43. sadyōvraṇanidānam

Adhikarana sadyovraNanidAnaM, bhedAshca (1-2) · Śloka 2

નાનાધારમુખૈઃ શસ્ત્રૈર્નાનાસ્થાનનિપાતિતૈઃ | ભવન્તિ નાનાકૃતયો વ્રણાસ્તાંસ્તાન્નિબોધ મે ||૧|| છિન્નં ભિન્નં તથા વિદ્ધં ક્ષતં પિચ્ચિતમેવ ચ | ઘૃષ્ટમાહુસ્તથા ષષ્ઠં તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ||૨|| (સુ. ચિ. અ. ૨) |

શારીરવ્રણમભિધાયાગન્તુવ્રણમાહ– નાનાધારમુખૈરિત્યાદિ| નાના ધારા મુખાનિ ચ યેષાં તાનિ તથા| સ્થાનવિશેષોઽપિ શસ્ત્રનિપાતતુલ્યત્વેનાકૃતિવિશેષે હેતુરિત્યત ઉક્તં– નાનાસ્થાનનિપાતિતૈરિતિ||૧-૨||

Adhikarana chinnalakShaNam (3) · Śloka 3

તિર્યક્ છિન્ન ઋજુર્વાઽપિ યો વ્રણસ્ત્વાયતો ભવેત્ | ગાત્રસ્ય પાતનં તદ્ધિ છિન્નમિત્યભિધીયતે ||૩|| (સુ. ચિ. અ. ૨) |

છિન્નલક્ષણમાહ– તિર્યગિત્યાદિ| તિર્યગિતિ તિર્યગ્વ્યવસ્થિતઃ| છિન્નઃ છેદસમ્પન્નઃ| ઋજુરવક્રઃ| ગાત્રસ્ય પાતનમિતિ ગાત્રાવયવસ્ય તદેકદેશરૂપસ્ય વા ગાત્રસ્ય પાતનમ્||૩||

Adhikarana bhinnalakShaNam (4) · Śloka 4

શક્તિદન્તેષુ ખડ્ગાગ્રવિષાણૈરાશયો હતઃ | યત્કિઞ્ચિત્ પ્રસ્રવેત્તદ્ધિ ભિન્નલક્ષણમુચ્યતે ||૪|| (સુ. ચિ. અ. ૨) |

ભિન્નલક્ષણમાહ– શક્તીત્યાદિ| વિષાણં દન્તઃ શૃઙ્ગં ચ| એતદ્ભિન્નલક્ષણં પારિભાષિકં; તેન વ્યધ એવાશયદેશે ભેદ ઉચ્યતે, આશયદેશરહિતે તુ વ્યધઃ| યત્કિઞ્ચિદિત્યાદિ| યસ્ય મૂત્રરુધિરાદેર્ય આશયો ભિન્નઃ સ તત્ પ્રસ્રવેત્; તેન બસ્તિર્ભિન્નો મૂત્રં, રુધિરાશયો રુધિરમિત્યાદિ||૪||

Adhikarana koShThanirUpaNaM, tadbhedalakShaNaM ca (5-10) · Śloka 10

સ્થાનાન્યામાગ્નિપક્વાનાં મૂત્રસ્ય રુધિરસ્ય ચ | હૃદુણ્ડુકઃ ફુપ્ફુસશ્ચ કોષ્ઠ ઇત્યભિધીયતે ||૫|| તસ્મિન્ ભિન્ને રક્તપૂર્ણે જ્વરો દાહશ્ચ જાયતે | મૂત્રમાર્ગગુદાસ્યેભ્યો રક્તં ઘ્રાણાચ્ચ ગચ્છતિ ||૬|| મૂર્છા શ્વાસસ્તૃષાઽઽધ્માનમભક્તચ્છન્દ એવ ચ | વિણ્મૂત્રવાતસઙ્ગશ્ચ સ્વેદાસ્રાવોઽક્ષિરક્તતા ||૭|| લોહગન્ધિત્વમાસ્યસ્ય ગાત્રદૌર્ગન્ધ્યમેવ ચ | હૃચ્છૂલં પાર્શ્વયોશ્ચાપિ વિશેષં ચાત્ર મે શૃણુ ||૮|| આમાશયસ્થે રુધિરે રુધિરં છર્દયત્યપિ | આધ્માનમતિમાત્રં ચ શૂલં ચ ભૃશદારુણમ્ ||૯|| પક્વાશયગતે ચાપિ રુજા ગૌરવમેવ ચ | અધઃકાયે વિશેષેણ શીતતા ચ ભવેદિહ ||૧૦|| (સુ. ચિ. અ. ૨) |

