീര്യം മരിചാദി, ഉഷ്ണോऽഗ്നിതാപഃ, ക്ഷാരോ യവക്ഷാരാദിഃ, ഘണ്ടാപാടല്യാദികൃതശ്ച; വിദഗ്ധം കുപിതമ്| സ്വഗുണൈരിതി ‘പിത്തം തീക്ഷ്ണം ദ്രവം പൂതി’ ഇത്യാദിഭിഃ, വിദഹതി കോപയതി സ്വഗുണൈരേവ, “വിദാഹശ്ചാസ്യ രക്തസ്യ പിത്തവത്” (സു. സൂ. അ. ൨൧) ഇത്യുക്തേഃ| തതഃ പ്രവര്തതേ നിഃസരതി, പിത്തം രക്തം ച ധാതുരൂപം; നതു കേവലം രക്തം, രക്തപിത്തമിതി വ്യപദേശാനുപപത്തേഃ| അഥ പിത്തേന ദുഷ്ടം രക്തം രക്തപിത്തമിത്യുച്യതേ, തദാ പിത്തരക്തമിതി വ്യപദേശഃ പ്രസജ്യേത, ഏതേന രക്തം ച പിത്തം ചേതി ദ്വന്ദ്വസമാസാന്നിരുക്തിരുക്താ സുശ്രുതേന| നനു, ചരകേ ‘രാഗപരിപ്രാപ്തം പിത്തം രക്തപിത്തമ്’ ഇത്യുക്തം, തേന രക്തം ച തത് പിത്തം ചേതി കര്മധാരയസമാസേന നിരുക്തിരുക്താ| അത്ര ച കാരണത്രയമുക്തമ്| യദാഹ– “സംയോഗാദ്ദൂഷണാത്തത്തു സാമാന്യാദ്ഗന്ധവര്ണയോഃ| രക്തസ്യ പിത്തമാഖ്യാതം രക്തപിത്തം മനീഷിഭിഃ||” (ച. ചി. അ. ൪) ഇതി, തത്കഥം ന വിരോധഃ? നൈവമ്, അത്രാപി രക്തപ്രവൃത്തേഃ, ദുഷ്ടം ഹി രക്തം പിത്തേ രാഗമാദധത്തത്സംസര്ഗി രക്തം സ്വയമപി പ്രവര്തതേ ഇതി പൂര്വ ഏവാര്ഥഃ| തേന രക്തം ച പിത്തം ചേതി രക്തപിത്തം, രക്ത ച തത് പിത്തം ചേത്യുഭയഥാऽപി നിരുക്താവദോഷഃ||൧-൩||

Adhikarana raktapittapUrvarUpam (4) · Śloka 4

സദനം ശീതകാമിത്വം കണ്ഠധൂമായനം വമിഃ | ലോഹഗന്ധിശ്ച നിഃശ്വാസോ ഭവത്യസ്മിന് ഭവിഷ്യതി ||൪|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൫) |

പൂര്വരൂപമാഹ– സദനമിത്യാദി| കണ്ഠധൂമായനം കണ്ഠാദ്ധൂമനിര്ഗമ ഇവ പ്രതീതിഃ||൪||

Adhikarana shlaiShmikaraktapittalakShaNam (5) · Śloka 5

സാന്ദ്രം സപാണ്ഡു സസ്നേഹം പിച്ഛിലം ച കഫാന്വിതമ് |൫| (ച. ചി. അ. ൪) |

ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– സാന്ദ്രമിത്യാദി| സാന്ദ്രം ഘനം, സപാണ്ഡു സസ്നേഹമിതി ഈഷത്പാണ്ഡുസ്നേഹമ്|൫|

Adhikarana vAtikaraktapittalakShaNam (5) · Śloka 5

ശ്യാവാരുണം സഫേനം ച തനു രൂക്ഷം ച വാതികമ് ||൫|| (ച. ചി. അ. ൪) |

വാതികമാഹ– ശ്യാവേത്യാദി| തനു അഘനമ്||൫||

Adhikarana paittikaraktapittalakShaNam (6) · Śloka 6

രക്തപിത്തം കഷായാഭം കൃഷ്ണം ഗോമൂത്രസന്നിഭമ് | മേചകാഗാരധൂമാഭമഞ്ജനാഭം ച പൈത്തികമ് ||൬|| (ച. ചി. അ. ൪) | സംസൃഷ്ടലിങ്ഗം സംസര്ഗാത്ത്രിലിങ്ഗം സാന്നിപാതികമ് | (ച. ചി. അ. ൪) |

