Adhikarana raktapittasya nidAnapUrvikA samprAptiH (1-3) · Śloka 3
అథ రక్తపిత్తనిదానం |
ఘర్మవ్యాయామశోకాధ్వవ్యవాయైరతిసేవితైః |
తీక్ష్ణోష్ణక్షారలవణైరమ్లైః కటుభిరేవ చ ||1||
పిత్తం విదగ్ధం స్వగుణైర్విదహత్యాశు శోణితం |
తతః ప్రవర్తతే రక్తమూర్ధ్వం చాధో ద్విధాऽపి వా ||2||
(సు. ఉ. తం. అ. 45) |
ఊర్ధ్వం నాసాక్షికర్ణాస్యైర్మేఢ్రయోనిగుదైరధః |
కుపితం రోమకూపైశ్చ సమస్తైస్తత్ప్రవర్తతే ||3||
(ఆమాశయాద్వ్రజేదూర్ధ్వమధః పక్వాశయాద్వ్రజేత్ |
విదగ్ధయోర్ద్వయోశ్చాపి ద్విధా మార్గం ప్రవర్తతే) |
View original
अथ रक्तपित्तनिदानम् |
घर्मव्यायामशोकाध्वव्यवायैरतिसेवितैः |
तीक्ष्णोष्णक्षारलवणैरम्लैः कटुभिरेव च ||१||
पित्तं विदग्धं स्वगुणैर्विदहत्याशु शोणितम् |
ततः प्रवर्तते रक्तमूर्ध्वं चाधो द्विधाऽपि वा ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः |
कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते ||३||
(आमाशयाद्व्रजेदूर्ध्वमधः पक्वाशयाद्व्रजेत् |
विदग्धयोर्द्वयोश्चापि द्विधा मार्गं प्रवर्तते) |
పాండురోగవద్రక్తపిత్తస్యాపి పిత్తజన్యత్వాత్తదనంతరం రక్తపిత్తనిదానమాహ– ఘర్మేత్యాది| ఘర్మ ఆతపః| తీక్ష్ణం తీక్ష్ణవీర్యం మరిచాది, ఉష్ణోऽగ్నితాపః, క్షారో యవక్షారాదిః, ఘంటాపాటల్యాదికృతశ్చ; విదగ్ధం కుపితం| స్వగుణైరితి ‘పిత్తం తీక్ష్ణం ద్రవం పూతి’ ఇత్యాదిభిః, విదహతి కోపయతి స్వగుణైరేవ, “విదాహశ్చాస్య రక్తస్య పిత్తవత్” (సు. సూ. అ. 21) ఇత్యుక్తేః| తతః ప్రవర్తతే నిఃసరతి, పిత్తం రక్తం చ ధాతురూపం; నతు కేవలం రక్తం, రక్తపిత్తమితి వ్యపదేశానుపపత్తేః| అథ పిత్తేన దుష్టం రక్తం రక్తపిత్తమిత్యుచ్యతే, తదా పిత్తరక్తమితి వ్యపదేశః ప్రసజ్యేత, ఏతేన రక్తం చ పిత్తం చేతి ద్వంద్వసమాసాన్నిరుక్తిరుక్తా సుశ్రుతేన| నను, చరకే ‘రాగపరిప్రాప్తం పిత్తం రక్తపిత్తం’ ఇత్యుక్తం, తేన రక్తం చ తత్ పిత్తం చేతి కర్మధారయసమాసేన నిరుక్తిరుక్తా| అత్ర చ కారణత్రయముక్తం| యదాహ– “సంయోగాద్దూషణాత్తత్తు సామాన్యాద్గంధవర్ణయోః| రక్తస్య పిత్తమాఖ్యాతం రక్తపిత్తం మనీషిభిః||” (చ. చి. అ. 4) ఇతి, తత్కథం న విరోధః? నైవం, అత్రాపి రక్తప్రవృత్తేః, దుష్టం హి రక్తం పిత్తే రాగమాదధత్తత్సంసర్గి రక్తం స్వయమపి ప్రవర్తతే ఇతి పూర్వ ఏవార్థః| తేన రక్తం చ పిత్తం చేతి రక్తపిత్తం, రక్త చ తత్ పిత్తం చేత్యుభయథాऽపి నిరుక్తావదోషః||1-3||
