Adhikarana shirorogabhedAH (1) · Śloka 1
અથ શિરોરોગનિદાનમ્|
શિરોરોગાસ્તુ જાયન્તે વાતપિત્તકફૈસ્ત્રિભિઃ |
સન્નિપાતેન રક્તેન ક્ષયેણ ક્રિમિભિસ્તથા |
સૂર્યાવર્તાનન્તવાતાર્ધાવભેદકશઙ્ખકૈઃ ||૧||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨૫) |
View original
अथ शिरोरोगनिदानम्|
शिरोरोगास्तु जायन्ते वातपित्तकफैस्त्रिभिः |
सन्निपातेन रक्तेन क्षयेण क्रिमिभिस्तथा |
सूर्यावर्तानन्तवातार्धावभेदकशङ्खकैः ||१||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
અથ કર્ણનાસાનેત્રાણામધિષ્ઠાનત્વેન શિરસો નયનરોગાનન્તરં શિરોરોગનિદાનારમ્ભઃ| શિરોરોગાશ્ચૈકાદશ, તત્ર કારણભેદેન શિરોરોગભેદં દર્શયન્નાહ– શિરોરોગાસ્ત્વિત્યાદિ| વાતપિત્તકફૈરિત્યુક્તે ગમ્યત એવ ત્રિભિરિતિ, તત્ કથં તદુક્તિઃ? ઉચ્યતે– સર્વેષાં શિરોરોગાણાં સન્નિપાતજત્વખ્યાપનાર્થં, વાતાદિભેદશ્ચોત્કર્ષાત્; તદુક્તં શાલાક્યે– “સર્વ એવ શિરોરોગાઃ સન્નિપાતસમુત્થિતાઃ| ઔત્કટ્યાદ્દોષલિઙ્ગૈસ્તે કીર્તિતાસ્તદ્વિદા દશ||” ઇતિ| ત્રિભિઃ સન્નિપાતેનેતિ પદદ્વયેન પ્રકૃતિવિકૃતિસમવેતસન્નિપાતદ્વયમાહુરન્યે| અત્ર પક્ષે સન્નિપાતજત્વાદેકત્વગણનયા ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ; ત્રિભિરિતિ પદં પૃથક્ત્વદ્યોતનાર્થમિતિ ગદાધરઃ| ક્ષયેણેતિ અસૃગ્વસાદીનાં ક્ષયેણ; ક્ષયજોઽયં ધાતુક્ષયજનિતવાતકોપેન સહસાકૃતવાતજન્યત્વેનાચયપૂર્વકઃ, વાતજસ્તુ સઞ્ચયપ્રકોપજનિત ઇતિ ભેદઃ; અત એવાનુપશયોઽપ્યસ્ય સંસ્વેદનાદિના દોષક્ષયકૃદેવોપન્યસ્તઃ| શિરોરોગશબ્દેન શિરોગતશૂલરૂપા રુજાઽભિધીયતે, તેન સૂર્યાવર્તાનન્તવાતાર્ધાવભેદકશઙ્ખકૈરિત્યભિધાનમુપપદ્યતે, અન્યથા તેષામેવ શિરોરોગત્વાત્તૈઃ શિરોરોગા જાયન્ત ઇત્યસઙ્ગતં સ્યાત્||૧||
Adhikarana vAtajashirorogalakShaNam (2) · Śloka 2
યસ્યાનિમિત્તં શિરસો રુજશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રા નિશિ ચાતિમાત્રમ્ |
બન્ધોપતાપૈઃ પ્રશમશ્ચ યત્ર શિરોઽભિતાપઃ સ સમીરણેન ||૨||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨૫) |
View original
यस्यानिमित्तं शिरसो रुजश्च भवन्ति तीव्रा निशि चातिमात्रम् |
बन्धोपतापैः प्रशमश्च यत्र शिरोऽभितापः स समीरणेन ||२||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
