43. sadyōvraṇanidānam

Adhikarana sadyovraNanidAnaM, bhedAshca (1-2) · Śloka 2

నానాధారముఖైః శస్త్రైర్నానాస్థాననిపాతితైః | భవంతి నానాకృతయో వ్రణాస్తాంస్తాన్నిబోధ మే ||1|| ఛిన్నం భిన్నం తథా విద్ధం క్షతం పిచ్చితమేవ చ | ఘృష్టమాహుస్తథా షష్ఠం తేషాం వక్ష్యామి లక్షణం ||2|| (సు. చి. అ. 2) |

శారీరవ్రణమభిధాయాగంతువ్రణమాహ– నానాధారముఖైరిత్యాది| నానా ధారా ముఖాని చ యేషాం తాని తథా| స్థానవిశేషోऽపి శస్త్రనిపాతతుల్యత్వేనాకృతివిశేషే హేతురిత్యత ఉక్తం– నానాస్థాననిపాతితైరితి||1-2||

Adhikarana chinnalakShaNam (3) · Śloka 3

తిర్యక్ ఛిన్న ఋజుర్వాऽపి యో వ్రణస్త్వాయతో భవేత్ | గాత్రస్య పాతనం తద్ధి ఛిన్నమిత్యభిధీయతే ||3|| (సు. చి. అ. 2) |

ఛిన్నలక్షణమాహ– తిర్యగిత్యాది| తిర్యగితి తిర్యగ్వ్యవస్థితః| ఛిన్నః ఛేదసంపన్నః| ఋజురవక్రః| గాత్రస్య పాతనమితి గాత్రావయవస్య తదేకదేశరూపస్య వా గాత్రస్య పాతనం||3||

Adhikarana bhinnalakShaNam (4) · Śloka 4

శక్తిదంతేషు ఖడ్గాగ్రవిషాణైరాశయో హతః | యత్కించిత్ ప్రస్రవేత్తద్ధి భిన్నలక్షణముచ్యతే ||4|| (సు. చి. అ. 2) |

భిన్నలక్షణమాహ– శక్తీత్యాది| విషాణం దంతః శృంగం చ| ఏతద్భిన్నలక్షణం పారిభాషికం; తేన వ్యధ ఏవాశయదేశే భేద ఉచ్యతే, ఆశయదేశరహితే తు వ్యధః| యత్కించిదిత్యాది| యస్య మూత్రరుధిరాదేర్య ఆశయో భిన్నః స తత్ ప్రస్రవేత్; తేన బస్తిర్భిన్నో మూత్రం, రుధిరాశయో రుధిరమిత్యాది||4||

Adhikarana koShThanirUpaNaM, tadbhedalakShaNaM ca (5-10) · Śloka 10

స్థానాన్యామాగ్నిపక్వానాం మూత్రస్య రుధిరస్య చ | హృదుండుకః ఫుప్ఫుసశ్చ కోష్ఠ ఇత్యభిధీయతే ||5|| తస్మిన్ భిన్నే రక్తపూర్ణే జ్వరో దాహశ్చ జాయతే | మూత్రమార్గగుదాస్యేభ్యో రక్తం ఘ్రాణాచ్చ గచ్ఛతి ||6|| మూర్ఛా శ్వాసస్తృషాऽऽధ్మానమభక్తచ్ఛంద ఏవ చ | విణ్మూత్రవాతసంగశ్చ స్వేదాస్రావోऽక్షిరక్తతా ||7|| లోహగంధిత్వమాస్యస్య గాత్రదౌర్గంధ్యమేవ చ | హృచ్ఛూలం పార్శ్వయోశ్చాపి విశేషం చాత్ర మే శృణు ||8|| ఆమాశయస్థే రుధిరే రుధిరం ఛర్దయత్యపి | ఆధ్మానమతిమాత్రం చ శూలం చ భృశదారుణం ||9|| పక్వాశయగతే చాపి రుజా గౌరవమేవ చ | అధఃకాయే విశేషేణ శీతతా చ భవేదిహ ||10|| (సు. చి. అ. 2) |

యత్ర భూయసాऽऽమాశయానాం స్థానే భేదవ్యపదేశస్తమాహ– స్థానానీత్యాది| ఆమస్య స్థానమామాశయః అగ్నేః పచ్యమానాశయః, మలస్య పక్వాశయః, మూత్రస్య బస్తిః, రుధిరస్య యకృత్ప్లీహానౌ, హృత్ హృదయం, ఉండుక ఇక్షురసపాకమలవద్యః శోణితమలస్తజ్జ ఉండుకః, స చాంత్రదేశే వ్యవస్థితః పురీషాధానమితి, ఫుప్ఫుస ఇతి హృదయస్య వామపార్శ్వే రక్తాధారః ‘ఫుప్ఫుస’ ఇతి ఖ్యాతః| మూత్రమార్గగుదాస్యేభ్యో రక్తం ఘ్రాణాచ్చ గచ్ఛతీతి బస్త్యాదౌ భిన్నే మేహనగుదాభ్యాం రక్తం నిఃసరతి, ఆమాశయాదిభేదే తు ముఖఘ్రాణాభ్యాం రక్తనిర్గమః| స్వేదాస్రావ ఇతి స్వేదస్యాత్యంతస్రుతిః| పార్శ్వయోశ్చాపీతి శూలమితి సంబంధః| మే ఇత్యవ్యయం మత్త ఇత్యర్థః| ఆమాశయస్థ ఇత్యాది ఆధ్మానం రక్తావతతత్వాద్వాయోః| రుజా శూలం| గౌరవం రక్తబహుత్వాత్| అధఃకాయే విశేషేణ శీతతేతి వ్యాధిప్రభావాత్||5-10||

Adhikarana viddhalakShaNam (11) · Śloka 11

సూక్ష్మాస్యశల్యాభిహతం యదంగం త్వాశయం వినా | ఉత్తుండితం నిర్గతం వా తద్విద్ధమితి నిర్దిశేత్ ||11|| (సు. చి. అ. 2) |

విద్ధలక్షణమాహ– సూక్ష్మాస్యశల్యేత్యాది| ఆశయం వినేతి ఉక్తామాద్యాశయం వినా| ఉత్తుండితమనిర్గతశల్యోపలక్షణం, తేనానుత్తుండితముత్తుండితం చ విద్ధం గృహ్యతే| నిర్గతేన చ నిర్గతముఖం విద్ధం సర్వథా నిర్గతం చ గృహ్యతే; తేన తంత్రాంతరే “విద్ధముత్తుండితమనుత్తుండితం భిన్నం నిర్భిన్నం” ఇతి యచ్చతుష్ప్రకారమభిహితం తత్ సర్వం సంగృహీతం||11||

Adhikarana kShatalakShaNam (12) · Śloka 12

నాతిచ్ఛిన్నం నాతిభిన్నముభయోర్లక్షణాన్వితం | విషమం వ్రణమంగే యత్తత్ క్షతం త్వభిధీయతే ||12|| (సు. చి. అ. 2) |

క్షతమాహ– నాతిచ్ఛిన్నమిత్యాది| నాతిచ్ఛిన్నం నావగాఢచ్ఛేదం| నాతిభిన్నమితి నాతివిదీర్ణాశయం| ఉభయోర్లక్షణాన్వితమితి స్తోకచ్ఛేదస్తోకావదరణయోగాదుభయలక్షణయుక్తం| విషమం వ్రణమంగే యదితి అంగవైషమ్యకరం వ్రణం యత్తత్ క్షతం||12||

Adhikarana piccitalakShaNam (13) · Śloka 13

ప్రహారపీడనాభ్యాం తు యదంగం పృథుతాం గతం | సాస్థి తత్ పిచ్చితం విద్యాన్మజ్జరక్తపరిప్లుతం ||13|| (సు. చి. అ. 2) |

పిచ్చితలక్షణమాహ– ప్రహారేత్యాదినా| ప్రహారో ముద్గరాదినా, పీడనం కపాటాదినా| పృథుతామితి చిప్పిటతాం| మజ్జరక్తపరిప్లుతమిత్యనేన వ్రణభావాత్ మజ్జరక్తాగమం దర్శయతి| తేన యత్ వ్రణం పిచ్చితం, తద్భగ్నస్య తథా సద్యోవ్రణస్య చ చికిత్సావిషయం||13||

Adhikarana ghRuShTalakShaNam (14) · Śloka 14

ఘర్షణాదభిఘాతాద్వా యదంగం విగతత్వచం | ఉషాస్రావాన్వితం తచ్చ ఘృష్టమిత్యభిధీయతే ||14|| (సు. చి. అ. 2) |

