അഥ രക്തപിത്തനിദാനമ് | ഘര്മവ്യായാമശോകാധ്വവ്യവായൈരതിസേവിതൈഃ | തീക്ഷ്ണോഷ്ണക്ഷാരലവണൈരമ്ലൈഃ കടുഭിരേവ ച ||൧|| പിത്തം വിദഗ്ധം സ്വഗുണൈര്വിദഹത്യാശു ശോണിതമ് | തതഃ പ്രവര്തതേ രക്തമൂര്ധ്വം ചാധോ ദ്വിധാऽപി വാ ||൨|| (സു. ഉ. തം. അ. ൪൫) | ഊര്ധ്വം നാസാക്ഷികര്ണാസ്യൈര്മേഢ്രയോനിഗുദൈരധഃ | കുപിതം രോമകൂപൈശ്ച സമസ്തൈസ്തത്പ്രവര്തതേ ||൩|| (ആമാശയാദ്വ്രജേദൂര്ധ്വമധഃ പക്വാശയാദ്വ്രജേത് | വിദഗ്ധയോര്ദ്വയോശ്ചാപി ദ്വിധാ മാര്ഗം പ്രവര്തതേ) |
View original
अथ रक्तपित्तनिदानम् | घर्मव्यायामशोकाध्वव्यवायैरतिसेवितैः | तीक्ष्णोष्णक्षारलवणैरम्लैः कटुभिरेव च ||१|| पित्तं विदग्धं स्वगुणैर्विदहत्याशु शोणितम् | ततः प्रवर्तते रक्तमूर्ध्वं चाधो द्विधाऽपि वा ||२|| (सु. उ. तं. अ. ४५) | ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः | कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते ||३|| (आमाशयाद्व्रजेदूर्ध्वमधः पक्वाशयाद्व्रजेत् | विदग्धयोर्द्वयोश्चापि द्विधा मार्गं प्रवर्तते) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
പാണ്ഡുരോഗവദ്രക്തപിത്തസ്യാപി പിത്തജന്യത്വാത്തദനന്തരം രക്തപിത്തനിദാനമാഹ– ഘര്മേത്യാദി| ഘര്മ ആതപഃ| തീക്ഷ്ണം തീക്ഷ്ണവീര്യം മരിചാദി, ഉഷ്ണോऽഗ്നിതാപഃ, ക്ഷാരോ യവക്ഷാരാദിഃ, ഘണ്ടാപാടല്യാദികൃതശ്ച; വിദഗ്ധം കുപിതമ്| സ്വഗുണൈരിതി ‘പിത്തം തീക്ഷ്ണം ദ്രവം പൂതി’ ഇത്യാദിഭിഃ, വിദഹതി കോപയതി സ്വഗുണൈരേവ, “വിദാഹശ്ചാസ്യ രക്തസ്യ പിത്തവത്” (സു. സൂ. അ. ൨൧) ഇത്യുക്തേഃ| തതഃ പ്രവര്തതേ നിഃസരതി, പിത്തം രക്തം ച ധാതുരൂപം; നതു കേവലം രക്തം, രക്തപിത്തമിതി വ്യപദേശാനുപപത്തേഃ| അഥ പിത്തേന ദുഷ്ടം രക്തം രക്തപിത്തമിത്യുച്യതേ, തദാ പിത്തരക്തമിതി വ്യപദേശഃ പ്രസജ്യേത, ഏതേന രക്തം ച പിത്തം ചേതി ദ്വന്ദ്വസമാസാന്നിരുക്തിരുക്താ സുശ്രുതേന| നനു, ചരകേ ‘രാഗപരിപ്രാപ്തം പിത്തം രക്തപിത്തമ്’ ഇത്യുക്തം, തേന രക്തം ച തത് പിത്തം ചേതി കര്മധാരയസമാസേന നിരുക്തിരുക്താ| അത്ര ച കാരണത്രയമുക്തമ്| യദാഹ– “സംയോഗാദ്ദൂഷണാത്തത്തു സാമാന്യാദ്ഗന്ധവര്ണയോഃ| രക്തസ്യ പിത്തമാഖ്യാതം രക്തപിത്തം മനീഷിഭിഃ||” (ച. ചി. അ. ൪) ഇതി, തത്കഥം ന വിരോധഃ? നൈവമ്, അത്രാപി രക്തപ്രവൃത്തേഃ, ദുഷ്ടം ഹി രക്തം പിത്തേ രാഗമാദധത്തത്സംസര്ഗി രക്തം സ്വയമപി പ്രവര്തതേ ഇതി പൂര്വ ഏവാര്ഥഃ| തേന രക്തം ച പിത്തം ചേതി രക്തപിത്തം, രക്ത ച തത് പിത്തം ചേത്യുഭയഥാऽപി നിരുക്താവദോഷഃ||൧-൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
അഥ പാണ്ഡുരോഗവദ്രക്തപിത്തസ്യാപി പിത്തജന്യത്വാത്തദനന്തരം രക്തപിത്തനിദാനമാഹ– ഘര്മേത്യാദി| ഏതൈഃ സ്വകാരണഗുണൈര്വിദഗ്ധം ദുഷ്ട പിത്തം ശോണിതം വിദഹതി കോപയതി| ഘര്മ ആതപഃ, അധ്വാ പന്ഥാഃ, വ്യവായോ മൈഥുനമ്, തീക്ഷ്ണം തീക്ഷ്ണവീര്യം മരിചാദി, ഉഷ്ണോऽഗ്നിതാപഃ അഥവോഷ്ണഗുണദ്രവ്യം, ക്ഷാരോ യവക്ഷാരാദിഃ അപാമാര്ഗാദികൃതശ്ച| തതോ രക്തം പ്രവര്തതേ ഊര്ധ്വമധോ വാ ദ്വിധാ വാ ഏകകാലമൂര്ധ്വാധോ വാ, തസ്യ രക്തപിത്തമുച്യതേ| രക്തം ച പിത്തം ചേതി ദ്വന്ദ്വസമാസാന്നിരുക്തിഃ സുശ്രുതേനോക്താ| ചരകേ തു, രാഗപരിപ്രാപ്തം പിത്തം രക്തപിത്തമുച്യതേ| തത്ര രക്തം ച തത്പിത്തം ചേതി കര്മധാരയസമാസഃ| യദുക്തം ചരകേണ കാരണത്രയമ്– “സംയോഗാദ്ദൂഷണാത് തം തു സാമാന്യാദ്ഗന്ധവര്ണയോഃ| രക്തസ്യ പിത്തമാഖ്യാതം രക്തപിത്തം മനീഷിഭിഃ” ഇത്യുഭയത്രാപി ന കശ്ചിദ്ദോഷഃ| കേഷു മാര്ഗേഷു പ്രവര്തതേ താനാഹ– ഊര്ധ്വമിത്യാദി| കുപിതം തത്പിത്തം നാസാദിഭിരൂര്ധ്വം, മേഢ്രാദിഭിരധഃ, അതികുപിതം മാര്ഗദ്വയൈരൂര്ധ്വാധോഭിഃ സമസ്തരോമച്ഛിദ്രൈശ്ച||൧-൩||