વાતિકશિરોરોગલક્ષણમાહ– યસ્યાનિમિત્તમિત્યાદિ| અનિમિત્તમતર્કિતનિમિત્તં, વાયોર્વિષમક્રિયત્વાત્; તેન નિમિત્તાનુષઙ્ગિણા કાલાદિનેત્યર્થઃ| નિશિ ચાતિમાત્રમિતિ રાત્રૌ શીતેન વાયોરાધિક્યાન્મહતી રુજા ભવતિ, શીતયોનિત્વાદ્વાયોઃ| બન્ધોપતાપૈરિતિ બન્ધો બન્ધનં વસ્ત્રાદિભિઃ, ઉપતાપઃ સ્વેદાદિભિઃ, વ્યક્ત્યપેક્ષયા બહુવચનમ્; એતેનોપશયો દર્શિતઃ| શિરોઽભિતાપઃ શિરોરુજા||૨||
Adhikarana pittajashirorogalakShaNam (3) · Śloka 3
યસ્યોષ્ણમઙ્ગારચિતં યથૈવ ભવેચ્છિરો ધૂપ્યતિ ચાક્ષિનાસમ્ |
શીતેન રાત્રૌ ચ ભવેચ્છમશ્ચ શિરોભિતાપઃ સ તુ પિત્તકોપાત્ ||૩||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨૫) |
View original
यस्योष्णमङ्गारचितं यथैव भवेच्छिरो धूप्यति चाक्षिनासम् |
शीतेन रात्रौ च भवेच्छमश्च शिरोभितापः स तु पित्तकोपात् ||३||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
પિત્તજલક્ષણમાહ– યસ્યોષ્ણમઙ્ગારચિતમિત્યાદિ| અઙ્ગારચિતં યથૈવેતિ જ્વલદઙ્ગારાચ્છન્નમિવેત્યર્થઃ| ધૂપ્યતિ ધૂમાયતે ધૂમપૂર્ણમિવ ભવતીત્યર્થઃ| ધૂપ્યતીતિ દિવાદેરાકૃતિગણત્વાત્| અક્ષિ ચ નાસા ચ ઇત્યક્ષિનાસં, પ્રાણ્યઙ્ગત્વાદેકવદ્ભાવઃ| ઉપશયં દર્શયતિ– શીતેન રાત્રૌ ચેત્યાદિ||૩||
Adhikarana shleShmajashirorogalakShaNam (4) · Śloka 4
શિરો ભવેદ્યસ્ય કફોપદિગ્ધં ગુરુ પ્રતિષ્ટબ્ધમતો હિમં ચ |
શૂનાક્ષિકૂટં વદનં ચ યસ્ય શિરોઽભિતાપઃ સ કફપ્રકોપાત્ ||૪||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨૫) |
View original
शिरो भवेद्यस्य कफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमतो हिमं च |
शूनाक्षिकूटं वदनं च यस्य शिरोऽभितापः स कफप्रकोपात् ||४||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
શ્લેષ્મજલક્ષણમાહ– શિરો ભવેદિત્યાદિ| કફોપદિગ્ધમિતિ કફલિપ્તમ્| ગુરુ ગૌરવયુતમ્| પ્રતિષ્ટબ્ધં બદ્ધમિવ| હિમં હિમસ્પર્શમ્| શૂનાક્ષિકૂટમિતિ વદનવિશેષણમ્| તથા હિ ચરકઃ– “શિરો મન્દરુજં તેન ગુરુસ્તિમિતભારિકમ્|” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ| અત્રાપિ સ્વેદાદિનોપશયો જ્ઞેયઃ||૪||
Adhikarana tridoShajashirorogalakShaNam (5) · Śloka 5
શિરોઽભિતાપે ત્રિતયપ્રવૃત્તે સર્વાણિ લિઙ્ગાનિ સમુદ્ભવન્તિ |૫|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨૫) |
View original
शिरोऽभितापे त्रितयप्रवृत्ते सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति |५|