Adhikarana raktapittapUrvarUpam (4) · Śloka 4
సదనం శీతకామిత్వం కంఠధూమాయనం వమిః |
లోహగంధిశ్చ నిఃశ్వాసో భవత్యస్మిన్ భవిష్యతి ||4||
(సు. ఉ. తం. అ. 45) |
View original
सदनं शीतकामित्वं कण्ठधूमायनं वमिः |
लोहगन्धिश्च निःश्वासो भवत्यस्मिन् भविष्यति ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
పూర్వరూపమాహ– సదనమిత్యాది| కంఠధూమాయనం కంఠాద్ధూమనిర్గమ ఇవ ప్రతీతిః||4||
Adhikarana shlaiShmikaraktapittalakShaNam (5) · Śloka 5
సాంద్రం సపాండు సస్నేహం పిచ్ఛిలం చ కఫాన్వితం |5|
(చ. చి. అ. 4) |
View original
सान्द्रं सपाण्डु सस्नेहं पिच्छिलं च कफान्वितम् |५|
(च. चि. अ. ४) |
శ్లైష్మికమాహ– సాంద్రమిత్యాది| సాంద్రం ఘనం, సపాండు సస్నేహమితి ఈషత్పాండుస్నేహం|5|
Adhikarana vAtikaraktapittalakShaNam (5) · Śloka 5
శ్యావారుణం సఫేనం చ తను రూక్షం చ వాతికం ||5||
(చ. చి. అ. 4) |
View original
श्यावारुणं सफेनं च तनु रूक्षं च वातिकम् ||५||
(च. चि. अ. ४) |
వాతికమాహ– శ్యావేత్యాది| తను అఘనం||5||
Adhikarana paittikaraktapittalakShaNam (6) · Śloka 6
రక్తపిత్తం కషాయాభం కృష్ణం గోమూత్రసన్నిభం |
మేచకాగారధూమాభమంజనాభం చ పైత్తికం ||6||
(చ. చి. అ. 4) |
సంసృష్టలింగం సంసర్గాత్త్రిలింగం సాన్నిపాతికం |
(చ. చి. అ. 4) |
View original
रक्तपित्तं कषायाभं कृष्णं गोमूत्रसन्निभम् |
मेचकागारधूमाभमञ्जनाभं च पैत्तिकम् ||६||
(च. चि. अ. ४) |
संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् |
(च. चि. अ. ४) |
పైత్తికమాహ– రక్తేత్యాది| కషాయాభం వటాదిక్వాథవర్ణం| మేచకాగారధూమాభమితి మేచకాగారధూమయోరివాభా యస్య తత్తథా; మేచకాభం, ఆగారధూమాభం చ; మసృణీకృతకృష్ణమణివర్ణస్యేవవర్ణో మేచక ఇతి జేజ్జటాదయః ప్రాహుః, చిక్కణకృష్ణ ఇత్యర్థః| అంజనాభం సౌవీరాంజనవర్ణాభం| నను, సర్వమేవ రక్తపిత్తం దుష్టేన పిత్తేనారభ్యతే తత్ కథం పైత్తికం రక్తపిత్తమితి? ఉచ్యతే– సత్యం, కింతు యదా స్వస్థానస్థం పిత్తం రక్తపిత్తారంభకం స్థానాంతరావస్థితేన పిత్తేన సంగృహ్యతే, కింవా దోషాంతరాసంశ్లిష్టం కేవలం పిత్తమారంభకం, తదా పైత్తికమితి వ్యపదేశ ఇతి| నను, కేవలం పైత్తికం న సంభవత్యేవ, యద్వక్ష్యతి– “ఊర్ధ్వగం కఫసంసృష్టమధోగం పవనానుగం|” ఇతి; న చ తస్య నిర్దిష్టో మార్గః| ఉచ్యతే– యదా స్వకారణోద్భూతేన కఫేన వాతేన వా స్వలక్షణకారిణా సంసృష్టం భవతి, తదా శ్లైష్మికాదివ్యపదేశః, న తు మార్గసంబంధానుగతేన