43. sadyōvraṇanidānam

Adhikarana sadyovraNanidAnaM, bhedAshca (1-2) · Śloka 2

ನಾನಾಧಾರಮುಖೈಃ ಶಸ್ತ್ರೈರ್ನಾನಾಸ್ಥಾನನಿಪಾತಿತೈಃ | ಭವನ್ತಿ ನಾನಾಕೃತಯೋ ವ್ರಣಾಸ್ತಾಂಸ್ತಾನ್ನಿಬೋಧ ಮೇ ||೧|| ಛಿನ್ನಂ ಭಿನ್ನಂ ತಥಾ ವಿದ್ಧಂ ಕ್ಷತಂ ಪಿಚ್ಚಿತಮೇವ ಚ | ಘೃಷ್ಟಮಾಹುಸ್ತಥಾ ಷಷ್ಠಂ ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||೨|| (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |

ಶಾರೀರವ್ರಣಮಭಿಧಾಯಾಗನ್ತುವ್ರಣಮಾಹ– ನಾನಾಧಾರಮುಖೈರಿತ್ಯಾದಿ| ನಾನಾ ಧಾರಾ ಮುಖಾನಿ ಚ ಯೇಷಾಂ ತಾನಿ ತಥಾ| ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೋಽಪಿ ಶಸ್ತ್ರನಿಪಾತತುಲ್ಯತ್ವೇನಾಕೃತಿವಿಶೇಷೇ ಹೇತುರಿತ್ಯತ ಉಕ್ತಂ– ನಾನಾಸ್ಥಾನನಿಪಾತಿತೈರಿತಿ||೧-೨||

Adhikarana chinnalakShaNam (3) · Śloka 3

ತಿರ್ಯಕ್ ಛಿನ್ನ ಋಜುರ್ವಾಽಪಿ ಯೋ ವ್ರಣಸ್ತ್ವಾಯತೋ ಭವೇತ್ | ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಪಾತನಂ ತದ್ಧಿ ಛಿನ್ನಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ||೩|| (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |

ಛಿನ್ನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಿರ್ಯಗಿತ್ಯಾದಿ| ತಿರ್ಯಗಿತಿ ತಿರ್ಯಗ್ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ| ಛಿನ್ನಃ ಛೇದಸಮ್ಪನ್ನಃ| ಋಜುರವಕ್ರಃ| ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಪಾತನಮಿತಿ ಗಾತ್ರಾವಯವಸ್ಯ ತದೇಕದೇಶರೂಪಸ್ಯ ವಾ ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಪಾತನಮ್||೩||

Adhikarana bhinnalakShaNam (4) · Śloka 4

ಶಕ್ತಿದನ್ತೇಷು ಖಡ್ಗಾಗ್ರವಿಷಾಣೈರಾಶಯೋ ಹತಃ | ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಸ್ರವೇತ್ತದ್ಧಿ ಭಿನ್ನಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ ||೪|| (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |

ಭಿನ್ನಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶಕ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಾಣಂ ದನ್ತಃ ಶೃಙ್ಗಂ ಚ| ಏತದ್ಭಿನ್ನಲಕ್ಷಣಂ ಪಾರಿಭಾಷಿಕಂ; ತೇನ ವ್ಯಧ ಏವಾಶಯದೇಶೇ ಭೇದ ಉಚ್ಯತೇ, ಆಶಯದೇಶರಹಿತೇ ತು ವ್ಯಧಃ| ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ಮೂತ್ರರುಧಿರಾದೇರ್ಯ ಆಶಯೋ ಭಿನ್ನಃ ಸ ತತ್ ಪ್ರಸ್ರವೇತ್; ತೇನ ಬಸ್ತಿರ್ಭಿನ್ನೋ ಮೂತ್ರಂ, ರುಧಿರಾಶಯೋ ರುಧಿರಮಿತ್ಯಾದಿ||೪||