(सु. उ. तं. अ. २५) |
સાન્નિપાતિકલક્ષણમાહ– શિરોઽભિતાપ ઇત્યાદિ| સર્વાણિ લિઙ્ગાનિ અનન્તરોક્તાનિ વાતાદિલિઙ્ગાનિ| ( અયં ચ સન્નિપાતો વિકૃતિવિષમસમવેતો જ્ઞેયઃ, અન્યથા સર્વેષામેવ શિરોરોગાણાં ત્રિદોષજત્વાત્ પૃથગભિધાનં વ્યર્થં સ્યાત્; અસ્ય ચ વિકૃતિવિષમસમવેતત્વં કારણભેદાત્ જ્ઞેયં, ન તુ વિરુદ્ધલક્ષણતયા; સ ચાયં કારણભેદ ઉત્કટસર્વદોષજત્વાદેવ વિજ્ઞેયઃ| યથા ત્રિદોષજે રાજયક્ષ્મણિ સ્વરભેદાદિજનકાનાં વાતાદીનામુત્કટત્વમિતિ| ઉક્તં હિ ચરકે– “ વાતાચ્છૂલં ભ્રમઃ કમ્પઃ, પિત્તાદ્દાહો મદસ્તૃષા| કફાદ્ગુરુત્વં તન્દ્રા ચ શિરોરોગે ત્રિદોષજે||” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ|૫|–
Adhikarana raktajashirorogalakShaNam (5) · Śloka 5
રક્તાત્મકઃ પિત્તસમાનલિઙ્ગઃ સ્પર્શાસહત્વં શિરસો ભવેચ્ચ ||૫||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨૫) |
View original
रक्तात्मकः पित्तसमानलिङ्गः स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च ||५||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
રક્તજલક્ષણમાહ– રક્તાત્મક ઇત્યાદિ| પિત્તસમાનલિઙ્ગ ઇતિ પિત્તજશિરોરોગતુલ્યલક્ષણઃ| પૈત્તિકલિઙ્ગાધિકમિહ સ્પર્શાસહત્વમ્||૫||
Adhikarana kShayajashirorogalakShaNam (6) · Śloka 6
અસૃગ્વસાશ્લેષ્મસમીરણાનાં શિરોગતાનામિહ સઙ્ક્ષયેણ |
ક્ષયપ્રવૃત્તઃ શિરસોઽભિતાપઃ કષ્ટો ભવેદુગ્રરુજોઽતિમાત્રમ્ |
સંસ્વેદનચ્છર્દનધૂમનસ્યૈરસૃગ્વિમોક્ષૈશ્ચ વિવૃદ્ધિમેતિ ||૬||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨૫) |
View original
असृग्वसाश्लेष्मसमीरणानां शिरोगतानामिह सङ्क्षयेण |
क्षयप्रवृत्तः शिरसोऽभितापः कष्टो भवेदुग्ररुजोऽतिमात्रम् |
संस्वेदनच्छर्दनधूमनस्यैरसृग्विमोक्षैश्च विवृद्धिमेति ||६||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ક્ષયજલક્ષણમાહ– અસૃગિત્યાદિ| વસાસૃજોઃ સર્વદેહસ્થિતત્વાચ્છિરસિ સ્થિતિઃ, શ્લેષ્મણશ્ચ સ્થાનમેવ શિરઃ, ઉદાનવાયોરૂર્ધ્વગતિત્વાચ્છિરસ્યવસ્થાનં, તેષાં ક્ષયેણ ઉગ્રરુજત્વં વ્યાધિપ્રભાવાત્; યતો વૃદ્ધે વાયાવુગ્રરુજા યુજ્યતે ન તુ ક્ષીણે; યદુક્તમ્– “ વાતે પિત્તે કફે ચૈવ ક્ષીણે લક્ષણમુચ્યતે| કર્મણઃ પ્રાકૃતાદ્ધાનિઃ” (ચ. સૂ. અ. ૧૮) ઇતિ| અન્યૈઃ પુનરયં પાઠઃ સુશ્રુતે