Adhikarana shirorogabhedAH (1) · Śloka 1
ਅਥ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍|
ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਸ੍ਤੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ |
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਰਕ੍ਤੇਨ ਕ੍ਸਯੇਣ ਕ੍ਰਿਮਿਭਿਸ੍ਤਥਾ |
ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਾਨਨ੍ਤਵਾਤਾਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕਸ਼ਙ੍ਖਕੈਃ ||੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੫) |
View original
अथ शिरोरोगनिदानम्|
शिरोरोगास्तु जायन्ते वातपित्तकफैस्त्रिभिः |
सन्निपातेन रक्तेन क्षयेण क्रिमिभिस्तथा |
सूर्यावर्तानन्तवातार्धावभेदकशङ्खकैः ||१||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ਅਥ ਕਰ੍ਣਨਾਸਾਨੇਤ੍ਰਾਣਾਮਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ਿਰਸੋ ਨਯਨਰੋਗਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਨਿਦਾਨਾਰਮ੍ਭਃ| ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਸ਼੍ਚੈਕਾਦਸ਼, ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਭੇਦੇਨ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਭੇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਗਮ੍ਯਤ ਏਵ ਤ੍ਰਿਭਿਰਿਤਿ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਤਦੁਕ੍ਤਿਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਣਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ, ਵਾਤਾਦਿਭੇਦਸ਼੍ਚੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍; ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇ– “ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਃ| ਔਤ੍ਕਟ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਲਿਙ੍ਗੈਸ੍ਤੇ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਸ੍ਤਦ੍ਵਿਦਾ ਦਸ਼||” ਇਤਿ| ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨੇਤਿ ਪਦਦ੍ਵਯੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਸਮਵੇਤਸਨ੍ਨਿਪਾਤਦ੍ਵਯਮਾਹੁਰਨ੍ਯੇ| ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਤ੍ਵਾਦੇਕਤ੍ਵਗਣਨਯਾ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ; ਤ੍ਰਿਭਿਰਿਤਿ ਪਦਂ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਦ੍ਯੋਤਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਕ੍ਸਯੇਣੇਤਿ ਅਸਗ੍ਵਸਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਸਯੇਣ; ਕ੍ਸਯਜੋਯਂ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਜਨਿਤਵਾਤਕੋਪੇਨ ਸਹਸਾਕਤਵਾਤਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਚਯਪੂਰ੍ਵਕਃ, ਵਾਤਜਸ੍ਤੁ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਜਨਿਤ ਇਤਿ ਭੇਦਃ; ਅਤ ਏਵਾਨੁਪਸ਼ਯੋਪ੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਵੇਦਨਾਦਿਨਾ ਦੋਸਕ੍ਸਯਕਦੇਵੋਪਨ੍ਯਸ੍ਤਃ| ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਿਰੋਗਤਸ਼ੂਲਰੂਪਾ ਰੁਜਾਭਿਧੀਯਤੇ, ਤੇਨ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਾਨਨ੍ਤਵਾਤਾਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕਸ਼ਙ੍ਖਕੈਰਿਤ੍ਯਭਿਧਾਨਮੁਪਪਦ੍ਯਤੇ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਤੇਸਾਮੇਵ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਤ੍ਵਾਤ੍ਤੈਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾ ਜਾਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਸਙ੍ਗਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍||੧||
Adhikarana vAtajashirorogalakShaNam (2) · Śloka 2
ਯਸ੍ਯਾਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਰੁਜਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੀਵ੍ਰਾ ਨਿਸ਼ਿ ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍ |
ਬਨ੍ਧੋਪਤਾਪੈਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਸ਼੍ਚ ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਃ ਸ ਸਮੀਰਣੇਨ ||੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੫) |
View original
यस्यानिमित्तं शिरसो रुजश्च भवन्ति तीव्रा निशि चातिमात्रम् |