Adhikarana koShThanirUpaNaM, tadbhedalakShaNaM ca (5-10) · Śloka 10

ಸ್ಥಾನಾನ್ಯಾಮಾಗ್ನಿಪಕ್ವಾನಾಂ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರುಧಿರಸ್ಯ ಚ | ಹೃದುಣ್ಡುಕಃ ಫುಪ್ಫುಸಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ||೫|| ತಸ್ಮಿನ್ ಭಿನ್ನೇ ರಕ್ತಪೂರ್ಣೇ ಜ್ವರೋ ದಾಹಶ್ಚ ಜಾಯತೇ | ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಗುದಾಸ್ಯೇಭ್ಯೋ ರಕ್ತಂ ಘ್ರಾಣಾಚ್ಚ ಗಚ್ಛತಿ ||೬|| ಮೂರ್ಛಾ ಶ್ವಾಸಸ್ತೃಷಾಽಽಧ್ಮಾನಮಭಕ್ತಚ್ಛನ್ದ ಏವ ಚ | ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಸಙ್ಗಶ್ಚ ಸ್ವೇದಾಸ್ರಾವೋಽಕ್ಷಿರಕ್ತತಾ ||೭|| ಲೋಹಗನ್ಧಿತ್ವಮಾಸ್ಯಸ್ಯ ಗಾತ್ರದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಮೇವ ಚ | ಹೃಚ್ಛೂಲಂ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಶ್ಚಾಪಿ ವಿಶೇಷಂ ಚಾತ್ರ ಮೇ ಶೃಣು ||೮|| ಆಮಾಶಯಸ್ಥೇ ರುಧಿರೇ ರುಧಿರಂ ಛರ್ದಯತ್ಯಪಿ | ಆಧ್ಮಾನಮತಿಮಾತ್ರಂ ಚ ಶೂಲಂ ಚ ಭೃಶದಾರುಣಮ್ ||೯|| ಪಕ್ವಾಶಯಗತೇ ಚಾಪಿ ರುಜಾ ಗೌರವಮೇವ ಚ | ಅಧಃಕಾಯೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಶೀತತಾ ಚ ಭವೇದಿಹ ||೧೦|| (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |

ಯತ್ರ ಭೂಯಸಾಽಽಮಾಶಯಾನಾಂ ಸ್ಥಾನೇ ಭೇದವ್ಯಪದೇಶಸ್ತಮಾಹ– ಸ್ಥಾನಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಆಮಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮಾಮಾಶಯಃ ಅಗ್ನೇಃ ಪಚ್ಯಮಾನಾಶಯಃ, ಮಲಸ್ಯ ಪಕ್ವಾಶಯಃ, ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಬಸ್ತಿಃ, ರುಧಿರಸ್ಯ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾನೌ, ಹೃತ್ ಹೃದಯಂ, ಉಣ್ಡುಕ ಇಕ್ಷುರಸಪಾಕಮಲವದ್ಯಃ ಶೋಣಿತಮಲಸ್ತಜ್ಜ ಉಣ್ಡುಕಃ, ಸ ಚಾನ್ತ್ರದೇಶೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ ಪುರೀಷಾಧಾನಮಿತಿ, ಫುಪ್ಫುಸ ಇತಿ ಹೃದಯಸ್ಯ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇ ರಕ್ತಾಧಾರಃ ‘ಫುಪ್ಫುಸ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಗುದಾಸ್ಯೇಭ್ಯೋ ರಕ್ತಂ ಘ್ರಾಣಾಚ್ಚ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಬಸ್ತ್ಯಾದೌ ಭಿನ್ನೇ ಮೇಹನಗುದಾಭ್ಯಾಂ ರಕ್ತಂ ನಿಃಸರತಿ, ಆಮಾಶಯಾದಿಭೇದೇ ತು ಮುಖಘ್ರಾಣಾಭ್ಯಾಂ ರಕ್ತನಿರ್ಗಮಃ| ಸ್ವೇದಾಸ್ರಾವ ಇತಿ ಸ್ವೇದಸ್ಯಾತ್ಯನ್ತಸ್ರುತಿಃ| ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಶ್ಚಾಪೀತಿ ಶೂಲಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮೇ ಇತ್ಯವ್ಯಯಂ ಮತ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಮಾಶಯಸ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಧ್ಮಾನಂ ರಕ್ತಾವತತತ್ವಾದ್ವಾಯೋಃ| ರುಜಾ ಶೂಲಮ್| ಗೌರವಂ ರಕ್ತಬಹುತ್ವಾತ್| ಅಧಃಕಾಯೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಶೀತತೇತಿ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್||೫-೧೦||

Adhikarana viddhalakShaNam (11) · Śloka 11

ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಸ್ಯಶಲ್ಯಾಭಿಹತಂ ಯದಙ್ಗಂ ತ್ವಾಶಯಂ ವಿನಾ | ಉತ್ತುಣ್ಡಿತಂ ನಿರ್ಗತಂ ವಾ ತದ್ವಿದ್ಧಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೧೧|| (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |

ವಿದ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಸ್ಯಶಲ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಆಶಯಂ ವಿನೇತಿ ಉಕ್ತಾಮಾದ್ಯಾಶಯಂ ವಿನಾ| ಉತ್ತುಣ್ಡಿತಮನಿರ್ಗತಶಲ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನಾನುತ್ತುಣ್ಡಿತಮುತ್ತುಣ್ಡಿತಂ ಚ ವಿದ್ಧಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ನಿರ್ಗತೇನ ಚ ನಿರ್ಗತಮುಖಂ ವಿದ್ಧಂ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಗತಂ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ; ತೇನ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ “ವಿದ್ಧಮುತ್ತುಣ್ಡಿತಮನುತ್ತುಣ್ಡಿತಂ ಭಿನ್ನಂ ನಿರ್ಭಿನ್ನಮ್” ಇತಿ ಯಚ್ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರಮಭಿಹಿತಂ ತತ್ ಸರ್ವಂ ಸಙ್ಗೃಹೀತಮ್||೧೧||

Adhikarana kShatalakShaNam (12) · Śloka 12

ನಾತಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ನಾತಿಭಿನ್ನಮುಭಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಾನ್ವಿತಮ್ | ವಿಷಮಂ ವ್ರಣಮಙ್ಗೇ ಯತ್ತತ್ ಕ್ಷತಂ ತ್ವಭಿಧೀಯತೇ ||೧೨|| (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |

ಕ್ಷತಮಾಹ– ನಾತಿಚ್ಛಿನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಾತಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ನಾವಗಾಢಚ್ಛೇದಮ್| ನಾತಿಭಿನ್ನಮಿತಿ ನಾತಿವಿದೀರ್ಣಾಶಯಮ್| ಉಭಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಾನ್ವಿತಮಿತಿ ಸ್ತೋಕಚ್ಛೇದಸ್ತೋಕಾವದರಣಯೋಗಾದುಭಯಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಮ್| ವಿಷಮಂ ವ್ರಣಮಙ್ಗೇ ಯದಿತಿ ಅಙ್ಗವೈಷಮ್ಯಕರಂ ವ್ರಣಂ ಯತ್ತತ್ ಕ್ಷತಮ್||೧೨||

Adhikarana piccitalakShaNam (13) · Śloka 13

ಪ್ರಹಾರಪೀಡನಾಭ್ಯಾಂ ತು ಯದಙ್ಗಂ ಪೃಥುತಾಂ ಗತಮ್ | ಸಾಸ್ಥಿ ತತ್ ಪಿಚ್ಚಿತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ಮಜ್ಜರಕ್ತಪರಿಪ್ಲುತಮ್ ||೧೩|| (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |

ಪಿಚ್ಚಿತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರಹಾರೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಪ್ರಹಾರೋ ಮುದ್ಗರಾದಿನಾ, ಪೀಡನಂ ಕಪಾಟಾದಿನಾ| ಪೃಥುತಾಮಿತಿ ಚಿಪ್ಪಿಟತಾಮ್| ಮಜ್ಜರಕ್ತಪರಿಪ್ಲುತಮಿತ್ಯನೇನ ವ್ರಣಭಾವಾತ್ ಮಜ್ಜರಕ್ತಾಗಮಂ ದರ್ಶಯತಿ| ತೇನ ಯತ್ ವ್ರಣಂ ಪಿಚ್ಚಿತಂ, ತದ್ಭಗ್ನಸ್ಯ ತಥಾ ಸದ್ಯೋವ್ರಣಸ್ಯ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಷಯಮ್||೧೩||

Adhikarana ghRuShTalakShaNam (14) · Śloka 14

ಘರ್ಷಣಾದಭಿಘಾತಾದ್ವಾ ಯದಙ್ಗಂ ವಿಗತತ್ವಚಮ್ | ಉಷಾಸ್ರಾವಾನ್ವಿತಂ ತಚ್ಚ ಘೃಷ್ಟಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ||೧೪|| (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |

ಘೃಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಘರ್ಷಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಘರ್ಷಣಾತ್ ಕರ್ಕಶವಸ್ತ್ರಾದಿನಾ| ವಿಗತತ್ವಚಮಿತಿ ಪಾಠಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ‘ವಿಗತತ್ವಚಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ ಸಾಧುಃ, ವಿಗತತ್ವಚೋಪಲಕ್ಷಿತಮಙ್ಗಮ್| ಉಷಾ ಊಷ್ಮನಿರ್ಗಮವದ್ವ್ಯಥಾ||೧೪||

Adhikarana sashalyavraNalakShaNaM, koShThagatashalyalakShaNaM ca (15-16) · Śloka 16

ಶ್ಯಾವಂ ಸಶೋಥಂ ಪಿಡಕಾಚಿತಂ ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಶೋಣಿತವಾಹಿನಂ ಚ | ಮೃದೂದ್ಗತಂ ಬುದ್ಬುದತುಲ್ಯಮಾಂಸಂ ವ್ರಣಂ ಸಶಲ್ಯಂ ಸರುಜಂ ವದನ್ತಿ ||೧೫|| ತ್ವಚೋಽತೀತ್ಯ ಸಿರಾದೀನಿ ಭಿತ್ತ್ವಾ ವಾ ಪರಿಹೃತ್ಯ ವಾ | ಕೋಷ್ಠೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಂ ಶಲ್ಯಂ ಕುರ್ಯಾದುಕ್ತಾನುಪದ್ರವಾನ್ ||೧೬|| (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೨) |

ಕೋಷ್ಠಭೇದಮಾಹ– ತ್ವಚ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಚ ಇತಿ ಸಪ್ತ ತ್ವಚಃ| ಸಿರಾದೀನೀತಿ ಮಾಂಸಸ್ನಾಯ್ವಸ್ಥಿಸನ್ಧೀನಿ| ಪರಿಹೃತ್ಯ ವೇತಿ ಪರಿಹಾರಪಕ್ಷೇಽಪಿ ಕೋಷ್ಠಭೇದಸ್ಯ ಸಙ್ಗತತ್ವಾತ್; ಸಿರಾವ್ಯಧಲಿಙ್ಗಂ ಚಾತ್ರೈವ ‘ಸುರೇನ್ದ್ರಗೋಪಪ್ರತಿಮಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವ್ಯಕ್ತೀಭವಿಷ್ಯತಿ| ಉಕ್ತಾನಿತಿ ಪ್ರನಷ್ಟಶಲ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯೇ| ತತ್ರ ಹ್ಯುಕ್ತಂ– “ಕೋಷ್ಠಗತೇ ತ್ವಾಟೋಪಾನಾಹೌ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಹಾರದರ್ಶನಂ ಚ ವ್ರಣಮುಖಾದ್ಭವತಿ|” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೬) ಇತಿ||೧೫-೧೬||

Adhikarana asAdhyakoShThabhedali~ggam (17) · Śloka 17

ತತ್ರಾನ್ತರ್ಲೋಹಿತಂ ಪಾಣ್ಡುಶೀತಪಾದಕರಾನನಮ್ | ಶೀತೋಚ್ಛ್ವಾಸಂ ರಕ್ತನೇತ್ರಮಾನದ್ಧಂ ಚ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೧೭||

ಅಸಾಧ್ಯಕೋಷ್ಠಭೇದಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಕೋಷ್ಠೇ| ಅನ್ತರ್ಲೋಹಿತಮಿತಿ ಅಭ್ಯನ್ತರಸ್ಥಿತರಕ್ತಮ್, ಅನಿಃಸೃತರಕ್ತಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಆನದ್ಧಮಿತ್ಯಾನಾಹವನ್ತಮ್||೧೭||

Adhikarana mAMsasirAsnAyvasthisandhimarmasu pa~jcasu kShateShu sAmAnyali~ggam (18-19) · Śloka 19

ಭ್ರಮಃ ಪ್ರಲಾಪಃ ಪತನಂ ಪ್ರಮೋಹೋ ವಿಚೇಷ್ಟನಂ ಗ್ಲಾನಿರಥೋಷ್ಣತಾ ಚ | ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತಾ ಮೂರ್ಛನಮೂರ್ಧ್ವವಾತಸ್ತೀವ್ರಾ ರುಜಾ ವಾತಕೃತಾಶ್ಚ ತಾಸ್ತಾಃ ||೧೮|| ಮಾಂಸೋದಕಾಭಂ ರುಧಿರಂ ಚ ಗಚ್ಛೇತ್ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೋಪರಮಸ್ತಥೈವ | ದಶಾರ್ಧಸಙ್ಖ್ಯೇಷ್ವಥ ವಿಕ್ಷತೇಷು ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ಮರ್ಮಸು ಲಿಙ್ಗಮುಕ್ತಮ್ ||೧೯|| (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೫) |