కఫవాతసంబంధేన| ఊర్ధ్వగం హి మార్గసంబంధమహిమ్నాऽవశ్యం కఫేన, అధోగం చావశ్యం వాతేన, అనుబధ్యతే| నచ తత్ర కఫవాతౌ స్వలక్షణం కురుతః, యథా శరది జ్వరకరం పిత్తం కాలమహిమ్నాऽనుగతేన కఫేనానుబధ్యతే తథాऽపి పైత్తిక ఏవాసౌ ప్రాకృతో జ్వరః| యదుక్తం– “కుర్యాత్ పిత్తం చ శరది తస్య చానుబలః కఫః|” (చ. చి. అ. 3) ఇతి| తేన యదా ఏకదోషలింగయుక్తం భవతి తదా ఏకదోషానుగం, ఏవం ద్విదోషలింగం త్రిదోషలింగం చ బోధ్యం| తేనోర్ధ్వగమధోగం చైకద్విత్రిలింగం భవతి| ఏతేన పైత్తికస్య మార్గో న దర్శిత ఇతి యదుక్తం తన్నిరస్తమితి||6||
Adhikarana dvandvajasya tridoShajasya ca raktapittasya lakShaNam (7) · Śloka 7
ఊర్ధ్వగం కఫసంసృష్టమధోగం పవనానుగం |
ద్విమార్గం కఫవాతాభ్యాముభాభ్యామనువర్తతే ||7||
(చ. చి. అ. 4) |
View original
ऊर्ध्वगं कफसंसृष्टमधोगं पवनानुगम् |
द्विमार्गं कफवाताभ्यामुभाभ्यामनुवर्तते ||७||
(च. चि. अ. ४) |
సంసర్గవిశేషేణ మార్గభేదమాహ– ఊర్ధ్వగమిత్యాది||7||
Adhikarana saMsargavisheSheNa mArgabhedAH (8) · Śloka 8
ఊర్ధ్వం సాధ్యమధో యాప్యమసాధ్యం యుగపద్గతం |8|
(సు. ఉ. తం. అ. 45) |
View original
ऊर्ध्वं साध्यमधो याप्यमसाध्यं युगपद्गतम् |८|
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
మార్గభేదేన సాధ్యత్వాదికమాహ– ఊర్ధ్వమిత్యాది| ఊర్ధ్వం సాధ్యమితి ఊర్ధ్వగస్య కఫపిత్తసంశ్లిష్టత్వేన కషాయతిక్తౌ రసౌ కఫపిత్తహరౌ యోగ్యౌ, పిత్తహరణే ప్రధానం విరేచనం చ యోగ్యం| అధోగే తు ఏక ఏవ మధురో వాతపిత్తప్రశమనః, వమనం చ ప్రతిమార్గత్వేన వేగమాత్రవిరోధి, న తు పిత్తహరణం| ఉభయమార్గం చ విరుద్ధోపక్రమత్వాదేవాసాధ్యం| యదుక్తం చరకే– “సాధ్యం లోహితపిత్తం తద్యదూర్ధ్వం ప్రతిపద్యతే| విరేచనస్య యోగ్యత్వాద్బహుత్వాద్భేషజస్య చ|| విరేచనం హి పిత్తస్య జయాయ పరమౌషధం|” (చ. చి. అ. 2) ఇత్యాది|8|–
Adhikarana mArgabhedena sAdhyatvAdikam (8-9) · Śloka 8
ఏకమార్గం బలవతో నాతివేగం నవోత్థితం ||8||
రక్తపిత్తం సుఖే కాలే సాధ్యం స్యాన్నిరుపద్రవం |
(చ. చి. అ. 4) |
View original
एकमार्गं बलवतो नातिवेगं नवोत्थितम् ||८||
रक्तपित्तं सुखे काले साध्यं स्यान्निरुपद्रवम् |
(च. चि. अ. ४) |
సాధ్యత్వే హేతుమాహ– ఏకమార్గమిత్యాది| ఏకమార్గమత్రోర్ధ్వగమభిప్రేతం, అధోగస్య యాప్యత్వాత్| నవోత్థితం అచిరజం| సుఖే కాలే హేమంతశిశిరయోః| నిరుపద్రవం వక్ష్యమాణదౌర్బల్యాద్యుపద్రవరహితం||8-9||–