યત્ર ભૂયસાઽઽમાશયાનાં સ્થાને ભેદવ્યપદેશસ્તમાહ– સ્થાનાનીત્યાદિ| આમસ્ય સ્થાનમામાશયઃ અગ્નેઃ પચ્યમાનાશયઃ, મલસ્ય પક્વાશયઃ, મૂત્રસ્ય બસ્તિઃ, રુધિરસ્ય યકૃત્પ્લીહાનૌ, હૃત્ હૃદયં, ઉણ્ડુક ઇક્ષુરસપાકમલવદ્યઃ શોણિતમલસ્તજ્જ ઉણ્ડુકઃ, સ ચાન્ત્રદેશે વ્યવસ્થિતઃ પુરીષાધાનમિતિ, ફુપ્ફુસ ઇતિ હૃદયસ્ય વામપાર્શ્વે રક્તાધારઃ ‘ફુપ્ફુસ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| મૂત્રમાર્ગગુદાસ્યેભ્યો રક્તં ઘ્રાણાચ્ચ ગચ્છતીતિ બસ્ત્યાદૌ ભિન્ને મેહનગુદાભ્યાં રક્તં નિઃસરતિ, આમાશયાદિભેદે તુ મુખઘ્રાણાભ્યાં રક્તનિર્ગમઃ| સ્વેદાસ્રાવ ઇતિ સ્વેદસ્યાત્યન્તસ્રુતિઃ| પાર્શ્વયોશ્ચાપીતિ શૂલમિતિ સમ્બન્ધઃ| મે ઇત્યવ્યયં મત્ત ઇત્યર્થઃ| આમાશયસ્થ ઇત્યાદિ આધ્માનં રક્તાવતતત્વાદ્વાયોઃ| રુજા શૂલમ્| ગૌરવં રક્તબહુત્વાત્| અધઃકાયે વિશેષેણ શીતતેતિ વ્યાધિપ્રભાવાત્||૫-૧૦||

Adhikarana viddhalakShaNam (11) · Śloka 11

સૂક્ષ્માસ્યશલ્યાભિહતં યદઙ્ગં ત્વાશયં વિના | ઉત્તુણ્ડિતં નિર્ગતં વા તદ્વિદ્ધમિતિ નિર્દિશેત્ ||૧૧|| (સુ. ચિ. અ. ૨) |

વિદ્ધલક્ષણમાહ– સૂક્ષ્માસ્યશલ્યેત્યાદિ| આશયં વિનેતિ ઉક્તામાદ્યાશયં વિના| ઉત્તુણ્ડિતમનિર્ગતશલ્યોપલક્ષણં, તેનાનુત્તુણ્ડિતમુત્તુણ્ડિતં ચ વિદ્ધં ગૃહ્યતે| નિર્ગતેન ચ નિર્ગતમુખં વિદ્ધં સર્વથા નિર્ગતં ચ ગૃહ્યતે; તેન તન્ત્રાન્તરે “વિદ્ધમુત્તુણ્ડિતમનુત્તુણ્ડિતં ભિન્નં નિર્ભિન્નમ્” ઇતિ યચ્ચતુષ્પ્રકારમભિહિતં તત્ સર્વં સઙ્ગૃહીતમ્||૧૧||

Adhikarana kShatalakShaNam (12) · Śloka 12

નાતિચ્છિન્નં નાતિભિન્નમુભયોર્લક્ષણાન્વિતમ્ | વિષમં વ્રણમઙ્ગે યત્તત્ ક્ષતં ત્વભિધીયતે ||૧૨|| (સુ. ચિ. અ. ૨) |

ક્ષતમાહ– નાતિચ્છિન્નમિત્યાદિ| નાતિચ્છિન્નં નાવગાઢચ્છેદમ્| નાતિભિન્નમિતિ નાતિવિદીર્ણાશયમ્| ઉભયોર્લક્ષણાન્વિતમિતિ સ્તોકચ્છેદસ્તોકાવદરણયોગાદુભયલક્ષણયુક્તમ્| વિષમં વ્રણમઙ્ગે યદિતિ અઙ્ગવૈષમ્યકરં વ્રણં યત્તત્ ક્ષતમ્||૧૨||

Adhikarana piccitalakShaNam (13) · Śloka 13

પ્રહારપીડનાભ્યાં તુ યદઙ્ગં પૃથુતાં ગતમ્ | સાસ્થિ તત્ પિચ્ચિતં વિદ્યાન્મજ્જરક્તપરિપ્લુતમ્ ||૧૩|| (સુ. ચિ. અ. ૨) |

પિચ્ચિતલક્ષણમાહ– પ્રહારેત્યાદિના| પ્રહારો મુદ્ગરાદિના, પીડનં કપાટાદિના| પૃથુતામિતિ ચિપ્પિટતામ્| મજ્જરક્તપરિપ્લુતમિત્યનેન વ્રણભાવાત્ મજ્જરક્તાગમં દર્શયતિ| તેન યત્ વ્રણં પિચ્ચિતં, તદ્ભગ્નસ્ય તથા સદ્યોવ્રણસ્ય ચ ચિકિત્સાવિષયમ્||૧૩||

Adhikarana ghRuShTalakShaNam (14) · Śloka 14

ઘર્ષણાદભિઘાતાદ્વા યદઙ્ગં વિગતત્વચમ્ | ઉષાસ્રાવાન્વિતં તચ્ચ ઘૃષ્ટમિત્યભિધીયતે ||૧૪|| (સુ. ચિ. અ. ૨) |

ઘૃષ્ટલક્ષણમાહ– ઘર્ષણાદિત્યાદિ| ઘર્ષણાત્ કર્કશવસ્ત્રાદિના| વિગતત્વચમિતિ પાઠં ત્યક્ત્વા ‘વિગતત્વચા’ ઇતિ પાઠઃ સાધુઃ, વિગતત્વચોપલક્ષિતમઙ્ગમ્| ઉષા ઊષ્મનિર્ગમવદ્વ્યથા||૧૪||

Adhikarana sashalyavraNalakShaNaM, koShThagatashalyalakShaNaM ca (15-16) · Śloka 16

શ્યાવં સશોથં પિડકાચિતં ચ મુહુર્મુહુઃ શોણિતવાહિનં ચ | મૃદૂદ્ગતં બુદ્બુદતુલ્યમાંસં વ્રણં સશલ્યં સરુજં વદન્તિ ||૧૫|| ત્વચોઽતીત્ય સિરાદીનિ ભિત્ત્વા વા પરિહૃત્ય વા | કોષ્ઠે પ્રતિષ્ઠિતં શલ્યં કુર્યાદુક્તાનુપદ્રવાન્ ||૧૬|| (સુ. ચિ. અ. ૨) |

કોષ્ઠભેદમાહ– ત્વચ ઇત્યાદિ| ત્વચ ઇતિ સપ્ત ત્વચઃ| સિરાદીનીતિ માંસસ્નાય્વસ્થિસન્ધીનિ| પરિહૃત્ય વેતિ પરિહારપક્ષેઽપિ કોષ્ઠભેદસ્ય સઙ્ગતત્વાત્; સિરાવ્યધલિઙ્ગં ચાત્રૈવ ‘સુરેન્દ્રગોપપ્રતિમં’ ઇત્યાદિના વ્યક્તીભવિષ્યતિ| ઉક્તાનિતિ પ્રનષ્ટશલ્યવિજ્ઞાનીયે| તત્ર હ્યુક્તં– “કોષ્ઠગતે ત્વાટોપાનાહૌ મૂત્રપુરીષાહારદર્શનં ચ વ્રણમુખાદ્ભવતિ|” (સુ. સૂ. અ. ૨૬) ઇતિ||૧૫-૧૬||