बन्धोपतापैः प्रशमश्च यत्र शिरोऽभितापः स समीरणेन ||२||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ਵਾਤਿਕਸ਼ਿਰੋਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯਸ੍ਯਾਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਮਤਰ੍ਕਿਤਨਿਮਿਤ੍ਤਂ, ਵਾਯੋਰ੍ਵਿਸਮਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਤੇਨ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨੁਸਙ੍ਗਿਣਾ ਕਾਲਾਦਿਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਸ਼ਿ ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਰਾਤ੍ਰੌ ਸ਼ੀਤੇਨ ਵਾਯੋਰਾਧਿਕ੍ਯਾਨ੍ਮਹਤੀ ਰੁਜਾ ਭਵਤਿ, ਸ਼ੀਤਯੋਨਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੋਃ| ਬਨ੍ਧੋਪਤਾਪੈਰਿਤਿ ਬਨ੍ਧੋ ਬਨ੍ਧਨਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ, ਉਪਤਾਪਃ ਸ੍ਵੇਦਾਦਿਭਿਃ, ਵ੍ਯਕ੍ਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਬਹੁਵਚਨਮ੍; ਏਤੇਨੋਪਸ਼ਯੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਃ ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਾ||੨||
Adhikarana pittajashirorogalakShaNam (3) · Śloka 3
ਯਸ੍ਯੋਸ੍ਣਮਙ੍ਗਾਰਚਿਤਂ ਯਥੈਵ ਭਵੇਚ੍ਛਿਰੋ ਧੂਪ੍ਯਤਿ ਚਾਕ੍ਸਿਨਾਸਮ੍ |
ਸ਼ੀਤੇਨ ਰਾਤ੍ਰੌ ਚ ਭਵੇਚ੍ਛਮਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਃ ਸ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪਾਤ੍ ||੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੫) |
View original
यस्योष्णमङ्गारचितं यथैव भवेच्छिरो धूप्यति चाक्षिनासम् |
शीतेन रात्रौ च भवेच्छमश्च शिरोभितापः स तु पित्तकोपात् ||३||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ਪਿਤ੍ਤਜਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯਸ੍ਯੋਸ੍ਣਮਙ੍ਗਾਰਚਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਙ੍ਗਾਰਚਿਤਂ ਯਥੈਵੇਤਿ ਜ੍ਵਲਦਙ੍ਗਾਰਾਚ੍ਛਨ੍ਨਮਿਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਧੂਪ੍ਯਤਿ ਧੂਮਾਯਤੇ ਧੂਮਪੂਰ੍ਣਮਿਵ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਧੂਪ੍ਯਤੀਤਿ ਦਿਵਾਦੇਰਾਕਤਿਗਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਕ੍ਸਿ ਚ ਨਾਸਾ ਚ ਇਤ੍ਯਕ੍ਸਿਨਾਸਂ, ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦੇਕਵਦ੍ਭਾਵਃ| ਉਪਸ਼ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ– ਸ਼ੀਤੇਨ ਰਾਤ੍ਰੌ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ||੩||
Adhikarana shleShmajashirorogalakShaNam (4) · Śloka 4
ਸ਼ਿਰੋ ਭਵੇਦ੍ਯਸ੍ਯ ਕਫੋਪਦਿਗ੍ਧਂ ਗੁਰੁ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਟਬ੍ਧਮਤੋ ਹਿਮਂ ਚ |
ਸ਼ੂਨਾਕ੍ਸਿਕੂਟਂ ਵਦਨਂ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਃ ਸ ਕਫਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍ ||੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੫) |
View original
शिरो भवेद्यस्य कफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमतो हिमं च |
शूनाक्षिकूटं वदनं च यस्य शिरोऽभितापः स कफप्रकोपात् ||४||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ਿਰੋ ਭਵੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫੋਪਦਿਗ੍ਧਮਿਤਿ ਕਫਲਿਪ੍ਤਮ੍| ਗੁਰੁ ਗੌਰਵਯੁਤਮ੍| ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਬਦ੍ਧਮਿਵ| ਹਿਮਂ ਹਿਮਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮ੍| ਸ਼ੂਨਾਕ੍ਸਿਕੂਟਮਿਤਿ ਵਦਨਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਤਥਾ ਹਿ ਚਰਕਃ– “ਸ਼ਿਰੋ ਮਨ੍ਦਰੁਜਂ ਤੇਨ ਗੁਰੁਸ੍ਤਿਮਿਤਭਾਰਿਕਮ੍|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਸ੍ਵੇਦਾਦਿਨੋਪਸ਼ਯੋ ਜ੍ਞੇਯਃ||੪||
Adhikarana tridoShajashirorogalakShaNam (5) · Śloka 5
ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਤ੍ਰਿਤਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸਮੁਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ |੫|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੫) |
View original
शिरोऽभितापे त्रितयप्रवृत्ते सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति |५|