Adhikarana raktapittasya sAdhyAsAdhyalakShaNam (9-10) · Śloka 10
ఏకదోషానుగం సాధ్యం ద్విదోషం యాప్యముచ్యతే ||9||
యత్త్రిదోషమసాధ్యం స్యాన్మందాగ్నేరతివేగవత్ |
వ్యాధిభిః క్షీణదేహస్య వృద్ధస్యానశ్నతశ్చ యత్ ||10||
(చ. చి. అ. 4) |
View original
एकदोषानुगं साध्यं द्विदोषं याप्यमुच्यते ||९||
यत्त्रिदोषमसाध्यं स्यान्मन्दाग्नेरतिवेगवत् |
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यानश्नतश्च यत् ||१०||
(च. चि. अ. ४) |
దోషభేదేన సాధ్యత్వాదికమాహ– ఏకదోషానుగమిత్యాది| మార్గభేదదోషభేదాభ్యాం సాధ్యత్వాసాధ్యత్వవిరోధే అర్శఃస్వభిహితదోషభేదబలిభేదాభ్యాం సాధ్యత్వాసాధ్యత్వవద్వ్యాఖ్యేయం| మందాగ్నేస్తథా వ్యాధిభిః క్షీణదేహస్య యదతివేగవత్తదసాధ్యం| అనశ్నతః అరుచ్యాదినా, అన్నాభావాద్వా||9-10||
Adhikarana raktapittasyopadravAH (11) · Śloka 11
దౌర్బల్యశ్వాసకాసజ్వరవమథుమదాః పాండుతాదాహమూర్ఛా, భుక్తే ఘోరో విదాహస్త్వధృతిరపి సదా హృద్యతుల్యా చ పీడా |
తృష్ణా కోష్ఠస్య భేదః శిరసి చ తపనం పూతినిష్ఠీవనత్వం, భక్తద్వేషావిపాకౌ వికృతిరపి భవేద్రక్తపిత్తోపసర్గాః ||11||
(సు. ఉ. తం. అ. 45) |
View original
दौर्बल्यश्वासकासज्वरवमथुमदाः पाण्डुतादाहमूर्छा, भुक्ते घोरो विदाहस्त्वधृतिरपि सदा हृद्यतुल्या च पीडा |
तृष्णा कोष्ठस्य भेदः शिरसि च तपनं पूतिनिष्ठीवनत्वं, भक्तद्वेषाविपाकौ विकृतिरपि भवेद्रक्तपित्तोपसर्गाः ||११||
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
ఉపద్రవానాహ– దౌర్బల్యేత్యాది| దౌర్బల్యం ‘శక్త్యుపచయయోరభావ’ ఇతి గయదాసః| భక్తే ఘోరో విదాహ ఇతి ‘షష్ఠ్యర్థే సప్తమీ’ ఇతి కార్తికః| హృద్యతుల్యేతి హృది అతుల్యా అసదృశీ పీడా| కోష్ఠస్య భేదః కోష్ఠమలస్యభేదః| తపనం తాపః| ‘ప్రవితతశిరస’ ఇతి పాఠాంతరే ప్రవితతం విస్తీర్యమాణమివ; ‘ప్రవితతా విస్తీర్ణా వేదనా శిరసి యస్య స తథా’ ఇతి కార్తికః| ‘ ప్రవితతసిరతా’ ఇతి పాఠాంతరే సిరావ్యాప్తగాత్రతా| అవిపాక ఆహారస్య| వికృతిరపి భవేద్రక్తపిత్తోపసర్గా ఇతి ఏతే రక్తపిత్తస్య ఉపసర్గా ఉపద్రవాః; తథా తస్య వికృతిరపి భవేదితి యోజ్యం| సా చ వక్ష్యమాణామాంసప్రక్షాలనాభమిత్యాదిరూపా| ‘రక్తపిత్తోపసర్గాత్’ ఇతి పాఠాంతరం సుగమం||11||
Adhikarana raktapittasyAsAdhyalakShaNam (12-14) · Śloka 14
మాంసప్రక్షాలనాభం కుథితమివ చ యత్ కర్దమాంభోనిభం వా, మేదఃపూయాస్రకల్పం యకృదివ యది వా పక్వజంబూఫలాభం |
