Adhikarana shirorogabhedAH (1) · Śloka 1
ಅಥ ಶಿರೋರೋಗನಿದಾನಮ್|
ಶಿರೋರೋಗಾಸ್ತು ಜಾಯನ್ತೇ ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ |
ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ರಕ್ತೇನ ಕ್ಷಯೇಣ ಕ್ರಿಮಿಭಿಸ್ತಥಾ |
ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಾನನ್ತವಾತಾರ್ಧಾವಭೇದಕಶಙ್ಖಕೈಃ ||೧||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೫) |
View original
अथ शिरोरोगनिदानम्|
शिरोरोगास्तु जायन्ते वातपित्तकफैस्त्रिभिः |
सन्निपातेन रक्तेन क्षयेण क्रिमिभिस्तथा |
सूर्यावर्तानन्तवातार्धावभेदकशङ्खकैः ||१||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ಅಥ ಕರ್ಣನಾಸಾನೇತ್ರಾಣಾಮಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೇನ ಶಿರಸೋ ನಯನರೋಗಾನನ್ತರಂ ಶಿರೋರೋಗನಿದಾನಾರಮ್ಭಃ| ಶಿರೋರೋಗಾಶ್ಚೈಕಾದಶ, ತತ್ರ ಕಾರಣಭೇದೇನ ಶಿರೋರೋಗಭೇದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಶಿರೋರೋಗಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈರಿತ್ಯುಕ್ತೇ ಗಮ್ಯತ ಏವ ತ್ರಿಭಿರಿತಿ, ತತ್ ಕಥಂ ತದುಕ್ತಿಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ಸರ್ವೇಷಾಂ ಶಿರೋರೋಗಾಣಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ, ವಾತಾದಿಭೇದಶ್ಚೋತ್ಕರ್ಷಾತ್; ತದುಕ್ತಂ ಶಾಲಾಕ್ಯೇ– “ಸರ್ವ ಏವ ಶಿರೋರೋಗಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತಸಮುತ್ಥಿತಾಃ| ಔತ್ಕಟ್ಯಾದ್ದೋಷಲಿಙ್ಗೈಸ್ತೇ ಕೀರ್ತಿತಾಸ್ತದ್ವಿದಾ ದಶ||” ಇತಿ| ತ್ರಿಭಿಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನೇತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿಸಮವೇತಸನ್ನಿಪಾತದ್ವಯಮಾಹುರನ್ಯೇ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಸನ್ನಿಪಾತಜತ್ವಾದೇಕತ್ವಗಣನಯಾ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ; ತ್ರಿಭಿರಿತಿ ಪದಂ ಪೃಥಕ್ತ್ವದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮಿತಿ ಗದಾಧರಃ| ಕ್ಷಯೇಣೇತಿ ಅಸೃಗ್ವಸಾದೀನಾಂ ಕ್ಷಯೇಣ; ಕ್ಷಯಜೋಽಯಂ ಧಾತುಕ್ಷಯಜನಿತವಾತಕೋಪೇನ ಸಹಸಾಕೃತವಾತಜನ್ಯತ್ವೇನಾಚಯಪೂರ್ವಕಃ, ವಾತಜಸ್ತು ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪಜನಿತ ಇತಿ ಭೇದಃ; ಅತ ಏವಾನುಪಶಯೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ಸಂಸ್ವೇದನಾದಿನಾ ದೋಷಕ್ಷಯಕೃದೇವೋಪನ್ಯಸ್ತಃ| ಶಿರೋರೋಗಶಬ್ದೇನ ಶಿರೋಗತಶೂಲರೂಪಾ ರುಜಾಽಭಿಧೀಯತೇ, ತೇನ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಾನನ್ತವಾತಾರ್ಧಾವಭೇದಕಶಙ್ಖಕೈರಿತ್ಯಭಿಧಾನಮುಪಪದ್ಯತೇ, ಅನ್ಯಥಾ ತೇಷಾಮೇವ ಶಿರೋರೋಗತ್ವಾತ್ತೈಃ ಶಿರೋರೋಗಾ ಜಾಯನ್ತ ಇತ್ಯಸಙ್ಗತಂ ಸ್ಯಾತ್||೧||
Adhikarana vAtajashirorogalakShaNam (2) · Śloka 2