പൈത്തികമാഹ– രക്തേത്യാദി| കഷായാഭം വടാദിക്വാഥവര്ണമ്| മേചകാഗാരധൂമാഭമിതി മേചകാഗാരധൂമയോരിവാഭാ യസ്യ തത്തഥാ; മേചകാഭമ്, ആഗാരധൂമാഭം ച; മസൃണീകൃതകൃഷ്ണമണിവര്ണസ്യേവവര്ണോ മേചക ഇതി ജേജ്ജടാദയഃ പ്രാഹുഃ, ചിക്കണകൃഷ്ണ ഇത്യര്ഥഃ| അഞ്ജനാഭം സൌവീരാഞ്ജനവര്ണാഭമ്| നനു, സര്വമേവ രക്തപിത്തം ദുഷ്ടേന പിത്തേനാരഭ്യതേ തത് കഥം പൈത്തികം രക്തപിത്തമിതി? ഉച്യതേ– സത്യം, കിന്തു യദാ സ്വസ്ഥാനസ്ഥം പിത്തം രക്തപിത്താരമ്ഭകം സ്ഥാനാന്തരാവസ്ഥിതേന പിത്തേന സങ്ഗൃഹ്യതേ, കിംവാ ദോഷാന്തരാസംശ്ലിഷ്ടം കേവലം പിത്തമാരമ്ഭകം, തദാ പൈത്തികമിതി വ്യപദേശ ഇതി| നനു, കേവലം പൈത്തികം ന സമ്ഭവത്യേവ, യദ്വക്ഷ്യതി– “ഊര്ധ്വഗം കഫസംസൃഷ്ടമധോഗം പവനാനുഗമ്|” ഇതി; ന ച തസ്യ നിര്ദിഷ്ടോ മാര്ഗഃ| ഉച്യതേ– യദാ സ്വകാരണോദ്ഭൂതേന കഫേന വാതേന വാ സ്വലക്ഷണകാരിണാ സംസൃഷ്ടം ഭവതി, തദാ ശ്ലൈഷ്മികാദിവ്യപദേശഃ, ന തു മാര്ഗസമ്ബന്ധാനുഗതേന കഫവാതസമ്ബന്ധേന| ഊര്ധ്വഗം ഹി മാര്ഗസമ്ബന്ധമഹിമ്നാऽവശ്യം കഫേന, അധോഗം ചാവശ്യം വാതേന, അനുബധ്യതേ| നച തത്ര കഫവാതൌ സ്വലക്ഷണം കുരുതഃ, യഥാ ശരദി ജ്വരകരം പിത്തം കാലമഹിമ്നാऽനുഗതേന കഫേനാനുബധ്യതേ തഥാऽപി പൈത്തിക ഏവാസൌ പ്രാകൃതോ ജ്വരഃ| യദുക്തമ്– “കുര്യാത് പിത്തം ച ശരദി തസ്യ ചാനുബലഃ കഫഃ|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| തേന യദാ ഏകദോഷലിങ്ഗയുക്തം ഭവതി തദാ ഏകദോഷാനുഗമ്, ഏവം ദ്വിദോഷലിങ്ഗം ത്രിദോഷലിങ്ഗം ച ബോധ്യമ്| തേനോര്ധ്വഗമധോഗം ചൈകദ്വിത്രിലിങ്ഗം ഭവതി| ഏതേന പൈത്തികസ്യ മാര്ഗോ ന ദര്ശിത ഇതി യദുക്തം തന്നിരസ്തമിതി||൬||

Adhikarana dvandvajasya tridoShajasya ca raktapittasya lakShaNam (7) · Śloka 7

ഊര്ധ്വഗം കഫസംസൃഷ്ടമധോഗം പവനാനുഗമ് | ദ്വിമാര്ഗം കഫവാതാഭ്യാമുഭാഭ്യാമനുവര്തതേ ||൭|| (ച. ചി. അ. ൪) |

സംസര്ഗവിശേഷേണ മാര്ഗഭേദമാഹ– ഊര്ധ്വഗമിത്യാദി||൭||

Adhikarana saMsargavisheSheNa mArgabhedAH (8) · Śloka 8

ഊര്ധ്വം സാധ്യമധോ യാപ്യമസാധ്യം യുഗപദ്ഗതമ് |൮| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൫) |