ఘృష్టలక్షణమాహ– ఘర్షణాదిత్యాది| ఘర్షణాత్ కర్కశవస్త్రాదినా| విగతత్వచమితి పాఠం త్యక్త్వా ‘విగతత్వచా’ ఇతి పాఠః సాధుః, విగతత్వచోపలక్షితమంగం| ఉషా ఊష్మనిర్గమవద్వ్యథా||14||

Adhikarana sashalyavraNalakShaNaM, koShThagatashalyalakShaNaM ca (15-16) · Śloka 16

శ్యావం సశోథం పిడకాచితం చ ముహుర్ముహుః శోణితవాహినం చ | మృదూద్గతం బుద్బుదతుల్యమాంసం వ్రణం సశల్యం సరుజం వదంతి ||15|| త్వచోऽతీత్య సిరాదీని భిత్త్వా వా పరిహృత్య వా | కోష్ఠే ప్రతిష్ఠితం శల్యం కుర్యాదుక్తానుపద్రవాన్ ||16|| (సు. చి. అ. 2) |

కోష్ఠభేదమాహ– త్వచ ఇత్యాది| త్వచ ఇతి సప్త త్వచః| సిరాదీనీతి మాంసస్నాయ్వస్థిసంధీని| పరిహృత్య వేతి పరిహారపక్షేऽపి కోష్ఠభేదస్య సంగతత్వాత్; సిరావ్యధలింగం చాత్రైవ ‘సురేంద్రగోపప్రతిమం’ ఇత్యాదినా వ్యక్తీభవిష్యతి| ఉక్తానితి ప్రనష్టశల్యవిజ్ఞానీయే| తత్ర హ్యుక్తం– “కోష్ఠగతే త్వాటోపానాహౌ మూత్రపురీషాహారదర్శనం చ వ్రణముఖాద్భవతి|” (సు. సూ. అ. 26) ఇతి||15-16||

Adhikarana asAdhyakoShThabhedali~ggam (17) · Śloka 17

తత్రాంతర్లోహితం పాండుశీతపాదకరాననం | శీతోచ్ఛ్వాసం రక్తనేత్రమానద్ధం చ వివర్జయేత్ ||17||

అసాధ్యకోష్ఠభేదలింగమాహ– తత్రేత్యాది| తత్ర కోష్ఠే| అంతర్లోహితమితి అభ్యంతరస్థితరక్తం, అనిఃసృతరక్తమితి యావత్| ఆనద్ధమిత్యానాహవంతం||17||

Adhikarana mAMsasirAsnAyvasthisandhimarmasu pa~jcasu kShateShu sAmAnyali~ggam (18-19) · Śloka 19

భ్రమః ప్రలాపః పతనం ప్రమోహో విచేష్టనం గ్లానిరథోష్ణతా చ | స్రస్తాంగతా మూర్ఛనమూర్ధ్వవాతస్తీవ్రా రుజా వాతకృతాశ్చ తాస్తాః ||18|| మాంసోదకాభం రుధిరం చ గచ్ఛేత్ సర్వేంద్రియార్థోపరమస్తథైవ | దశార్ధసంఖ్యేష్వథ విక్షతేషు సామాన్యతో మర్మసు లింగముక్తం ||19|| (సు. సూ. అ. 25) |

మాంససిరాస్నాయ్వస్థిసంధిమర్మసు పంచసు క్షతేషు సామాన్యలింగమాహ– భ్రమ ఇత్యాది| విచేష్టనం విరుద్ధచేష్టనం కరచరణాదిక్షేపాదికం| గ్లానిర్బలక్షయః| స్రస్తాంగతా అంగసంధివిస్రంసవద్వ్యథా| మూర్ఛనమింద్రియమోహః| ఇంద్రియార్థోపరమ ఇంద్రియాణాం స్వవిషయేషు రూపాదిషు ఉపరమో గ్రహణాశక్తిః| దశార్ధసంఖ్యేషు పంచసు||18-19||