સ્વીકૃતઃ; યથા– “વસાબલાસક્ષયસમ્ભવાનાં” (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૫) ઇતિ| યુક્તશ્ચાયં પાઠઃ, વાતક્ષયે હિ કફવૃદ્ધૌ કફજઃ શિરોરોગઃ સ્યાત્, “વૃદ્ધિર્વાઽપિ વિરોધિનામ્|” (ચ. સૂ. અ. ૧૮) ઇતિ વચનાત્| કિં ચૈતસ્ય ચિકિત્સાયામુક્તં “પાને નસ્યે ચ સર્પિઃ સ્યાદ્વાતઘ્નમધુરૈઃ શૃતમ્|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૬) ઇતિ| તતશ્ચ સમીરણપાઠો ન સઙ્ગતઃ, ન હિ ક્ષીણે વાયૌ શમનમુક્તમ્, અપિ તર્હિ વર્ધનવિધિઃ; યદુક્તમ્– “ક્ષીણા વર્ધયિતવ્યાઃ” (સુ. ચિ. અ. ૩૩) ઇતિ| વસા દેહસ્નેહસ્યોપલક્ષણં, તેન મેદોમજ્જશુક્રમસ્તિષ્કાણ્યપ્યવરુધ્યન્તે, તેષાં દેહસ્નેહત્વાત્| પિત્તમાંસાદિક્ષયજસ્તુ ચયાદિક્રમજક્ષયકૃતવાતશિરોરોગ એવાવરુધ્યતે, ઇતિ ગદાધરઃ| શિરોભિતાપઃ શિરોરુજા| સંસ્વેદનચ્છર્દનધૂમનસ્યૈઃ કફક્ષયઃ, નાગરાદિતીવ્રધૂમેન વસામસ્તિષ્કાદિક્ષયઃ, સિરામોક્ષાદિભિરસૃક્ક્ષયઃ, અત એવૈતૈઃ સંસ્વેદનાદિભિઃ ક્ષયજસ્ય વૃદ્ધિઃ| અયં વિદેહેઽપિ પઠ્યતે “ ભ્રમતિ તુદ્યતે શૂન્યં શિરો વિભ્રાન્તનેત્રતા| મૂર્છા ગાત્રાવસાદશ્ચ શિરોરોગે ક્ષયાત્મકે||” ઇતિ| ચક્ષુષ્યઽપ્યાહ– “સ્ત્રીપ્રસઙ્ગાદભિઘાતાદથવા દેહકર્મણા| ક્ષિપ્રં સઞ્જાયતે કૃચ્છ્રઃ શિરોરોગઃ ક્ષયાત્મકઃ|| વાતપિત્તાત્મકં લિઙ્ગં વ્યામિશ્રં તત્ર લક્ષયેત્|” ઇતિ||૬||
Adhikarana krimijashirorogalakShaNam (7) · Śloka 7
નિસ્તુદ્યતે યસ્ય શિરોઽતિમાત્રં સમ્ભક્ષ્યમાણં સ્ફુરતીવ ચાન્તઃ |
ઘ્રાણાચ્ચ ગચ્છેત્ સલિલં સપૂયં શિરોભિતાપઃ ક્રિમિભિઃ સ ઘોરઃ ||૭||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨૫) |
View original
निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रं सम्भक्ष्यमाणं स्फुरतीव चान्तः |
घ्राणाच्च गच्छेत् सलिलं सपूयं शिरोभितापः क्रिमिभिः स घोरः ||७||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ક્રિમિજમાહ– નિસ્તુદ્યત ઇત્યાદિ| નિસ્તુદ્યતે સૂચીભિરિવ તુદ્યતે| સમ્ભક્ષ્યમાણમ્ ઇત્યત્ર ‘ક્રિમિભિઃ’ ઇતિ શેષઃ, પ્રકરણાત્| સ્ફુરતીવ મનાક્ ચલતીવ| ઘ્રાણાચ્ચેતિ ચકારો ભિન્નક્રમેણ સલિલમિત્યત્ર સમ્બધ્યતે; તેન સલિલં પૂયં ચ ગચ્છેત્, તથા ક્રિમયશ્ચ કદાચિદ્ગચ્છન્તીતિ; તથા ચ ચરકઃ– “ક્રિમીણાં દર્શનેન ચ|” (ચ. સૂ. અ. ૧૭) ઇતિ||૭||
Adhikarana sUryAvartalakShaNam (8) · Śloka 8
સૂર્યોદયં યા પ્રતિ મન્દમન્દમક્ષિભ્રુવં રુક્ સમુપૈતિ ગાઢા |