ಯಸ್ಯಾನಿಮಿತ್ತಂ ಶಿರಸೋ ರುಜಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ತೀವ್ರಾ ನಿಶಿ ಚಾತಿಮಾತ್ರಮ್ |
ಬನ್ಧೋಪತಾಪೈಃ ಪ್ರಶಮಶ್ಚ ಯತ್ರ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಃ ಸ ಸಮೀರಣೇನ ||೨||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೫) |
View original
यस्यानिमित्तं शिरसो रुजश्च भवन्ति तीव्रा निशि चातिमात्रम् |
बन्धोपतापैः प्रशमश्च यत्र शिरोऽभितापः स समीरणेन ||२||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ವಾತಿಕಶಿರೋರೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯಸ್ಯಾನಿಮಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನಿಮಿತ್ತಮತರ್ಕಿತನಿಮಿತ್ತಂ, ವಾಯೋರ್ವಿಷಮಕ್ರಿಯತ್ವಾತ್; ತೇನ ನಿಮಿತ್ತಾನುಷಙ್ಗಿಣಾ ಕಾಲಾದಿನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿಶಿ ಚಾತಿಮಾತ್ರಮಿತಿ ರಾತ್ರೌ ಶೀತೇನ ವಾಯೋರಾಧಿಕ್ಯಾನ್ಮಹತೀ ರುಜಾ ಭವತಿ, ಶೀತಯೋನಿತ್ವಾದ್ವಾಯೋಃ| ಬನ್ಧೋಪತಾಪೈರಿತಿ ಬನ್ಧೋ ಬನ್ಧನಂ ವಸ್ತ್ರಾದಿಭಿಃ, ಉಪತಾಪಃ ಸ್ವೇದಾದಿಭಿಃ, ವ್ಯಕ್ತ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಬಹುವಚನಮ್; ಏತೇನೋಪಶಯೋ ದರ್ಶಿತಃ| ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಃ ಶಿರೋರುಜಾ||೨||
Adhikarana pittajashirorogalakShaNam (3) · Śloka 3
ಯಸ್ಯೋಷ್ಣಮಙ್ಗಾರಚಿತಂ ಯಥೈವ ಭವೇಚ್ಛಿರೋ ಧೂಪ್ಯತಿ ಚಾಕ್ಷಿನಾಸಮ್ |
ಶೀತೇನ ರಾತ್ರೌ ಚ ಭವೇಚ್ಛಮಶ್ಚ ಶಿರೋಭಿತಾಪಃ ಸ ತು ಪಿತ್ತಕೋಪಾತ್ ||೩||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೫) |
View original
यस्योष्णमङ्गारचितं यथैव भवेच्छिरो धूप्यति चाक्षिनासम् |
शीतेन रात्रौ च भवेच्छमश्च शिरोभितापः स तु पित्तकोपात् ||३||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ಪಿತ್ತಜಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯಸ್ಯೋಷ್ಣಮಙ್ಗಾರಚಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಗಾರಚಿತಂ ಯಥೈವೇತಿ ಜ್ವಲದಙ್ಗಾರಾಚ್ಛನ್ನಮಿವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಧೂಪ್ಯತಿ ಧೂಮಾಯತೇ ಧೂಮಪೂರ್ಣಮಿವ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಧೂಪ್ಯತೀತಿ ದಿವಾದೇರಾಕೃತಿಗಣತ್ವಾತ್| ಅಕ್ಷಿ ಚ ನಾಸಾ ಚ ಇತ್ಯಕ್ಷಿನಾಸಂ, ಪ್ರಾಣ್ಯಙ್ಗತ್ವಾದೇಕವದ್ಭಾವಃ| ಉಪಶಯಂ ದರ್ಶಯತಿ– ಶೀತೇನ ರಾತ್ರೌ ಚೇತ್ಯಾದಿ||೩||
Adhikarana shleShmajashirorogalakShaNam (4) · Śloka 4
ಶಿರೋ ಭವೇದ್ಯಸ್ಯ ಕಫೋಪದಿಗ್ಧಂ ಗುರು ಪ್ರತಿಷ್ಟಬ್ಧಮತೋ ಹಿಮಂ ಚ |
ಶೂನಾಕ್ಷಿಕೂಟಂ ವದನಂ ಚ ಯಸ್ಯ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಃ ಸ ಕಫಪ್ರಕೋಪಾತ್ ||೪||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೫) |
View original
शिरो भवेद्यस्य कफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमतो हिमं च |