മാര്ഗഭേദേന സാധ്യത്വാദികമാഹ– ഊര്ധ്വമിത്യാദി| ഊര്ധ്വം സാധ്യമിതി ഊര്ധ്വഗസ്യ കഫപിത്തസംശ്ലിഷ്ടത്വേന കഷായതിക്തൌ രസൌ കഫപിത്തഹരൌ യോഗ്യൌ, പിത്തഹരണേ പ്രധാനം വിരേചനം ച യോഗ്യമ്| അധോഗേ തു ഏക ഏവ മധുരോ വാതപിത്തപ്രശമനഃ, വമനം ച പ്രതിമാര്ഗത്വേന വേഗമാത്രവിരോധി, ന തു പിത്തഹരണമ്| ഉഭയമാര്ഗം ച വിരുദ്ധോപക്രമത്വാദേവാസാധ്യമ്| യദുക്തം ചരകേ– “സാധ്യം ലോഹിതപിത്തം തദ്യദൂര്ധ്വം പ്രതിപദ്യതേ| വിരേചനസ്യ യോഗ്യത്വാദ്ബഹുത്വാദ്ഭേഷജസ്യ ച|| വിരേചനം ഹി പിത്തസ്യ ജയായ പരമൌഷധമ്|” (ച. ചി. അ. ൨) ഇത്യാദി|൮|–

Adhikarana mArgabhedena sAdhyatvAdikam (8-9) · Śloka 8

ഏകമാര്ഗം ബലവതോ നാതിവേഗം നവോത്ഥിതമ് ||൮|| രക്തപിത്തം സുഖേ കാലേ സാധ്യം സ്യാന്നിരുപദ്രവമ് | (ച. ചി. അ. ൪) |

സാധ്യത്വേ ഹേതുമാഹ– ഏകമാര്ഗമിത്യാദി| ഏകമാര്ഗമത്രോര്ധ്വഗമഭിപ്രേതമ്, അധോഗസ്യ യാപ്യത്വാത്| നവോത്ഥിതമ് അചിരജമ്| സുഖേ കാലേ ഹേമന്തശിശിരയോഃ| നിരുപദ്രവം വക്ഷ്യമാണദൌര്ബല്യാദ്യുപദ്രവരഹിതമ്||൮-൯||–

Adhikarana raktapittasya sAdhyAsAdhyalakShaNam (9-10) · Śloka 10

ഏകദോഷാനുഗം സാധ്യം ദ്വിദോഷം യാപ്യമുച്യതേ ||൯|| യത്ത്രിദോഷമസാധ്യം സ്യാന്മന്ദാഗ്നേരതിവേഗവത് | വ്യാധിഭിഃ ക്ഷീണദേഹസ്യ വൃദ്ധസ്യാനശ്നതശ്ച യത് ||൧൦|| (ച. ചി. അ. ൪) |

ദോഷഭേദേന സാധ്യത്വാദികമാഹ– ഏകദോഷാനുഗമിത്യാദി| മാര്ഗഭേദദോഷഭേദാഭ്യാം സാധ്യത്വാസാധ്യത്വവിരോധേ അര്ശഃസ്വഭിഹിതദോഷഭേദബലിഭേദാഭ്യാം സാധ്യത്വാസാധ്യത്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്| മന്ദാഗ്നേസ്തഥാ വ്യാധിഭിഃ ക്ഷീണദേഹസ്യ യദതിവേഗവത്തദസാധ്യമ്| അനശ്നതഃ അരുച്യാദിനാ, അന്നാഭാവാദ്വാ||൯-൧൦||

Adhikarana raktapittasyopadravAH (11) · Śloka 11

ദൌര്ബല്യശ്വാസകാസജ്വരവമഥുമദാഃ പാണ്ഡുതാദാഹമൂര്ഛാ, ഭുക്തേ ഘോരോ വിദാഹസ്ത്വധൃതിരപി സദാ ഹൃദ്യതുല്യാ ച പീഡാ | തൃഷ്ണാ കോഷ്ഠസ്യ ഭേദഃ ശിരസി ച തപനം പൂതിനിഷ്ഠീവനത്വം, ഭക്തദ്വേഷാവിപാകൌ വികൃതിരപി ഭവേദ്രക്തപിത്തോപസര്ഗാഃ ||൧൧|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൫) |

ഉപദ്രവാനാഹ– ദൌര്ബല്യേത്യാദി| ദൌര്ബല്യം ‘ശക്ത്യുപചയയോരഭാവ’ ഇതി ഗയദാസഃ| ഭക്തേ ഘോരോ വിദാഹ ഇതി ‘ഷഷ്ഠ്യര്ഥേ സപ്തമീ’ ഇതി കാര്തികഃ| ഹൃദ്യതുല്യേതി ഹൃദി അതുല്യാ അസദൃശീ പീഡാ| കോഷ്ഠസ്യ ഭേദഃ കോഷ്ഠമലസ്യഭേദഃ| തപനം താപഃ| ‘പ്രവിതതശിരസ’ ഇതി പാഠാന്തരേ പ്രവിതതം വിസ്തീര്യമാണമിവ; ‘പ്രവിതതാ വിസ്തീര്ണാ വേദനാ ശിരസി യസ്യ സ തഥാ’ ഇതി കാര്തികഃ| ‘ പ്രവിതതസിരതാ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സിരാവ്യാപ്തഗാത്രതാ| അവിപാക ആഹാരസ്യ| വികൃതിരപി ഭവേദ്രക്തപിത്തോപസര്ഗാ ഇതി ഏതേ രക്തപിത്തസ്യ ഉപസര്ഗാ ഉപദ്രവാഃ; തഥാ തസ്യ വികൃതിരപി ഭവേദിതി യോജ്യമ്| സാ ച വക്ഷ്യമാണാമാംസപ്രക്ഷാലനാഭമിത്യാദിരൂപാ| ‘രക്തപിത്തോപസര്ഗാത്’ ഇതി പാഠാന്തരം സുഗമമ്||൧൧||