વિવર્ધતે ચાંશુમતા સહૈવ સૂર્યાપવૃત્તૌ વિનિવર્તતે ચ |
સર્વાત્મકં કષ્ટતમં વિકારં સૂર્યાપવર્તં તમુદાહરન્તિ ||૮||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨૫) |
View original
सूर्योदयं या प्रति मन्दमन्दमक्षिभ्रुवं रुक् समुपैति गाढा |
विवर्धते चांशुमता सहैव सूर्यापवृत्तौ विनिवर्तते च |
सर्वात्मकं कष्टतमं विकारं सूर्यापवर्तं तमुदाहरन्ति ||८||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
સૂર્યાવર્તલક્ષણમાહ– સૂર્યોદયમિત્યાદિ| સૂર્યોદયં પ્રતિ લક્ષીકૃત્ય યા રુગક્ષિભ્રુવં સમુપૈતીતિ સમ્બન્ધઃ| ‘અક્ષિભ્રુવૌ’ ઇતિ પાઠાન્તરે પ્રાણ્યઙ્ગત્વેન પ્રાપ્તૈકવદ્ભાવસ્યાભાવઃ, નાસિકાસ્તનયોરિતિવત્ લક્ષણવ્યભિચારાત્| સૂર્યોદયે પ્રાતર્મન્દં મન્દં યથા સ્યાત્તથા રુજાં સમુપૈતિ, અંશુમતા ચ સૂર્યેણ સહ ગાઢા યથા ભવતિ તથા વર્ધતે| અયમર્થઃ– યથા સૂર્યો વર્ધતે તથા વેદના પ્રવૃદ્ધા ભવતિ, સૂર્યસ્યાપવૃત્તૌ સાયાહ્ને વિનિવર્તતે શામ્યતીત્યર્થઃ| ‘ગાઢા’ ઇત્યત્ર ‘ગૂઢા’ ઇતિ પાઠાન્તરં, તદા સૂર્યાપગમે ગૂઢા રાત્રૌ લીનેત્યર્થઃ| સર્વાત્મકમિતિ સન્નિપાતજમ્| વ્યાધિસ્વભાવાચ્ચ કાલવિશેષનિયમઃ| કષ્ટતમં કૃચ્છ્રસાધ્યમ્| નનુ, અયં સુશ્રુતે વાતપિત્તાભ્યાં પઠ્યતે, તદ્યથા– “આવર્તસઞ્જ્ઞઃ સ તુ સૂર્યપૂર્વો વ્યાધિર્મતઃ પિત્તસમીરણાભ્યામ્| શીતેન શાન્તિં લભતે કદાચિદુષ્ણેન જન્તુઃ સુખમાપ્નુયાચ્ચ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૫) ઇતિ| તત્ કથં સર્વજત્વમ્? ઉચ્યતે– સુશ્રુતે ઔત્કર્ષેણ વ્યપદેશ ઇતિ ન વિરોધઃ| નનુ, એવં કથં રાત્રૌ વાયુસમાનગુણશીતપ્રાદુર્ભાવે વેદનાલીનતા, દિવસસ્યાદ્યન્તયોર્મન્દરુક્ત્વં ચ? ઉચ્યતે– અત્રાપિ પિત્તસ્ય પ્રબલતમત્વાત્| યત્તુ ચિકિત્સાયાં શિરીષમૂલપિપ્પલીમૂલવચાવપીડાદ્યભિહિતં તદ્વ્યાધિપ્રત્યનીકત્વાત્| અથ વાતપિત્તજત્વવર્ણનેન વિશિષ્ટકાલભવને હેતુર્દર્શિતો ભવતિ| યતો વાતપિત્તયોઃ શીતોષ્ણાત્મકત્વાત્ પૂર્વાહ્ણે સૂર્યવૃદ્ધિક્રમેણ સ્રોતસાં સઙ્કોચક્રમાદવરુદ્ધમાર્ગયોર્વેદનાકરત્વમ્, અપરાહ્ણે નિવર્તમાને સૂર્યે તુ સ્રોતસાં વિવૃતત્વાત્ સ્વમાર્ગવ્યાઘાતવિરહેણ વેદનાયા અજનકત્વમિતિ યુક્તઃ કાલવિશેષનિયમઃ| તથા ચાહ નિમિઃ– “સૂર્યસોમાત્મકૌ નિત્યં સ્વહેતૂ પિત્તમારુતૌ| કુર્વતે વેદનાં તીવ્રાં દિનાત્ પૂર્વાહ્ણ એવ તુ|| આદિત્યતેજસા યુક્તે નિવૃત્તેઽપિ ચ ભાસ્કરે| સ્રોતસાં