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਅਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਵਾਤਾਦਿਲਿਙ੍ਗਾਨਿ| ( ਅਯਂ ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਣਾਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਥਗਭਿਧਾਨਂ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਅਸ੍ਯ ਚ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤਤ੍ਵਂ ਕਾਰਣਭੇਦਾਤ੍ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਨ ਤੁ ਵਿਰੁਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਤਯਾ; ਸ ਚਾਯਂ ਕਾਰਣਭੇਦ ਉਤ੍ਕਟਸਰ੍ਵਦੋਸਜਤ੍ਵਾਦੇਵ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ| ਯਥਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ ਸ੍ਵਰਭੇਦਾਦਿਜਨਕਾਨਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਮੁਤ੍ਕਟਤ੍ਵਮਿਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ ਵਾਤਾਚ੍ਛੂਲਂ ਭ੍ਰਮਃ ਕਮ੍ਪਃ, ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਾਹੋ ਮਦਸ੍ਤਸਾ| ਕਫਾਦ੍ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਚ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ|੫|–
Adhikarana raktajashirorogalakShaNam (5) · Śloka 5
ਰਕ੍ਤਾਤ੍ਮਕਃ ਪਿਤ੍ਤਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਭਵੇਚ੍ਚ ||੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੫) |
View original
रक्तात्मकः पित्तसमानलिङ्गः स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च ||५||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ਰਕ੍ਤਜਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਾਤ੍ਮਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗ ਇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਜਸ਼ਿਰੋਰੋਗਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸਣਃ| ਪੈਤ੍ਤਿਕਲਿਙ੍ਗਾਧਿਕਮਿਹ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹਤ੍ਵਮ੍||੫||
Adhikarana kShayajashirorogalakShaNam (6) · Śloka 6
ਅਸਗ੍ਵਸਾਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮੀਰਣਾਨਾਂ ਸ਼ਿਰੋਗਤਾਨਾਮਿਹ ਸਙ੍ਕ੍ਸਯੇਣ |
ਕ੍ਸਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤਃ ਸ਼ਿਰਸੋਭਿਤਾਪਃ ਕਸ੍ਟੋ ਭਵੇਦੁਗ੍ਰਰੁਜੋਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍ |
ਸਂਸ੍ਵੇਦਨਚ੍ਛਰ੍ਦਨਧੂਮਨਸ੍ਯੈਰਸਗ੍ਵਿਮੋਕ੍ਸੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਦ੍ਧਿਮੇਤਿ ||੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੫) |
View original
असृग्वसाश्लेष्मसमीरणानां शिरोगतानामिह सङ्क्षयेण |
क्षयप्रवृत्तः शिरसोऽभितापः कष्टो भवेदुग्ररुजोऽतिमात्रम् |
संस्वेदनच्छर्दनधूमनस्यैरसृग्विमोक्षैश्च विवृद्धिमेति ||६||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ਕ੍ਸਯਜਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਸਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਸਾਸਜੋਃ ਸਰ੍ਵਦੇਹਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛਿਰਸਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਾਨਮੇਵ ਸ਼ਿਰਃ, ਉਦਾਨਵਾਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਤ੍ਵਾਚ੍ਛਿਰਸ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਂ, ਤੇਸਾਂ ਕ੍ਸਯੇਣ ਉਗ੍ਰਰੁਜਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍; ਯਤੋ ਵਦ੍ਧੇ ਵਾਯਾਵੁਗ੍ਰਰੁਜਾ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਨ ਤੁ ਕ੍ਸੀਣੇ; ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ ਵਾਤੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਕਫੇ ਚੈਵ ਕ੍ਸੀਣੇ ਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਰ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਾਕਤਾਦ੍ਧਾਨਿਃ” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੮) ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੈਃ ਪੁਨਰਯਂ ਪਾਠਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸ੍ਵੀਕਤਃ; ਯਥਾ– “ਵਸਾਬਲਾਸਕ੍ਸਯਸਮ੍ਭਵਾਨਾਂ” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੫) ਇਤਿ| ਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਾਯਂ ਪਾਠਃ, ਵਾਤਕ੍ਸਯੇ ਹਿ ਕਫਵਦ੍ਧੌ ਕਫਜਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, “ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾਪਿ ਵਿਰੋਧਿਨਾਮ੍|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੮) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਕਿਂ ਚੈਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮੁਕ੍ਤਂ “ਪਾਨੇ ਨਸ੍ਯੇ ਚ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਘ੍ਨਮਧੁਰੈਃ ਸ਼ਤਮ੍|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੬) ਇਤਿ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਸਮੀਰਣਪਾਠੋ ਨ ਸਙ੍ਗਤਃ, ਨ ਹਿ ਕ੍ਸੀਣੇ ਵਾਯੌ ਸ਼ਮਨਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਪਿ ਤਰ੍ਹਿ ਵਰ੍ਧਨਵਿਧਿਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਕ੍ਸੀਣਾ ਵਰ੍ਧਯਿਤਵ੍ਯਾਃ” (ਸੁ. ਚਿ. ਅ. ੩੩) ਇਤਿ| ਵਸਾ ਦੇਹਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਮੇਦੋਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਾਣ੍ਯਪ੍ਯਵਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਸਾਂ ਦੇਹਸ੍ਨੇਹਤ੍ਵਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਮਾਂਸਾਦਿਕ੍ਸਯਜਸ੍ਤੁ ਚਯਾਦਿਕ੍ਰਮਜਕ੍ਸਯਕਤਵਾਤਸ਼ਿਰੋਰੋਗ ਏਵਾਵਰੁਧ੍ਯਤੇ, ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਃ ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਾ| ਸਂਸ੍ਵੇਦਨਚ੍ਛਰ੍ਦਨਧੂਮਨਸ੍ਯੈਃ ਕਫਕ੍ਸਯਃ, ਨਾਗਰਾਦਿਤੀਵ੍ਰਧੂਮੇਨ ਵਸਾਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਾਦਿਕ੍ਸਯਃ, ਸਿਰਾਮੋਕ੍ਸਾਦਿਭਿਰਸਕ੍ਕ੍ਸਯਃ, ਅਤ ਏਵੈਤੈਃ ਸਂਸ੍ਵੇਦਨਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਸਯਜਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਃ| ਅਯਂ ਵਿਦੇਹੇਪਿ ਪਠ੍ਯਤੇ “ ਭ੍ਰਮਤਿ ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਸ਼ਿਰੋ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਨੇਤ੍ਰਤਾ| ਮੂਰ੍ਛਾ ਗਾਤ੍ਰਾਵਸਾਦਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇ ਕ੍ਸਯਾਤ੍ਮਕੇ||” ਇਤਿ| ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਪ੍ਯਾਹ– “ਸ੍ਤ੍ਰੀਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦਭਿਘਾਤਾਦਥਵਾ ਦੇਹਕਰ੍ਮਣਾ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਃ ਕ੍ਸਯਾਤ੍ਮਕਃ|| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਂ ਤਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍|” ਇਤਿ||੬||
Adhikarana krimijashirorogalakShaNam (7) · Śloka 7
ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਸਮ੍ਭਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਸ੍ਫੁਰਤੀਵ ਚਾਨ੍ਤਃ |
ਘ੍ਰਾਣਾਚ੍ਚ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਸਲਿਲਂ ਸਪੂਯਂ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਃ ਕ੍ਰਿਮਿਭਿਃ ਸ ਘੋਰਃ ||੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੫) |
View original
निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रं सम्भक्ष्यमाणं स्फुरतीव चान्तः |
घ्राणाच्च गच्छेत् सलिलं सपूयं शिरोभितापः क्रिमिभिः स घोरः ||७||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ਕ੍ਰਿਮਿਜਮਾਹ– ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੁਦ੍ਯਤੇ| ਸਮ੍ਭਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਕ੍ਰਿਮਿਭਿਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਪ੍ਰਕਰਣਾਤ੍| ਸ੍ਫੁਰਤੀਵ ਮਨਾਕ੍ ਚਲਤੀਵ| ਘ੍ਰਾਣਾਚ੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇਣ ਸਲਿਲਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਸਲਿਲਂ ਪੂਯਂ ਚ ਗਚ੍ਛੇਤ੍, ਤਥਾ ਕ੍ਰਿਮਯਸ਼੍ਚ ਕਦਾਚਿਦ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ; ਤਥਾ ਚ ਚਰਕਃ– “ਕ੍ਰਿਮੀਣਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਚ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ||੭||
Adhikarana sUryAvartalakShaNam (8) · Śloka 8
ਸੂਰ੍ਯੋਦਯਂ ਯਾ ਪ੍ਰਤਿ ਮਨ੍ਦਮਨ੍ਦਮਕ੍ਸਿਭ੍ਰੁਵਂ ਰੁਕ੍ ਸਮੁਪੈਤਿ ਗਾਢਾ |
ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ ਚਾਂਸ਼ੁਮਤਾ ਸਹੈਵ ਸੂਰ੍ਯਾਪਵਤ੍ਤੌ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਚ |
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਂ ਕਸ੍ਟਤਮਂ ਵਿਕਾਰਂ ਸੂਰ੍ਯਾਪਵਰ੍ਤਂ ਤਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ ||੮||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੫) |
View original
सूर्योदयं या प्रति मन्दमन्दमक्षिभ्रुवं रुक् समुपैति गाढा |
