అథ రక్తపిత్తనిదానం | ఘర్మవ్యాయామశోకాధ్వవ్యవాయైరతిసేవితైః | తీక్ష్ణోష్ణక్షారలవణైరమ్లైః కటుభిరేవ చ ||1|| పిత్తం విదగ్ధం స్వగుణైర్విదహత్యాశు శోణితం | తతః ప్రవర్తతే రక్తమూర్ధ్వం చాధో ద్విధాऽపి వా ||2|| (సు. ఉ. తం. అ. 45) | ఊర్ధ్వం నాసాక్షికర్ణాస్యైర్మేఢ్రయోనిగుదైరధః | కుపితం రోమకూపైశ్చ సమస్తైస్తత్ప్రవర్తతే ||3|| (ఆమాశయాద్వ్రజేదూర్ధ్వమధః పక్వాశయాద్వ్రజేత్ | విదగ్ధయోర్ద్వయోశ్చాపి ద్విధా మార్గం ప్రవర్తతే) |
View original
अथ रक्तपित्तनिदानम् | घर्मव्यायामशोकाध्वव्यवायैरतिसेवितैः | तीक्ष्णोष्णक्षारलवणैरम्लैः कटुभिरेव च ||१|| पित्तं विदग्धं स्वगुणैर्विदहत्याशु शोणितम् | ततः प्रवर्तते रक्तमूर्ध्वं चाधो द्विधाऽपि वा ||२|| (सु. उ. तं. अ. ४५) | ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः | कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते ||३|| (आमाशयाद्व्रजेदूर्ध्वमधः पक्वाशयाद्व्रजेत् | विदग्धयोर्द्वयोश्चापि द्विधा मार्गं प्रवर्तते) |
🔊 Audio coming soon
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పాండురోగవద్రక్తపిత్తస్యాపి పిత్తజన్యత్వాత్తదనంతరం రక్తపిత్తనిదానమాహ– ఘర్మేత్యాది| ఘర్మ ఆతపః| తీక్ష్ణం తీక్ష్ణవీర్యం మరిచాది, ఉష్ణోऽగ్నితాపః, క్షారో యవక్షారాదిః, ఘంటాపాటల్యాదికృతశ్చ; విదగ్ధం కుపితం| స్వగుణైరితి ‘పిత్తం తీక్ష్ణం ద్రవం పూతి’ ఇత్యాదిభిః, విదహతి కోపయతి స్వగుణైరేవ, “విదాహశ్చాస్య రక్తస్య పిత్తవత్” (సు. సూ. అ. 21) ఇత్యుక్తేః| తతః ప్రవర్తతే నిఃసరతి, పిత్తం రక్తం చ ధాతురూపం; నతు కేవలం రక్తం, రక్తపిత్తమితి వ్యపదేశానుపపత్తేః| అథ పిత్తేన దుష్టం రక్తం రక్తపిత్తమిత్యుచ్యతే, తదా పిత్తరక్తమితి వ్యపదేశః ప్రసజ్యేత, ఏతేన రక్తం చ పిత్తం చేతి ద్వంద్వసమాసాన్నిరుక్తిరుక్తా సుశ్రుతేన| నను, చరకే ‘రాగపరిప్రాప్తం పిత్తం రక్తపిత్తం’ ఇత్యుక్తం, తేన రక్తం చ తత్ పిత్తం చేతి కర్మధారయసమాసేన నిరుక్తిరుక్తా| అత్ర చ కారణత్రయముక్తం| యదాహ– “సంయోగాద్దూషణాత్తత్తు సామాన్యాద్గంధవర్ణయోః| రక్తస్య పిత్తమాఖ్యాతం రక్తపిత్తం మనీషిభిః||” (చ. చి. అ. 4) ఇతి, తత్కథం న విరోధః? నైవం, అత్రాపి రక్తప్రవృత్తేః, దుష్టం హి రక్తం పిత్తే రాగమాదధత్తత్సంసర్గి రక్తం స్వయమపి ప్రవర్తతే ఇతి పూర్వ ఏవార్థః| తేన రక్తం చ పిత్తం చేతి రక్తపిత్తం, రక్త చ తత్ పిత్తం చేత్యుభయథాऽపి నిరుక్తావదోషః||1-3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ పాండురోగవద్రక్తపిత్తస్యాపి పిత్తజన్యత్వాత్తదనంతరం రక్తపిత్తనిదానమాహ– ఘర్మేత్యాది| ఏతైః స్వకారణగుణైర్విదగ్ధం దుష్ట పిత్తం శోణితం విదహతి కోపయతి| ఘర్మ ఆతపః, అధ్వా పంథాః, వ్యవాయో మైథునం, తీక్ష్ణం తీక్ష్ణవీర్యం మరిచాది, ఉష్ణోऽగ్నితాపః అథవోష్ణగుణద్రవ్యం, క్షారో యవక్షారాదిః అపామార్గాదికృతశ్చ| తతో రక్తం ప్రవర్తతే ఊర్ధ్వమధో వా ద్విధా వా ఏకకాలమూర్ధ్వాధో వా, తస్య రక్తపిత్తముచ్యతే| రక్తం చ పిత్తం చేతి ద్వంద్వసమాసాన్నిరుక్తిః సుశ్రుతేనోక్తా| చరకే తు, రాగపరిప్రాప్తం పిత్తం రక్తపిత్తముచ్యతే| తత్ర రక్తం చ తత్పిత్తం చేతి కర్మధారయసమాసః| యదుక్తం చరకేణ కారణత్రయం– “సంయోగాద్దూషణాత్ తం తు సామాన్యాద్గంధవర్ణయోః| రక్తస్య పిత్తమాఖ్యాతం రక్తపిత్తం మనీషిభిః” ఇత్యుభయత్రాపి న కశ్చిద్దోషః| కేషు మార్గేషు ప్రవర్తతే తానాహ– ఊర్ధ్వమిత్యాది| కుపితం తత్పిత్తం నాసాదిభిరూర్ధ్వం, మేఢ్రాదిభిరధః, అతికుపితం మార్గద్వయైరూర్ధ్వాధోభిః సమస్తరోమచ్ఛిద్రైశ్చ||1-3||