વિવૃતત્વાચ્ચ તતઃ શ્લેષ્માઽધિગચ્છતિ|| ઉદ્ગતો માતરિશ્વા ચ સ્વમાર્ગં પ્રતિપદ્યતે| તસ્માન્મધ્યદિનાદૂર્ધ્વં વેદનાઽત્ર પ્રશામ્યતિ||” ઇતિ| વાતપિત્તજત્વમસ્ય “અધિકત્વેન વ્યપદેશ” ઇતિ ન્યાયાત્; તેન પૂર્વેણ સમં ન વિરોધઃ| વિદેહે સૂર્યાવર્તવિપર્યયોઽપિ પઠ્યતે– “તત્ર વાતાનુગં પિત્તં ચિતં શિરસિ તિષ્ઠતિ| મધ્યાહ્ને તેજસાઽર્કસ્ય તદ્વિવૃદ્ધં શિરોરુજમ્|| કરોતિ પૈત્તિકીં ઘોરાં સંશામ્યતિ દિનક્ષયે| અસ્તઙ્ગતે પ્રભાહીને સૂર્યે વાયુર્વિવર્ધતે|| પિત્તં શાન્તિમવાપ્નોતિ તતઃ શામ્યતિ વેદના| એષ પિત્તાનિલકૃતઃ સૂર્યાવર્તવિપર્યયઃ||” ઇતિ| અયમત્ર સૂર્યાવર્ત એવાન્તર્ભાવનીયઃ, ચાતુર્થિકે ચાતુર્થિકવિપર્યયવત્||૮||
Adhikarana anantavAtalakShaNam (9-10) · Śloka 10
દોષાસ્તુ દુષ્ટાસ્ત્રય એવ મન્યાં સમ્પીડ્ય ઘાટાસુ રુજાં સુતીવ્રામ્ |
કુર્વન્તિ યોઽક્ષિભ્રુવિ શઙ્ખદેશે સ્થિતિં કરોત્યાશુ વિશેષતસ્તુ ||૯||
ગણ્ડસ્ય પાર્શ્વે તુ કરોતિ કમ્પં હનુગ્રહં લોચનજાંશ્ચ રોગાન્ |
અનન્તવાતં તમુદાહરન્તિ દોષત્રયોત્થં શિરસો વિકારમ્ ||૧૦||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૨૫) |
View original
दोषास्तु दुष्टास्त्रय एव मन्यां सम्पीड्य घाटासु रुजां सुतीव्राम् |
कुर्वन्ति योऽक्षिभ्रुवि शङ्खदेशे स्थितिं करोत्याशु विशेषतस्तु ||९||
गण्डस्य पार्श्वे तु करोति कम्पं हनुग्रहं लोचनजांश्च रोगान् |
अनन्तवातं तमुदाहरन्ति दोषत्रयोत्थं शिरसो विकारम् ||१०||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
અનન્તવાતલક્ષણમાહ– દોષા ઇત્યાદિ| મન્યા ગ્રીવાસિરાદ્વયં, તાં સમ્પીડ્ય; ઘાટાસુ ગ્રીવાપશ્ચાદ્ભાગેષુ, દોષાસ્ત્રય એવ રુજાં વેદનાં સુતીવ્રાં કુર્વન્તિ, તથા અક્ષિભ્રુવિ શઙ્ખદેશે ચ સ્થિતિમારબ્ધત્વં યો વિશેષતઃ કરોતિ, તથા ગણ્ડપાર્શ્વે કમ્પં હનુગ્રહાદિકં ચ યઃ કરોતિ, તમનન્તવાતમુદાહરન્તીતિ યોજ્યમ્| ગણ્ડસ્ય કપોલસ્ય, પાર્શ્વે એકદેશે| હનુગ્રહો વાતવ્યાધિવિશેષઃ| અમું ચ સુશ્રુતે અન્યતોવાતેનૈવ તુલ્યત્વાદનન્તવાતં પરિત્યજ્ય દશ શિરોરોગા અભિહિતાઃ, એવં તન્ત્રાન્તરેઽપિ “કીર્તિતાસ્તદ્વિદા દશ” ઇત્યભિધાનં; માધવકરેણ તુ ત્રિદોષજત્વેન તદધિકકમ્પહનુગ્રહલિઙ્ગયોગાચ્ચ કેવલવાતજાદન્યતોવાતાદ્વિલક્ષણ એવાયમિતિ અનન્તવાતોઽધિકઃ પઠિતઃ, ભેદો હિ ભેદવતાં કારણભેદાદ્વિરુદ્ધધર્માધ્યાસાચ્ચ ભવતીતિ||૯-૧૦||