विवर्धते चांशुमता सहैव सूर्यापवृत्तौ विनिवर्तते च |
सर्वात्मकं कष्टतमं विकारं सूर्यापवर्तं तमुदाहरन्ति ||८||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸੂਰ੍ਯੋਦਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੂਰ੍ਯੋਦਯਂ ਪ੍ਰਤਿ ਲਕ੍ਸੀਕਤ੍ਯ ਯਾ ਰੁਗਕ੍ਸਿਭ੍ਰੁਵਂ ਸਮੁਪੈਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ‘ਅਕ੍ਸਿਭ੍ਰੁਵੌ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੈਕਵਦ੍ਭਾਵਸ੍ਯਾਭਾਵਃ, ਨਾਸਿਕਾਸ੍ਤਨਯੋਰਿਤਿਵਤ੍ ਲਕ੍ਸਣਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਤ੍| ਸੂਰ੍ਯੋਦਯੇ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਮਨ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਂ ਯਥਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ ਰੁਜਾਂ ਸਮੁਪੈਤਿ, ਅਂਸ਼ੁਮਤਾ ਚ ਸੂਰ੍ਯੇਣ ਸਹ ਗਾਢਾ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਵਰ੍ਧਤੇ| ਅਯਮਰ੍ਥਃ– ਯਥਾ ਸੂਰ੍ਯੋ ਵਰ੍ਧਤੇ ਤਥਾ ਵੇਦਨਾ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾ ਭਵਤਿ, ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯਾਪਵਤ੍ਤੌ ਸਾਯਾਹ੍ਨੇ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਗਾਢਾ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਗੂਢਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ, ਤਦਾ ਸੂਰ੍ਯਾਪਗਮੇ ਗੂਢਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਲੀਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਮਿਤਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮ੍| ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਨਿਯਮਃ| ਕਸ੍ਟਤਮਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ, ਅਯਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਆਵਰ੍ਤਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਸ ਤੁ ਸੂਰ੍ਯਪੂਰ੍ਵੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਮਤਃ ਪਿਤ੍ਤਸਮੀਰਣਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਸ਼ੀਤੇਨ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਲਭਤੇ ਕਦਾਚਿਦੁਸ੍ਣੇਨ ਜਨ੍ਤੁਃ ਸੁਖਮਾਪ੍ਨੁਯਾਚ੍ਚ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੫) ਇਤਿ| ਤਤ੍ ਕਥਂ ਸਰ੍ਵਜਤ੍ਵਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਔਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਨਨੁ, ਏਵਂ ਕਥਂ ਰਾਤ੍ਰੌ ਵਾਯੁਸਮਾਨਗੁਣਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੇ ਵੇਦਨਾਲੀਨਤਾ, ਦਿਵਸਸ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਤਯੋਰ੍ਮਨ੍ਦਰੁਕ੍ਤ੍ਵਂ ਚ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਬਲਤਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਸ਼ਿਰੀਸਮੂਲਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਵਚਾਵਪੀਡਾਦ੍ਯਭਿਹਿਤਂ ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਥ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਤ੍ਵਵਰ੍ਣਨੇਨ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਕਾਲਭਵਨੇ ਹੇਤੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਿਤੋ ਭਵਤਿ| ਯਤੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਸੂਰ੍ਯਵਦ੍ਧਿਕ੍ਰਮੇਣ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸਙ੍ਕੋਚਕ੍ਰਮਾਦਵਰੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਯੋਰ੍ਵੇਦਨਾਕਰਤ੍ਵਮ੍, ਅਪਰਾਹ੍ਣੇ ਨਿਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ਸੂਰ੍ਯੇ ਤੁ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਵਿਵਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਵ੍ਯਾਘਾਤਵਿਰਹੇਣ ਵੇਦਨਾਯਾ ਅਜਨਕਤ੍ਵਮਿਤਿ ਯੁਕ੍ਤਃ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਨਿਯਮਃ| ਤਥਾ ਚਾਹ ਨਿਮਿਃ– “ਸੂਰ੍ਯਸੋਮਾਤ੍ਮਕੌ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਹੇਤੂ ਪਿਤ੍ਤਮਾਰੁਤੌ| ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਵੇਦਨਾਂ ਤੀਵ੍ਰਾਂ ਦਿਨਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣ ਏਵ ਤੁ|| ਆਦਿਤ੍ਯਤੇਜਸਾ ਯੁਕ੍ਤੇ ਨਿਵਤ੍ਤੇਪਿ ਚ ਭਾਸ੍ਕਰੇ| ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਵਿਵਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ|| ਉਦ੍ਗਤੋ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਾ ਚ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਧ੍ਯਦਿਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵੇਦਨਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ||” ਇਤਿ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਤ੍ਵਮਸ੍ਯ “ਅਧਿਕਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼” ਇਤਿ ਨ੍ਯਾਯਾਤ੍; ਤੇਨ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਸਮਂ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਵਿਦੇਹੇ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਯੋਪਿ ਪਠ੍ਯਤੇ– “ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਨੁਗਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚਿਤਂ ਸ਼ਿਰਸਿ ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਤੇਜਸਾਰ੍ਕਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਿਵਦ੍ਧਂ ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਮ੍|| ਕਰੋਤਿ ਪੈਤ੍ਤਿਕੀਂ ਘੋਰਾਂ ਸਂਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਦਿਨਕ੍ਸਯੇ| ਅਸ੍ਤਙ੍ਗਤੇ ਪ੍ਰਭਾਹੀਨੇ ਸੂਰ੍ਯੇ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ|| ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਤਃ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਵੇਦਨਾ| ਏਸ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਕਤਃ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਯਃ||” ਇਤਿ| ਅਯਮਤ੍ਰ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਨੀਯਃ, ਚਾਤੁਰ੍ਥਿਕੇ ਚਾਤੁਰ੍ਥਿਕਵਿਪਰ੍ਯਯਵਤ੍||੮||
Adhikarana anantavAtalakShaNam (9-10) · Śloka 10
ਦੋਸਾਸ੍ਤੁ ਦੁਸ੍ਟਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਮਨ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਪੀਡ੍ਯ ਘਾਟਾਸੁ ਰੁਜਾਂ ਸੁਤੀਵ੍ਰਾਮ੍ |
ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯੋਕ੍ਸਿਭ੍ਰੁਵਿ ਸ਼ਙ੍ਖਦੇਸ਼ੇ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਕਰੋਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ||੯||
ਗਣ੍ਡਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਤੁ ਕਰੋਤਿ ਕਮ੍ਪਂ ਹਨੁਗ੍ਰਹਂ ਲੋਚਨਜਾਂਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾਨ੍ |
ਅਨਨ੍ਤਵਾਤਂ ਤਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯੋਤ੍ਥਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਵਿਕਾਰਮ੍ ||੧੦||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੫) |
View original
दोषास्तु दुष्टास्त्रय एव मन्यां सम्पीड्य घाटासु रुजां सुतीव्राम् |
कुर्वन्ति योऽक्षिभ्रुवि शङ्खदेशे स्थितिं करोत्याशु विशेषतस्तु ||९||
गण्डस्य पार्श्वे तु करोति कम्पं हनुग्रहं लोचनजांश्च रोगान् |
अनन्तवातं तमुदाहरन्ति दोषत्रयोत्थं शिरसो विकारम् ||१०||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ਅਨਨ੍ਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਨ੍ਯਾ ਗ੍ਰੀਵਾਸਿਰਾਦ੍ਵਯਂ, ਤਾਂ ਸਮ੍ਪੀਡ੍ਯ; ਘਾਟਾਸੁ ਗ੍ਰੀਵਾਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭਾਗੇਸੁ, ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਰੁਜਾਂ ਵੇਦਨਾਂ ਸੁਤੀਵ੍ਰਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਅਕ੍ਸਿਭ੍ਰੁਵਿ ਸ਼ਙ੍ਖਦੇਸ਼ੇ ਚ ਸ੍ਥਿਤਿਮਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਂ ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਕਰੋਤਿ, ਤਥਾ ਗਣ੍ਡਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਕਮ੍ਪਂ ਹਨੁਗ੍ਰਹਾਦਿਕਂ ਚ ਯਃ ਕਰੋਤਿ, ਤਮਨਨ੍ਤਵਾਤਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਗਣ੍ਡਸ੍ਯ ਕਪੋਲਸ੍ਯ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਏਕਦੇਸ਼ੇ| ਹਨੁਗ੍ਰਹੋ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਅਮੁਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਅਨ੍ਯਤੋਵਾਤੇਨੈਵ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦਨਨ੍ਤਵਾਤਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਦਸ਼ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾ ਅਭਿਹਿਤਾਃ, ਏਵਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਪਿ “ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਸ੍ਤਦ੍ਵਿਦਾ ਦਸ਼” ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਨਂ; ਮਾਧਵਕਰੇਣ ਤੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵੇਨ ਤਦਧਿਕਕਮ੍ਪਹਨੁਗ੍ਰਹਲਿਙ੍ਗਯੋਗਾਚ੍ਚ ਕੇਵਲਵਾਤਜਾਦਨ੍ਯਤੋਵਾਤਾਦ੍ਵਿਲਕ੍ਸਣ ਏਵਾਯਮਿਤਿ ਅਨਨ੍ਤਵਾਤੋਧਿਕਃ ਪਠਿਤਃ, ਭੇਦੋ ਹਿ ਭੇਦਵਤਾਂ ਕਾਰਣਭੇਦਾਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਧਰ੍ਮਾਧ੍ਯਾਸਾਚ੍ਚ ਭਵਤੀਤਿ||੯-੧੦||