शूनाक्षिकूटं वदनं च यस्य शिरोऽभितापः स कफप्रकोपात् ||४||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶಿರೋ ಭವೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಕಫೋಪದಿಗ್ಧಮಿತಿ ಕಫಲಿಪ್ತಮ್| ಗುರು ಗೌರವಯುತಮ್| ಪ್ರತಿಷ್ಟಬ್ಧಂ ಬದ್ಧಮಿವ| ಹಿಮಂ ಹಿಮಸ್ಪರ್ಶಮ್| ಶೂನಾಕ್ಷಿಕೂಟಮಿತಿ ವದನವಿಶೇಷಣಮ್| ತಥಾ ಹಿ ಚರಕಃ– “ಶಿರೋ ಮನ್ದರುಜಂ ತೇನ ಗುರುಸ್ತಿಮಿತಭಾರಿಕಮ್|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಸ್ವೇದಾದಿನೋಪಶಯೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೪||
Adhikarana tridoShajashirorogalakShaNam (5) · Śloka 5
ಶಿರೋಽಭಿತಾಪೇ ತ್ರಿತಯಪ್ರವೃತ್ತೇ ಸರ್ವಾಣಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸಮುದ್ಭವನ್ತಿ |೫|
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೫) |
View original
शिरोऽभितापे त्रितयप्रवृत्ते सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति |५|
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶಿರೋಽಭಿತಾಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾಣಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಅನನ್ತರೋಕ್ತಾನಿ ವಾತಾದಿಲಿಙ್ಗಾನಿ| ( ಅಯಂ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವೇತೋ ಜ್ಞೇಯಃ, ಅನ್ಯಥಾ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಶಿರೋರೋಗಾಣಾಂ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಾತ್ ಪೃಥಗಭಿಧಾನಂ ವ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ಯಾತ್; ಅಸ್ಯ ಚ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವೇತತ್ವಂ ಕಾರಣಭೇದಾತ್ ಜ್ಞೇಯಂ, ನ ತು ವಿರುದ್ಧಲಕ್ಷಣತಯಾ; ಸ ಚಾಯಂ ಕಾರಣಭೇದ ಉತ್ಕಟಸರ್ವದೋಷಜತ್ವಾದೇವ ವಿಜ್ಞೇಯಃ| ಯಥಾ ತ್ರಿದೋಷಜೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಿ ಸ್ವರಭೇದಾದಿಜನಕಾನಾಂ ವಾತಾದೀನಾಮುತ್ಕಟತ್ವಮಿತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ ವಾತಾಚ್ಛೂಲಂ ಭ್ರಮಃ ಕಮ್ಪಃ, ಪಿತ್ತಾದ್ದಾಹೋ ಮದಸ್ತೃಷಾ| ಕಫಾದ್ಗುರುತ್ವಂ ತನ್ದ್ರಾ ಚ ಶಿರೋರೋಗೇ ತ್ರಿದೋಷಜೇ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ|೫|–
Adhikarana raktajashirorogalakShaNam (5) · Śloka 5
ರಕ್ತಾತ್ಮಕಃ ಪಿತ್ತಸಮಾನಲಿಙ್ಗಃ ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹತ್ವಂ ಶಿರಸೋ ಭವೇಚ್ಚ ||೫||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೫) |
View original
रक्तात्मकः पित्तसमानलिङ्गः स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च ||५||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ರಕ್ತಜಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ರಕ್ತಾತ್ಮಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಸಮಾನಲಿಙ್ಗ ಇತಿ ಪಿತ್ತಜಶಿರೋರೋಗತುಲ್ಯಲಕ್ಷಣಃ| ಪೈತ್ತಿಕಲಿಙ್ಗಾಧಿಕಮಿಹ ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹತ್ವಮ್||೫||