Adhikarana ardhAvabhedalakShaNam (11-13) · Śloka 13
રૂક્ષાશનાત્યધ્યશનપ્રાગ્વાતાવશ્યમૈથુનૈઃ |
વેગસન્ધારણાયાસવ્યાયામૈઃ કુપિતોઽનિલઃ ||૧૧||
કેવલઃ સકફો વાઽર્ધં ગૃહીત્વા શિરસો બલી |
મન્યાભ્રૂશઙ્ખકર્ણાક્ષિલલાટાર્ધેઽતિવેદનામ્ ||૧૨||
શસ્ત્રારણિનિભાં કુર્યાત્તીવ્રાં સોઽર્ધાવભેદકઃ |
નયનં વાઽથવા શ્રોત્રમતિવૃદ્ધો વિનાશયેત્ ||૧૩||
View original
रूक्षाशनात्यध्यशनप्राग्वातावश्यमैथुनैः |
वेगसन्धारणायासव्यायामैः कुपितोऽनिलः ||११||
केवलः सकफो वाऽर्धं गृहीत्वा शिरसो बली |
मन्याभ्रूशङ्खकर्णाक्षिललाटार्धेऽतिवेदनाम् ||१२||
शस्त्रारणिनिभां कुर्यात्तीव्रां सोऽर्धावभेदकः |
नयनं वाऽथवा श्रोत्रमतिवृद्धो विनाशयेत् ||१३||
અર્ધાવભેદલક્ષણમાહ– રૂક્ષાશનેત્યાદિ| અધ્યશનમજીર્ણે ભોજનમ્| અવશ્યાયેતિ અવશ્યાયો હિમમુચ્યતે, છન્દોઽનુરોધેન યકારલોપો હ્રસ્વત્વં ચેતિ વ્યાચક્ષતે| કદાચિત્ સશ્લેષ્મવાતજત્વમિતિ વિકલ્પં દર્શયતિ– કેવલ ઇત્યાદિ| શસ્ત્રારણિનિભાં શસ્ત્રચ્છેદનિભામરણિનિભાં ચ; અરણિઃ અગ્ન્યુત્થાપનકાષ્ઠયન્ત્રં, તસ્ય મન્થનવત્ પીડા; કિંવા, અરણિના કારણેન અગ્નિરેવોચ્યતે, તેનાગ્નિનિભાં ચ વેદનામ્| સુશ્રુતે ત્વયં ત્રિદોષજઃ પઠિતઃ| તદ્યથા– “યસ્યોત્તમાઙ્ગં રુજતેઽર્ધમાત્રં સતોદભેદભ્રમમોહશૂલૈઃ| પક્ષાદ્દશાહાદથવાઽપ્યકસ્માત્તમર્ધભેદં ત્રિતયાદ્વ્યવસ્યેત્||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૫) ઇતિ| અત્ર તુ કેવલોઽનિલઃ સકફો વેત્યૌત્કર્ષ્યાદભિધાનં, “સોઽર્ધભેદઃ કફાનિલાત્|” ઇતિ વિદેહેઽપ્યેવં બોદ્ધવ્યમ્| અયમુપેક્ષ્યમાણો નયનાદિકં હન્યાદિત્યાહ– નયનમિત્યાદિ| અત્રૈવ વિદેહઃ– “શિરસોઽન્યતરે પાર્શ્વે કુપિતો મારુતો યદા| શ્લેષ્મણા રુધ્યતે જન્તોસ્તોદસ્ફુટનદાલનૈઃ|| શૂલાવદારણૈર્ગાઢમર્ધં તદવરુધ્યતે| નયનં ચાવદીર્યેત સોઽર્ધભેદઃ કફાનિલાત્|| તથા ત્ર્યહાત્ સ પઞ્ચાહાત્ પક્ષાન્માસાચ્ચ દેહિનામ્|” ઇતિ| સુશ્રુતે “પવનાત્ સપિત્તાત્” (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૫) ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| તેન વાતપિત્તજત્વમસ્ય| સાત્યકિના “વાયુઃ શિરઃશઙ્ખભ્રૂનેત્રમવગૃહ્ય” ઇત્યાદિના વાતજત્વમસ્ય દર્શિતમ્| અન્યે તુ સન્નિપાતાધિકારાત્ સન્નિપાતજં પઠન્તિ, તથાચ સુશ્રુતઃ– ‘ત્રિતયાદ્વ્યવસ્યેત્|’ (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૫) ઇતિ| વ્યાધિસ્વભાવાદચિરાનુબન્ધકત્વં સાન્નિપાતિકત્વેઽપિ||૧૧-૧૩||