Adhikarana asAdhyakoShThabhedali~ggam (17) · Śloka 17

તત્રાન્તર્લોહિતં પાણ્ડુશીતપાદકરાનનમ્ | શીતોચ્છ્વાસં રક્તનેત્રમાનદ્ધં ચ વિવર્જયેત્ ||૧૭||

અસાધ્યકોષ્ઠભેદલિઙ્ગમાહ– તત્રેત્યાદિ| તત્ર કોષ્ઠે| અન્તર્લોહિતમિતિ અભ્યન્તરસ્થિતરક્તમ્, અનિઃસૃતરક્તમિતિ યાવત્| આનદ્ધમિત્યાનાહવન્તમ્||૧૭||

Adhikarana mAMsasirAsnAyvasthisandhimarmasu pa~jcasu kShateShu sAmAnyali~ggam (18-19) · Śloka 19

ભ્રમઃ પ્રલાપઃ પતનં પ્રમોહો વિચેષ્ટનં ગ્લાનિરથોષ્ણતા ચ | સ્રસ્તાઙ્ગતા મૂર્છનમૂર્ધ્વવાતસ્તીવ્રા રુજા વાતકૃતાશ્ચ તાસ્તાઃ ||૧૮|| માંસોદકાભં રુધિરં ચ ગચ્છેત્ સર્વેન્દ્રિયાર્થોપરમસ્તથૈવ | દશાર્ધસઙ્ખ્યેષ્વથ વિક્ષતેષુ સામાન્યતો મર્મસુ લિઙ્ગમુક્તમ્ ||૧૯|| (સુ. સૂ. અ. ૨૫) |

માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિમર્મસુ પઞ્ચસુ ક્ષતેષુ સામાન્યલિઙ્ગમાહ– ભ્રમ ઇત્યાદિ| વિચેષ્ટનં વિરુદ્ધચેષ્ટનં કરચરણાદિક્ષેપાદિકમ્| ગ્લાનિર્બલક્ષયઃ| સ્રસ્તાઙ્ગતા અઙ્ગસન્ધિવિસ્રંસવદ્વ્યથા| મૂર્છનમિન્દ્રિયમોહઃ| ઇન્દ્રિયાર્થોપરમ ઇન્દ્રિયાણાં સ્વવિષયેષુ રૂપાદિષુ ઉપરમો ગ્રહણાશક્તિઃ| દશાર્ધસઙ્ખ્યેષુ પઞ્ચસુ||૧૮-૧૯||

Adhikarana marmarahitAnAM sirAdInAM viddhali~ggam (20-23) · Śloka 23

સુરેન્દ્રગોપપ્રતિમં પ્રભૂતં રક્તં સ્રવેત્તત્ક્ષયજશ્ચ વાયુઃ | કરોતિ રોગાન્ વિવિધાન્ યથોક્તાન્ સિરાસુ વિદ્ધાસ્વથ વા ક્ષતાસુ ||૨૦|| કૌબ્જ્યં શરીરાવયવાવસાદઃ ક્રિયાસ્વશક્તિસ્તુમુલા રુજશ્ચ | ચિરાદ્વ્રણો રોહતિ યસ્ય ચાપિ તં સ્નાયુવિદ્ધં પુરુષં વ્યવસ્યેત્ ||૨૧|| શોફાભિવૃદ્ધિસ્તુમુલા રુજશ્ચ બલક્ષયઃ સર્વત એવ શોથઃ | ક્ષતેષુ સન્ધિષ્વચલાચલેષુ સ્યાત્ સર્વકર્મોપરમશ્ચ લિઙ્ગમ્ ||૨૨|| ઘોરા રુજો યસ્ય નિશાદિનેષુ સર્વાસ્વવસ્થાસુ ચ નૈતિ શાન્તિમ્ | ભિષગ્વિપશ્ચિદ્વિદિતાર્થસૂત્રસ્તમસ્થિવિદ્ધં પુરુષં વ્યવસ્યેત્ ||૨૩|| (સુ. સૂ. અ. ૨૫) |