Adhikarana kShayajashirorogalakShaNam (6) · Śloka 6
ಅಸೃಗ್ವಸಾಶ್ಲೇಷ್ಮಸಮೀರಣಾನಾಂ ಶಿರೋಗತಾನಾಮಿಹ ಸಙ್ಕ್ಷಯೇಣ |
ಕ್ಷಯಪ್ರವೃತ್ತಃ ಶಿರಸೋಽಭಿತಾಪಃ ಕಷ್ಟೋ ಭವೇದುಗ್ರರುಜೋಽತಿಮಾತ್ರಮ್ |
ಸಂಸ್ವೇದನಚ್ಛರ್ದನಧೂಮನಸ್ಯೈರಸೃಗ್ವಿಮೋಕ್ಷೈಶ್ಚ ವಿವೃದ್ಧಿಮೇತಿ ||೬||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೫) |
View original
असृग्वसाश्लेष्मसमीरणानां शिरोगतानामिह सङ्क्षयेण |
क्षयप्रवृत्तः शिरसोऽभितापः कष्टो भवेदुग्ररुजोऽतिमात्रम् |
संस्वेदनच्छर्दनधूमनस्यैरसृग्विमोक्षैश्च विवृद्धिमेति ||६||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ಕ್ಷಯಜಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅಸೃಗಿತ್ಯಾದಿ| ವಸಾಸೃಜೋಃ ಸರ್ವದೇಹಸ್ಥಿತತ್ವಾಚ್ಛಿರಸಿ ಸ್ಥಿತಿಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಶ್ಚ ಸ್ಥಾನಮೇವ ಶಿರಃ, ಉದಾನವಾಯೋರೂರ್ಧ್ವಗತಿತ್ವಾಚ್ಛಿರಸ್ಯವಸ್ಥಾನಂ, ತೇಷಾಂ ಕ್ಷಯೇಣ ಉಗ್ರರುಜತ್ವಂ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್; ಯತೋ ವೃದ್ಧೇ ವಾಯಾವುಗ್ರರುಜಾ ಯುಜ್ಯತೇ ನ ತು ಕ್ಷೀಣೇ; ಯದುಕ್ತಮ್– “ ವಾತೇ ಪಿತ್ತೇ ಕಫೇ ಚೈವ ಕ್ಷೀಣೇ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ| ಕರ್ಮಣಃ ಪ್ರಾಕೃತಾದ್ಧಾನಿಃ” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೮) ಇತಿ| ಅನ್ಯೈಃ ಪುನರಯಂ ಪಾಠಃ ಸುಶ್ರುತೇ ಸ್ವೀಕೃತಃ; ಯಥಾ– “ವಸಾಬಲಾಸಕ್ಷಯಸಮ್ಭವಾನಾಂ” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ| ಯುಕ್ತಶ್ಚಾಯಂ ಪಾಠಃ, ವಾತಕ್ಷಯೇ ಹಿ ಕಫವೃದ್ಧೌ ಕಫಜಃ ಶಿರೋರೋಗಃ ಸ್ಯಾತ್, “ವೃದ್ಧಿರ್ವಾಽಪಿ ವಿರೋಧಿನಾಮ್|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೮) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಕಿಂ ಚೈತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮುಕ್ತಂ “ಪಾನೇ ನಸ್ಯೇ ಚ ಸರ್ಪಿಃ ಸ್ಯಾದ್ವಾತಘ್ನಮಧುರೈಃ ಶೃತಮ್|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೬) ಇತಿ| ತತಶ್ಚ ಸಮೀರಣಪಾಠೋ ನ ಸಙ್ಗತಃ, ನ ಹಿ ಕ್ಷೀಣೇ ವಾಯೌ ಶಮನಮುಕ್ತಮ್, ಅಪಿ ತರ್ಹಿ ವರ್ಧನವಿಧಿಃ; ಯದುಕ್ತಮ್– “ಕ್ಷೀಣಾ ವರ್ಧಯಿತವ್ಯಾಃ” (ಸು. ಚಿ. ಅ. ೩೩) ಇತಿ| ವಸಾ ದೇಹಸ್ನೇಹಸ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಮೇದೋಮಜ್ಜಶುಕ್ರಮಸ್ತಿಷ್ಕಾಣ್ಯಪ್ಯವರುಧ್ಯನ್ತೇ, ತೇಷಾಂ ದೇಹಸ್ನೇಹತ್ವಾತ್| ಪಿತ್ತಮಾಂಸಾದಿಕ್ಷಯಜಸ್ತು ಚಯಾದಿಕ್ರಮಜಕ್ಷಯಕೃತವಾತಶಿರೋರೋಗ ಏವಾವರುಧ್ಯತೇ, ಇತಿ ಗದಾಧರಃ| ಶಿರೋಭಿತಾಪಃ ಶಿರೋರುಜಾ| ಸಂಸ್ವೇದನಚ್ಛರ್ದನಧೂಮನಸ್ಯೈಃ ಕಫಕ್ಷಯಃ, ನಾಗರಾದಿತೀವ್ರಧೂಮೇನ ವಸಾಮಸ್ತಿಷ್ಕಾದಿಕ್ಷಯಃ, ಸಿರಾಮೋಕ್ಷಾದಿಭಿರಸೃಕ್ಕ್ಷಯಃ, ಅತ ಏವೈತೈಃ ಸಂಸ್ವೇದನಾದಿಭಿಃ ಕ್ಷಯಜಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಃ| ಅಯಂ ವಿದೇಹೇಽಪಿ ಪಠ್ಯತೇ “ ಭ್ರಮತಿ ತುದ್ಯತೇ ಶೂನ್ಯಂ ಶಿರೋ ವಿಭ್ರಾನ್ತನೇತ್ರತಾ| ಮೂರ್ಛಾ ಗಾತ್ರಾವಸಾದಶ್ಚ ಶಿರೋರೋಗೇ ಕ್ಷಯಾತ್ಮಕೇ||” ಇತಿ| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಽಪ್ಯಾಹ– “ಸ್ತ್ರೀಪ್ರಸಙ್ಗಾದಭಿಘಾತಾದಥವಾ ದೇಹಕರ್ಮಣಾ| ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಸಞ್ಜಾಯತೇ ಕೃಚ್ಛ್ರಃ ಶಿರೋರೋಗಃ ಕ್ಷಯಾತ್ಮಕಃ|| ವಾತಪಿತ್ತಾತ್ಮಕಂ ಲಿಙ್ಗಂ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಂ ತತ್ರ ಲಕ್ಷಯೇತ್|” ಇತಿ||೬||
Adhikarana krimijashirorogalakShaNam (7) · Śloka 7
ನಿಸ್ತುದ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ಶಿರೋಽತಿಮಾತ್ರಂ ಸಮ್ಭಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಸ್ಫುರತೀವ ಚಾನ್ತಃ |
ಘ್ರಾಣಾಚ್ಚ ಗಚ್ಛೇತ್ ಸಲಿಲಂ ಸಪೂಯಂ ಶಿರೋಭಿತಾಪಃ ಕ್ರಿಮಿಭಿಃ ಸ ಘೋರಃ ||೭||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೫) |
View original
निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रं सम्भक्ष्यमाणं स्फुरतीव चान्तः |
घ्राणाच्च गच्छेत् सलिलं सपूयं शिरोभितापः क्रिमिभिः स घोरः ||७||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ಕ್ರಿಮಿಜಮಾಹ– ನಿಸ್ತುದ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿಸ್ತುದ್ಯತೇ ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತುದ್ಯತೇ| ಸಮ್ಭಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಕ್ರಿಮಿಭಿಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ಪ್ರಕರಣಾತ್| ಸ್ಫುರತೀವ ಮನಾಕ್ ಚಲತೀವ| ಘ್ರಾಣಾಚ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇಣ ಸಲಿಲಮಿತ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೇನ ಸಲಿಲಂ ಪೂಯಂ ಚ ಗಚ್ಛೇತ್, ತಥಾ ಕ್ರಿಮಯಶ್ಚ ಕದಾಚಿದ್ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ; ತಥಾ ಚ ಚರಕಃ– “ಕ್ರಿಮೀಣಾಂ ದರ್ಶನೇನ ಚ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ||೭||
Adhikarana sUryAvartalakShaNam (8) · Śloka 8
ಸೂರ್ಯೋದಯಂ ಯಾ ಪ್ರತಿ ಮನ್ದಮನ್ದಮಕ್ಷಿಭ್ರುವಂ ರುಕ್ ಸಮುಪೈತಿ ಗಾಢಾ |
ವಿವರ್ಧತೇ ಚಾಂಶುಮತಾ ಸಹೈವ ಸೂರ್ಯಾಪವೃತ್ತೌ ವಿನಿವರ್ತತೇ ಚ |
ಸರ್ವಾತ್ಮಕಂ ಕಷ್ಟತಮಂ ವಿಕಾರಂ ಸೂರ್ಯಾಪವರ್ತಂ ತಮುದಾಹರನ್ತಿ ||೮||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೫) |
View original
सूर्योदयं या प्रति मन्दमन्दमक्षिभ्रुवं रुक् समुपैति गाढा |
विवर्धते चांशुमता सहैव सूर्यापवृत्तौ विनिवर्तते च |