Adhikarana sha~gkhakasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (14-15) · Śloka 15
રક્તપિત્તાનિલા દુષ્ટાઃ શઙ્ખદેશે વિમૂર્છિતાઃ |
તીવ્રરુગ્દાહરાગં હિ શોથં કુર્વન્તિ દારુણમ્ ||૧૪||
સ શિરો વિષવદ્વેગી નિરુન્ધ્યાશુ ગલં તથા |
ત્રિરાત્રાજ્જીવિતં હન્તિ શઙ્ખકો નામતઃ પરમ્ |
ત્ર્યહાજ્જીવતિ ભૈષજ્યં પ્રત્યાખ્યાય સમાચરેત્ ||૧૫||
View original
रक्तपित्तानिला दुष्टाः शङ्खदेशे विमूर्छिताः |
तीव्ररुग्दाहरागं हि शोथं कुर्वन्ति दारुणम् ||१४||
स शिरो विषवद्वेगी निरुन्ध्याशु गलं तथा |
त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति शङ्खको नामतः परम् |
त्र्यहाज्जीवति भैषज्यं प्रत्याख्याय समाचरेत् ||१५||
શઙ્ખકલક્ષણમાહ– રક્તપિત્તાનિલા ઇત્યાદિ| દુષ્ટાશ્ચયાદિમન્તઃ| મૂર્છિતાઃ અન્યોઽન્યમેકીભૂતાઃ| કફોઽપ્યત્ર બોદ્ધવ્યઃ; તથા ચ સુશ્રુતઃ– “શઙ્ખાશ્રિતો વાયુરુદીર્ણવેગઃ કૃતાનુતાપઃ કફપિત્તરક્તૈઃ|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૫) ઇતિ| ( મારકત્વમાહ– ત્રિરાત્રાજ્જીવિતં હન્તીતિ| કુશલેનોપક્રમે ક્રિયમાણે ત્રિરાત્રાત્ પરતો જીવત્યેવેત્યત આહ– પરં ત્ર્યહાજ્જીવતીતિ| અત્ર અહઃસમ્બન્ધિની રાત્રિરુપલક્ષ્યતે, તેન ત્રિરાત્રાત્, પરં જીવતીત્યર્થઃ| તત્ કિમસ્ય ત્રિરાત્રાભ્યન્તરે સાધ્યત્વમસાધ્યત્વં વેત્યત આહ– ભૈષજ્યમિત્યાદિ| તદનેન ત્રિરાત્રાભ્યન્તરે વિકલ્પિતાસાધ્યત્વં, ત્રિરાત્રાત્ પરમસાધ્યત્વં દર્શિતમ્| તત્રૈવ વિદેહઃ– “ચીયતે તુ તદા પિત્તં શઙ્ખયોરનિલાચિતમ્| નિરુણદ્ધિ તતો મર્મ પરિપૂરિતમુલ્બણમ્|| તતઃ શઙ્ખૌ પ્રરુજ્યેતે દહ્યેતે ઇવ વહ્નિના| સૂચીભિરિવ તુદ્યેતે નિકૃત્યેતે ઇવાસિના|| શઙ્ખકો નામ શિરસિ વ્યાધિરેષઃ સુદારુણઃ| તૃષ્ણામૂર્છાજ્વરકરસ્ત્રિરાત્રાત્ પરમન્તકૃત્|| કુશલેન તૂપક્રાન્તસ્ત્રિરાત્રાદેવ જીવતિ|” ઇતિ)||૧૪-૧૫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 60
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિચિતે માધવનિદાને શિરોરોગનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૬૦||
View original
इति श्रीमाधवकरविचिते माधवनिदाने शिरोरोगनिदानं समाप्तम् ||६०||
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં શિરોરોગનિદાનં સમાપ્તમ્||૬૦||