ಮಾಂಸಸಿರಾಸ್ನಾಯ್ವಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಮರ್ಮಸು ಪಞ್ಚಸು ಕ್ಷತೇಷು ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಭ್ರಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಚೇಷ್ಟನಂ ವಿರುದ್ಧಚೇಷ್ಟನಂ ಕರಚರಣಾದಿಕ್ಷೇಪಾದಿಕಮ್| ಗ್ಲಾನಿರ್ಬಲಕ್ಷಯಃ| ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತಾ ಅಙ್ಗಸನ್ಧಿವಿಸ್ರಂಸವದ್ವ್ಯಥಾ| ಮೂರ್ಛನಮಿನ್ದ್ರಿಯಮೋಹಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೋಪರಮ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸ್ವವಿಷಯೇಷು ರೂಪಾದಿಷು ಉಪರಮೋ ಗ್ರಹಣಾಶಕ್ತಿಃ| ದಶಾರ್ಧಸಙ್ಖ್ಯೇಷು ಪಞ್ಚಸು||೧೮-೧೯||

Adhikarana marmarahitAnAM sirAdInAM viddhali~ggam (20-23) · Śloka 23

ಸುರೇನ್ದ್ರಗೋಪಪ್ರತಿಮಂ ಪ್ರಭೂತಂ ರಕ್ತಂ ಸ್ರವೇತ್ತತ್ಕ್ಷಯಜಶ್ಚ ವಾಯುಃ | ಕರೋತಿ ರೋಗಾನ್ ವಿವಿಧಾನ್ ಯಥೋಕ್ತಾನ್ ಸಿರಾಸು ವಿದ್ಧಾಸ್ವಥ ವಾ ಕ್ಷತಾಸು ||೨೦|| ಕೌಬ್ಜ್ಯಂ ಶರೀರಾವಯವಾವಸಾದಃ ಕ್ರಿಯಾಸ್ವಶಕ್ತಿಸ್ತುಮುಲಾ ರುಜಶ್ಚ | ಚಿರಾದ್ವ್ರಣೋ ರೋಹತಿ ಯಸ್ಯ ಚಾಪಿ ತಂ ಸ್ನಾಯುವಿದ್ಧಂ ಪುರುಷಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್ ||೨೧|| ಶೋಫಾಭಿವೃದ್ಧಿಸ್ತುಮುಲಾ ರುಜಶ್ಚ ಬಲಕ್ಷಯಃ ಸರ್ವತ ಏವ ಶೋಥಃ | ಕ್ಷತೇಷು ಸನ್ಧಿಷ್ವಚಲಾಚಲೇಷು ಸ್ಯಾತ್ ಸರ್ವಕರ್ಮೋಪರಮಶ್ಚ ಲಿಙ್ಗಮ್ ||೨೨|| ಘೋರಾ ರುಜೋ ಯಸ್ಯ ನಿಶಾದಿನೇಷು ಸರ್ವಾಸ್ವವಸ್ಥಾಸು ಚ ನೈತಿ ಶಾನ್ತಿಮ್ | ಭಿಷಗ್ವಿಪಶ್ಚಿದ್ವಿದಿತಾರ್ಥಸೂತ್ರಸ್ತಮಸ್ಥಿವಿದ್ಧಂ ಪುರುಷಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್ ||೨೩|| (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೫) |