యత్ కృష్ణం యచ్చ నీలం భృశమతికుణపం యత్ర చోక్తా వికారా స్తద్వర్జ్యం రక్తపిత్తం సురపతిధనుషా యచ్చ తుల్యం విభాతి ||12||
(సు. ఉ. తం. అ. 45) |
యేన చోపహతో రక్తం రక్తపిత్తేన మానవః |
పశ్యేద్దృశ్యం వియచ్చాపి తచ్చాసాధ్యమసంశయం ||13||
(చ. ని. అ. 2) |
లోహితం ఛర్దయేద్యస్తు బహుశో లోహితేక్షణః |
లోహితోద్గారదర్శీ చ మ్రియతే రక్తపైత్తికః ||14||
(సు. సూ. అ. 33) |
View original
मांसप्रक्षालनाभं कुथितमिव च यत् कर्दमाम्भोनिभं वा, मेदःपूयास्रकल्पं यकृदिव यदि वा पक्वजम्बूफलाभम् |
यत् कृष्णं यच्च नीलं भृशमतिकुणपं यत्र चोक्ता विकारा स्तद्वर्ज्यं रक्तपित्तं सुरपतिधनुषा यच्च तुल्यं विभाति ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ४५) |
येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः |
पश्येद्दृश्यं वियच्चापि तच्चासाध्यमसंशयम् ||१३||
(च. नि. अ. २) |
लोहितं छर्दयेद्यस्तु बहुशो लोहितेक्षणः |
लोहितोद्गारदर्शी च म्रियते रक्तपैत्तिकः ||१४||
(सु. सू. अ. ३३) |
అసాధ్యలక్షణమాహ– మాంసేత్యాది| కుథితమివ పూతితాం గతమివ| కర్దమం ఆవిలమివాంభః కర్దమాంభః, అథవా కర్దమనిభమంభోనిభం చ| తథా మేదఃపూయాస్రకల్పమితి కల్పశబ్దో మేదఃప్రభృతిభిస్త్రిభిః సంబధ్యతే ఇతి గయదాసః| యకృదివ యకృత్ఖండమివ| పక్వజంబూఫలాభం స్నిగ్ధకృష్ణం| కృష్ణం అంజనాభం| నీలం చాషపక్షప్రతిమం| నను, పైత్తికే కృష్ణత్వం పఠితం న చ తదసాధ్యం? నైవం, అతిశబ్దేనాత్ర విశేషితత్వాత్, తేన తత్ర మనాక్కృష్ణత్వం బోధ్యం ఇతి జేజ్జటః; అథవా జంబూఫలాభం యత్ కృష్ణం తదితి యోజ్యం| ఉక్తా వికారాః శ్వాసకాసాదయః| సురపతిధనుషా తుల్యం నానావర్ణం| యేనేత్యాది| యేన రక్తపిత్తేనేతి యోజ్యం| పశ్యేద్దృశ్యం వియచ్చాపి అదృశ్యమపి వియద్దృశ్యమితి పశ్యతీతి యోజ్యం, రక్తపిత్తోపహతనేత్రత్వాదితి; అథవా దృశ్యం ఘటపటాది, వియచ్చ రక్తం పశ్యతీతి| అపరమసాధ్యలక్షణమాహ– లోహితమిత్యాది| యో బహుశశ్ఛర్దయేదితి సంబంధః| లోహితోద్గారదర్శీతి లోహితోద్గారో లోహితదర్శీం చ, ఉద్గారోऽపి లోహితః ప్రవర్తతే ఇత్యర్థః; అథవా లోహితముద్గారం పశ్యతీతి లోహితోద్గారదర్శీతి||12-14||
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే రక్తపిత్తనిదానం సమాప్తం ||9||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने रक्तपित्तनिदानं समाप्तम् ||९||
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం రక్తపిత్తనిదానం సమాప్తం||9||