Adhikarana raktapittasyAsAdhyalakShaNam (12-14) · Śloka 14

മാംസപ്രക്ഷാലനാഭം കുഥിതമിവ ച യത് കര്ദമാമ്ഭോനിഭം വാ, മേദഃപൂയാസ്രകല്പം യകൃദിവ യദി വാ പക്വജമ്ബൂഫലാഭമ് | യത് കൃഷ്ണം യച്ച നീലം ഭൃശമതികുണപം യത്ര ചോക്താ വികാരാ സ്തദ്വര്ജ്യം രക്തപിത്തം സുരപതിധനുഷാ യച്ച തുല്യം വിഭാതി ||൧൨|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൫) | യേന ചോപഹതോ രക്തം രക്തപിത്തേന മാനവഃ | പശ്യേദ്ദൃശ്യം വിയച്ചാപി തച്ചാസാധ്യമസംശയമ് ||൧൩|| (ച. നി. അ. ൨) | ലോഹിതം ഛര്ദയേദ്യസ്തു ബഹുശോ ലോഹിതേക്ഷണഃ | ലോഹിതോദ്ഗാരദര്ശീ ച മ്രിയതേ രക്തപൈത്തികഃ ||൧൪|| (സു. സൂ. അ. ൩൩) |

അസാധ്യലക്ഷണമാഹ– മാംസേത്യാദി| കുഥിതമിവ പൂതിതാം ഗതമിവ| കര്ദമമ് ആവിലമിവാമ്ഭഃ കര്ദമാമ്ഭഃ, അഥവാ കര്ദമനിഭമമ്ഭോനിഭം ച| തഥാ മേദഃപൂയാസ്രകല്പമിതി കല്പശബ്ദോ മേദഃപ്രഭൃതിഭിസ്ത്രിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ ഇതി ഗയദാസഃ| യകൃദിവ യകൃത്ഖണ്ഡമിവ| പക്വജമ്ബൂഫലാഭം സ്നിഗ്ധകൃഷ്ണമ്| കൃഷ്ണമ് അഞ്ജനാഭമ്| നീലം ചാഷപക്ഷപ്രതിമമ്| നനു, പൈത്തികേ കൃഷ്ണത്വം പഠിതം ന ച തദസാധ്യം? നൈവമ്, അതിശബ്ദേനാത്ര വിശേഷിതത്വാത്, തേന തത്ര മനാക്കൃഷ്ണത്വം ബോധ്യമ് ഇതി ജേജ്ജടഃ; അഥവാ ജമ്ബൂഫലാഭം യത് കൃഷ്ണം തദിതി യോജ്യമ്| ഉക്താ വികാരാഃ ശ്വാസകാസാദയഃ| സുരപതിധനുഷാ തുല്യം നാനാവര്ണമ്| യേനേത്യാദി| യേന രക്തപിത്തേനേതി യോജ്യമ്| പശ്യേദ്ദൃശ്യം വിയച്ചാപി അദൃശ്യമപി വിയദ്ദൃശ്യമിതി പശ്യതീതി യോജ്യം, രക്തപിത്തോപഹതനേത്രത്വാദിതി; അഥവാ ദൃശ്യം ഘടപടാദി, വിയച്ച രക്തം പശ്യതീതി| അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– ലോഹിതമിത്യാദി| യോ ബഹുശശ്ഛര്ദയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| ലോഹിതോദ്ഗാരദര്ശീതി ലോഹിതോദ്ഗാരോ ലോഹിതദര്ശീം ച, ഉദ്ഗാരോऽപി ലോഹിതഃ പ്രവര്തതേ ഇത്യര്ഥഃ; അഥവാ ലോഹിതമുദ്ഗാരം പശ്യതീതി ലോഹിതോദ്ഗാരദര്ശീതി||൧൨-൧൪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 9

ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ രക്തപിത്തനിദാനം സമാപ്തമ് ||൯||

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം രക്തപിത്തനിദാനം സമാപ്തമ്||൯||