સિરાદયો મર્મરૂપા અમર્મરૂપાશ્ચ સન્તિ, તત્ર પૂર્વં મર્મરહિતાનાં સિરાદીનાં વિદ્ધલિઙ્ગમાહ– સુરેન્દ્રગોપેત્યાદિ| યથોક્તાનિતિ શોણિતવર્ણનીયોક્તાન્| તત્ર ચોક્તં– “તદતિપ્રવૃત્તં શિરોભિતાપમાન્ધ્યમાક્ષેપાદીંશ્ચ કરોતિ|” ઇતિ| વિદ્ધાસુ બાણાદિના| ક્ષતાસુ ખડ્ગાદિના| કૌબ્જ્યં કુબ્જતા| તુમુલા ગહનાઃ| સન્ધિષ્વચલાચલેષ્વિતિ અચલેષુ નિશ્ચેષ્ટેષુ, ચલેષુ ચેષ્ટાવત્સુ; સન્ધયશ્ચલાચલભેદેન દ્વિવિધાઃ| તથાચ સુશ્રુતઃ– “શાખાસુ હન્વોઃ કટ્યાં ચ ચેષ્ટાવન્તશ્ચ સન્ધયઃ| શેષાસ્તુ સન્ધયઃ સર્વે વિજ્ઞાતવ્યાઃ સ્થિરા બુધૈઃ||” (સુ. શા. અ. ૫) ઇતિ||૨૦-૨૩||

Adhikarana sirAdimarmaviddhali~ggam (24) · Śloka 24

યથાસ્વમેતાનિ વિભાવયેચ્ચ લિઙ્ગાનિ મર્મસ્વભિતાડિતેષુ |૨૪| (સુ. સૂ. અ. ૨૫) |

મર્મરહિતાનાં સિરાદીનાં વિદ્ધલક્ષણમભિધાય સિરાદિમર્મવિદ્ધલિઙ્ગમતિદેશયન્નાહ– યથાસ્વમેતાનીત્યાદિ| વિભાવયેચ્ચેતિ ચકારો ભિન્નક્રમે; તેન એતાનિ લિઙ્ગાનિ તથા સામાન્યલિઙ્ગાનિ ચ જાનીયાદિત્યર્થઃ|૨૪|–

Adhikarana mAMsamarmaNo viddhasya li~ggam (24) · Śloka 24

પાણ્ડુર્વિવર્ણઃ સ્પૃશિતં ન વેત્તિ યો માંસમર્મણ્યભિપીડિતઃ સ્યાત્ ||૨૪|| (સુ. સૂ. અ. ૨૫) |

અનુક્તમાંસમર્મણો વિદ્ધસ્ય લિઙ્ગમાહ– પાણ્ડુર્વિવર્ણ ઇત્યાદિ| નનુ, સિરાદિવિદ્ધલિઙ્ગવત્ માંસવિદ્ધલિઙ્ગમપિ પૂર્વં કુતો નોપદિષ્ટમ્? ઉચ્યતે– કેવલમાંસવિદ્ધસ્યાબહુવ્યાપત્કરત્વાત્ પૂર્વમનુપાદાનમ્||૨૪||

Adhikarana sarvavraNAnAmupadravAH (25-26) · Śloka 26

વિસર્પઃ પક્ષઘાતશ્ચ સિરાસ્તમ્ભોઽપતાનકઃ | મોહોન્માદવ્રણરુજો જ્વરસ્તૃષ્ણા હનુગ્રહઃ ||૨૫|| કાસશ્છર્દિરતીસારો હિક્કા શ્વાસઃ સવેપથુઃ | ષોડશોપદ્રવાઃ પ્રોક્તા વ્રણાનાં વ્રણચિન્તકૈઃ ||૨૬|| (ચ. ચિ. અ. ૨૫) |

સર્વવ્રણાનામુપદ્રવાનાહ– વિસર્પ ઇત્યાદિ||૨૫-૨૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 43

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને સદ્યોવ્રણનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૪૩||

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં સદ્યોવ્રણનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૩||