ಸಿರಾದಯೋ ಮರ್ಮರೂಪಾ ಅಮರ್ಮರೂಪಾಶ್ಚ ಸನ್ತಿ, ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಮರ್ಮರಹಿತಾನಾಂ ಸಿರಾದೀನಾಂ ವಿದ್ಧಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸುರೇನ್ದ್ರಗೋಪೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥೋಕ್ತಾನಿತಿ ಶೋಣಿತವರ್ಣನೀಯೋಕ್ತಾನ್| ತತ್ರ ಚೋಕ್ತಂ– “ತದತಿಪ್ರವೃತ್ತಂ ಶಿರೋಭಿತಾಪಮಾನ್ಧ್ಯಮಾಕ್ಷೇಪಾದೀಂಶ್ಚ ಕರೋತಿ|” ಇತಿ| ವಿದ್ಧಾಸು ಬಾಣಾದಿನಾ| ಕ್ಷತಾಸು ಖಡ್ಗಾದಿನಾ| ಕೌಬ್ಜ್ಯಂ ಕುಬ್ಜತಾ| ತುಮುಲಾ ಗಹನಾಃ| ಸನ್ಧಿಷ್ವಚಲಾಚಲೇಷ್ವಿತಿ ಅಚಲೇಷು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟೇಷು, ಚಲೇಷು ಚೇಷ್ಟಾವತ್ಸು; ಸನ್ಧಯಶ್ಚಲಾಚಲಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಾಃ| ತಥಾಚ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಶಾಖಾಸು ಹನ್ವೋಃ ಕಟ್ಯಾಂ ಚ ಚೇಷ್ಟಾವನ್ತಶ್ಚ ಸನ್ಧಯಃ| ಶೇಷಾಸ್ತು ಸನ್ಧಯಃ ಸರ್ವೇ ವಿಜ್ಞಾತವ್ಯಾಃ ಸ್ಥಿರಾ ಬುಧೈಃ||” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೫) ಇತಿ||೨೦-೨೩||

Adhikarana sirAdimarmaviddhali~ggam (24) · Śloka 24

ಯಥಾಸ್ವಮೇತಾನಿ ವಿಭಾವಯೇಚ್ಚ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಮರ್ಮಸ್ವಭಿತಾಡಿತೇಷು |೨೪| (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೫) |

ಮರ್ಮರಹಿತಾನಾಂ ಸಿರಾದೀನಾಂ ವಿದ್ಧಲಕ್ಷಣಮಭಿಧಾಯ ಸಿರಾದಿಮರ್ಮವಿದ್ಧಲಿಙ್ಗಮತಿದೇಶಯನ್ನಾಹ– ಯಥಾಸ್ವಮೇತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಭಾವಯೇಚ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ; ತೇನ ಏತಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ತಥಾ ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚ ಜಾನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|೨೪|–

Adhikarana mAMsamarmaNo viddhasya li~ggam (24) · Śloka 24

ಪಾಣ್ಡುರ್ವಿವರ್ಣಃ ಸ್ಪೃಶಿತಂ ನ ವೇತ್ತಿ ಯೋ ಮಾಂಸಮರ್ಮಣ್ಯಭಿಪೀಡಿತಃ ಸ್ಯಾತ್ ||೨೪|| (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೫) |

ಅನುಕ್ತಮಾಂಸಮರ್ಮಣೋ ವಿದ್ಧಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪಾಣ್ಡುರ್ವಿವರ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಸಿರಾದಿವಿದ್ಧಲಿಙ್ಗವತ್ ಮಾಂಸವಿದ್ಧಲಿಙ್ಗಮಪಿ ಪೂರ್ವಂ ಕುತೋ ನೋಪದಿಷ್ಟಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಕೇವಲಮಾಂಸವಿದ್ಧಸ್ಯಾಬಹುವ್ಯಾಪತ್ಕರತ್ವಾತ್ ಪೂರ್ವಮನುಪಾದಾನಮ್||೨೪||

Adhikarana sarvavraNAnAmupadravAH (25-26) · Śloka 26

ವಿಸರ್ಪಃ ಪಕ್ಷಘಾತಶ್ಚ ಸಿರಾಸ್ತಮ್ಭೋಽಪತಾನಕಃ | ಮೋಹೋನ್ಮಾದವ್ರಣರುಜೋ ಜ್ವರಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಹನುಗ್ರಹಃ ||೨೫|| ಕಾಸಶ್ಛರ್ದಿರತೀಸಾರೋ ಹಿಕ್ಕಾ ಶ್ವಾಸಃ ಸವೇಪಥುಃ | ಷೋಡಶೋಪದ್ರವಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ವ್ರಣಾನಾಂ ವ್ರಣಚಿನ್ತಕೈಃ ||೨೬|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೫) |

ಸರ್ವವ್ರಣಾನಾಮುಪದ್ರವಾನಾಹ– ವಿಸರ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ||೨೫-೨೬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 43

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಸದ್ಯೋವ್ರಣನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೪೩||

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸದ್ಯೋವ್ರಣನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೩||