Adhikarana marmarahitAnAM sirAdInAM viddhali~ggam (20-23) · Śloka 23

సురేంద్రగోపప్రతిమం ప్రభూతం రక్తం స్రవేత్తత్క్షయజశ్చ వాయుః | కరోతి రోగాన్ వివిధాన్ యథోక్తాన్ సిరాసు విద్ధాస్వథ వా క్షతాసు ||20|| కౌబ్జ్యం శరీరావయవావసాదః క్రియాస్వశక్తిస్తుములా రుజశ్చ | చిరాద్వ్రణో రోహతి యస్య చాపి తం స్నాయువిద్ధం పురుషం వ్యవస్యేత్ ||21|| శోఫాభివృద్ధిస్తుములా రుజశ్చ బలక్షయః సర్వత ఏవ శోథః | క్షతేషు సంధిష్వచలాచలేషు స్యాత్ సర్వకర్మోపరమశ్చ లింగం ||22|| ఘోరా రుజో యస్య నిశాదినేషు సర్వాస్వవస్థాసు చ నైతి శాంతిం | భిషగ్విపశ్చిద్విదితార్థసూత్రస్తమస్థివిద్ధం పురుషం వ్యవస్యేత్ ||23|| (సు. సూ. అ. 25) |

సిరాదయో మర్మరూపా అమర్మరూపాశ్చ సంతి, తత్ర పూర్వం మర్మరహితానాం సిరాదీనాం విద్ధలింగమాహ– సురేంద్రగోపేత్యాది| యథోక్తానితి శోణితవర్ణనీయోక్తాన్| తత్ర చోక్తం– “తదతిప్రవృత్తం శిరోభితాపమాంధ్యమాక్షేపాదీంశ్చ కరోతి|” ఇతి| విద్ధాసు బాణాదినా| క్షతాసు ఖడ్గాదినా| కౌబ్జ్యం కుబ్జతా| తుములా గహనాః| సంధిష్వచలాచలేష్వితి అచలేషు నిశ్చేష్టేషు, చలేషు చేష్టావత్సు; సంధయశ్చలాచలభేదేన ద్వివిధాః| తథాచ సుశ్రుతః– “శాఖాసు హన్వోః కట్యాం చ చేష్టావంతశ్చ సంధయః| శేషాస్తు సంధయః సర్వే విజ్ఞాతవ్యాః స్థిరా బుధైః||” (సు. శా. అ. 5) ఇతి||20-23||

Adhikarana sirAdimarmaviddhali~ggam (24) · Śloka 24

యథాస్వమేతాని విభావయేచ్చ లింగాని మర్మస్వభితాడితేషు |24| (సు. సూ. అ. 25) |

మర్మరహితానాం సిరాదీనాం విద్ధలక్షణమభిధాయ సిరాదిమర్మవిద్ధలింగమతిదేశయన్నాహ– యథాస్వమేతానీత్యాది| విభావయేచ్చేతి చకారో భిన్నక్రమే; తేన ఏతాని లింగాని తథా సామాన్యలింగాని చ జానీయాదిత్యర్థః|24|–

Adhikarana mAMsamarmaNo viddhasya li~ggam (24) · Śloka 24

పాండుర్వివర్ణః స్పృశితం న వేత్తి యో మాంసమర్మణ్యభిపీడితః స్యాత్ ||24|| (సు. సూ. అ. 25) |

అనుక్తమాంసమర్మణో విద్ధస్య లింగమాహ– పాండుర్వివర్ణ ఇత్యాది| నను, సిరాదివిద్ధలింగవత్ మాంసవిద్ధలింగమపి పూర్వం కుతో నోపదిష్టం? ఉచ్యతే– కేవలమాంసవిద్ధస్యాబహువ్యాపత్కరత్వాత్ పూర్వమనుపాదానం||24||

Adhikarana sarvavraNAnAmupadravAH (25-26) · Śloka 26

విసర్పః పక్షఘాతశ్చ సిరాస్తంభోऽపతానకః | మోహోన్మాదవ్రణరుజో జ్వరస్తృష్ణా హనుగ్రహః ||25|| కాసశ్ఛర్దిరతీసారో హిక్కా శ్వాసః సవేపథుః | షోడశోపద్రవాః ప్రోక్తా వ్రణానాం వ్రణచింతకైః ||26|| (చ. చి. అ. 25) |

సర్వవ్రణానాముపద్రవానాహ– విసర్ప ఇత్యాది||25-26||

Adhikarana puShpikA · Śloka 43

ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే సద్యోవ్రణనిదానం సమాప్తం ||43||

ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం సద్యోవ్రణనిదానం సమాప్తం||43||