Adhikarana ardhAvabhedalakShaNam (11-13) · Śloka 13
ਰੂਕ੍ਸਾਸ਼ਨਾਤ੍ਯਧ੍ਯਸ਼ਨਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਤਾਵਸ਼੍ਯਮੈਥੁਨੈਃ |
ਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਾਯਾਸਵ੍ਯਾਯਾਮੈਃ ਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ ||੧੧||
ਕੇਵਲਃ ਸਕਫੋ ਵਾਰ੍ਧਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸ਼ਿਰਸੋ ਬਲੀ |
ਮਨ੍ਯਾਭ੍ਰੂਸ਼ਙ੍ਖਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਲਲਾਟਾਰ੍ਧੇਤਿਵੇਦਨਾਮ੍ ||੧੨||
ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਰਣਿਨਿਭਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤੀਵ੍ਰਾਂ ਸੋਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕਃ |
ਨਯਨਂ ਵਾਥਵਾ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮਤਿਵਦ੍ਧੋ ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ ||੧੩||
View original
रूक्षाशनात्यध्यशनप्राग्वातावश्यमैथुनैः |
वेगसन्धारणायासव्यायामैः कुपितोऽनिलः ||११||
केवलः सकफो वाऽर्धं गृहीत्वा शिरसो बली |
मन्याभ्रूशङ्खकर्णाक्षिललाटार्धेऽतिवेदनाम् ||१२||
शस्त्रारणिनिभां कुर्यात्तीव्रां सोऽर्धावभेदकः |
नयनं वाऽथवा श्रोत्रमतिवृद्धो विनाशयेत् ||१३||
ਅਰ੍ਧਾਵਭੇਦਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਰੂਕ੍ਸਾਸ਼ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਮਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨਮ੍| ਅਵਸ਼੍ਯਾਯੇਤਿ ਅਵਸ਼੍ਯਾਯੋ ਹਿਮਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਛਨ੍ਦੋਨੁਰੋਧੇਨ ਯਕਾਰਲੋਪੋ ਹ੍ਰਸ੍ਵਤ੍ਵਂ ਚੇਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਤਜਤ੍ਵਮਿਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ– ਕੇਵਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਰਣਿਨਿਭਾਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਚ੍ਛੇਦਨਿਭਾਮਰਣਿਨਿਭਾਂ ਚ; ਅਰਣਿਃ ਅਗ੍ਨ੍ਯੁਤ੍ਥਾਪਨਕਾਸ੍ਠਯਨ੍ਤ੍ਰਂ, ਤਸ੍ਯ ਮਨ੍ਥਨਵਤ੍ ਪੀਡਾ; ਕਿਂਵਾ, ਅਰਣਿਨਾ ਕਾਰਣੇਨ ਅਗ੍ਨਿਰੇਵੋਚ੍ਯਤੇ, ਤੇਨਾਗ੍ਨਿਨਿਭਾਂ ਚ ਵੇਦਨਾਮ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤ੍ਵਯਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਃ ਪਠਿਤਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਂ ਰੁਜਤੇਰ੍ਧਮਾਤ੍ਰਂ ਸਤੋਦਭੇਦਭ੍ਰਮਮੋਹਸ਼ੂਲੈਃ| ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਦਸ਼ਾਹਾਦਥਵਾਪ੍ਯਕਸ੍ਮਾਤ੍ਤਮਰ੍ਧਭੇਦਂ ਤ੍ਰਿਤਯਾਦ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੫) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਕੇਵਲੋਨਿਲਃ ਸਕਫੋ ਵੇਤ੍ਯੌਤ੍ਕਰ੍ਸ੍ਯਾਦਭਿਧਾਨਂ, “ਸੋਰ੍ਧਭੇਦਃ ਕਫਾਨਿਲਾਤ੍|” ਇਤਿ ਵਿਦੇਹੇਪ੍ਯੇਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਅਯਮੁਪੇਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੋ ਨਯਨਾਦਿਕਂ ਹਨ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ– ਨਯਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਵਿਦੇਹਃ– “ਸ਼ਿਰਸੋਨ੍ਯਤਰੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਕੁਪਿਤੋ ਮਾਰੁਤੋ ਯਦਾ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਰੁਧ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੋਸ੍ਤੋਦਸ੍ਫੁਟਨਦਾਲਨੈਃ|| ਸ਼ੂਲਾਵਦਾਰਣੈਰ੍ਗਾਢਮਰ੍ਧਂ ਤਦਵਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਨਯਨਂ ਚਾਵਦੀਰ੍ਯੇਤ ਸੋਰ੍ਧਭੇਦਃ ਕਫਾਨਿਲਾਤ੍|| ਤਥਾ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਤ੍ ਸ ਪਞ੍ਚਾਹਾਤ੍ ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਮਾਸਾਚ੍ਚ ਦੇਹਿਨਾਮ੍|” ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ “ਪਵਨਾਤ੍ ਸਪਿਤ੍ਤਾਤ੍” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੫) ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤੇਨ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਤ੍ਵਮਸ੍ਯ| ਸਾਤ੍ਯਕਿਨਾ “ਵਾਯੁਃ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ਙ੍ਖਭ੍ਰੂਨੇਤ੍ਰਮਵਗਹ੍ਯ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਾਤਜਤ੍ਵਮਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਧਿਕਾਰਾਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– ‘ਤ੍ਰਿਤਯਾਦ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍|’ (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੫) ਇਤਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਦਚਿਰਾਨੁਬਨ੍ਧਕਤ੍ਵਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਤ੍ਵੇਪਿ||੧੧-੧੩||
Adhikarana sha~gkhakasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (14-15) · Śloka 15
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾ ਦੁਸ੍ਟਾਃ ਸ਼ਙ੍ਖਦੇਸ਼ੇ ਵਿਮੂਰ੍ਛਿਤਾਃ |
ਤੀਵ੍ਰਰੁਗ੍ਦਾਹਰਾਗਂ ਹਿ ਸ਼ੋਥਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਦਾਰੁਣਮ੍ ||੧੪||
ਸ ਸ਼ਿਰੋ ਵਿਸਵਦ੍ਵੇਗੀ ਨਿਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਸ਼ੁ ਗਲਂ ਤਥਾ |
ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਜ੍ਜੀਵਿਤਂ ਹਨ੍ਤਿ ਸ਼ਙ੍ਖਕੋ ਨਾਮਤਃ ਪਰਮ੍ |
ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਜ੍ਜੀਵਤਿ ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ||੧੫||
View original
रक्तपित्तानिला दुष्टाः शङ्खदेशे विमूर्छिताः |
तीव्ररुग्दाहरागं हि शोथं कुर्वन्ति दारुणम् ||१४||
स शिरो विषवद्वेगी निरुन्ध्याशु गलं तथा |
त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति शङ्खको नामतः परम् |
त्र्यहाज्जीवति भैषज्यं प्रत्याख्याय समाचरेत् ||१५||
ਸ਼ਙ੍ਖਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚਯਾਦਿਮਨ੍ਤਃ| ਮੂਰ੍ਛਿਤਾਃ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮੇਕੀਭੂਤਾਃ| ਕਫੋਪ੍ਯਤ੍ਰ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ; ਤਥਾ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਸ਼ਙ੍ਖਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਵਾਯੁਰੁਦੀਰ੍ਣਵੇਗਃ ਕਤਾਨੁਤਾਪਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੈਃ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੨੫) ਇਤਿ| ( ਮਾਰਕਤ੍ਵਮਾਹ– ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਜ੍ਜੀਵਿਤਂ ਹਨ੍ਤੀਤਿ| ਕੁਸ਼ਲੇਨੋਪਕ੍ਰਮੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਪਰਤੋ ਜੀਵਤ੍ਯੇਵੇਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਪਰਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਜ੍ਜੀਵਤੀਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਅਹਃਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੀ ਰਾਤ੍ਰਿਰੁਪਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਤ੍, ਪਰਂ ਜੀਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ ਕਿਮਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਵੇਤ੍ਯਤ ਆਹ– ਭੈਸਜ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਨੇਨ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਵਿਕਲ੍ਪਿਤਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਪਰਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਤਤ੍ਰੈਵ ਵਿਦੇਹਃ– “ਚੀਯਤੇ ਤੁ ਤਦਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਰਨਿਲਾਚਿਤਮ੍| ਨਿਰੁਣਦ੍ਧਿ ਤਤੋ ਮਰ੍ਮ ਪਰਿਪੂਰਿਤਮੁਲ੍ਬਣਮ੍|| ਤਤਃ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਪ੍ਰਰੁਜ੍ਯੇਤੇ ਦਹ੍ਯੇਤੇ ਇਵ ਵਹ੍ਨਿਨਾ| ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੁਦ੍ਯੇਤੇ ਨਿਕਤ੍ਯੇਤੇ ਇਵਾਸਿਨਾ|| ਸ਼ਙ੍ਖਕੋ ਨਾਮ ਸ਼ਿਰਸਿ ਵ੍ਯਾਧਿਰੇਸਃ ਸੁਦਾਰੁਣਃ| ਤਸ੍ਣਾਮੂਰ੍ਛਾਜ੍ਵਰਕਰਸ੍ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਪਰਮਨ੍ਤਕਤ੍|| ਕੁਸ਼ਲੇਨ ਤੂਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਦੇਵ ਜੀਵਤਿ|” ਇਤਿ)||੧੪-੧੫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 60
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੬੦||
View original
इति श्रीमाधवकरविचिते माधवनिदाने शिरोरोगनिदानं समाप्तम् ||६०||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੬੦||