सर्वात्मकं कष्टतमं विकारं सूर्यापवर्तं तमुदाहरन्ति ||८||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸೂರ್ಯೋದಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸೂರ್ಯೋದಯಂ ಪ್ರತಿ ಲಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ ಯಾ ರುಗಕ್ಷಿಭ್ರುವಂ ಸಮುಪೈತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ‘ಅಕ್ಷಿಭ್ರುವೌ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಪ್ರಾಣ್ಯಙ್ಗತ್ವೇನ ಪ್ರಾಪ್ತೈಕವದ್ಭಾವಸ್ಯಾಭಾವಃ, ನಾಸಿಕಾಸ್ತನಯೋರಿತಿವತ್ ಲಕ್ಷಣವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್| ಸೂರ್ಯೋದಯೇ ಪ್ರಾತರ್ಮನ್ದಂ ಮನ್ದಂ ಯಥಾ ಸ್ಯಾತ್ತಥಾ ರುಜಾಂ ಸಮುಪೈತಿ, ಅಂಶುಮತಾ ಚ ಸೂರ್ಯೇಣ ಸಹ ಗಾಢಾ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ವರ್ಧತೇ| ಅಯಮರ್ಥಃ– ಯಥಾ ಸೂರ್ಯೋ ವರ್ಧತೇ ತಥಾ ವೇದನಾ ಪ್ರವೃದ್ಧಾ ಭವತಿ, ಸೂರ್ಯಸ್ಯಾಪವೃತ್ತೌ ಸಾಯಾಹ್ನೇ ವಿನಿವರ್ತತೇ ಶಾಮ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಗಾಢಾ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಗೂಢಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತದಾ ಸೂರ್ಯಾಪಗಮೇ ಗೂಢಾ ರಾತ್ರೌ ಲೀನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ವಾತ್ಮಕಮಿತಿ ಸನ್ನಿಪಾತಜಮ್| ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾಚ್ಚ ಕಾಲವಿಶೇಷನಿಯಮಃ| ಕಷ್ಟತಮಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಮ್| ನನು, ಅಯಂ ಸುಶ್ರುತೇ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಪಠ್ಯತೇ, ತದ್ಯಥಾ– “ಆವರ್ತಸಞ್ಜ್ಞಃ ಸ ತು ಸೂರ್ಯಪೂರ್ವೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಮತಃ ಪಿತ್ತಸಮೀರಣಾಭ್ಯಾಮ್| ಶೀತೇನ ಶಾನ್ತಿಂ ಲಭತೇ ಕದಾಚಿದುಷ್ಣೇನ ಜನ್ತುಃ ಸುಖಮಾಪ್ನುಯಾಚ್ಚ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ| ತತ್ ಕಥಂ ಸರ್ವಜತ್ವಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಸುಶ್ರುತೇ ಔತ್ಕರ್ಷೇಣ ವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ನನು, ಏವಂ ಕಥಂ ರಾತ್ರೌ ವಾಯುಸಮಾನಗುಣಶೀತಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೇ ವೇದನಾಲೀನತಾ, ದಿವಸಸ್ಯಾದ್ಯನ್ತಯೋರ್ಮನ್ದರುಕ್ತ್ವಂ ಚ? ಉಚ್ಯತೇ– ಅತ್ರಾಪಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಬಲತಮತ್ವಾತ್| ಯತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಶಿರೀಷಮೂಲಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲವಚಾವಪೀಡಾದ್ಯಭಿಹಿತಂ ತದ್ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾತ್| ಅಥ ವಾತಪಿತ್ತಜತ್ವವರ್ಣನೇನ ವಿಶಿಷ್ಟಕಾಲಭವನೇ ಹೇತುರ್ದರ್ಶಿತೋ ಭವತಿ| ಯತೋ ವಾತಪಿತ್ತಯೋಃ ಶೀತೋಷ್ಣಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಸೂರ್ಯವೃದ್ಧಿಕ್ರಮೇಣ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸಙ್ಕೋಚಕ್ರಮಾದವರುದ್ಧಮಾರ್ಗಯೋರ್ವೇದನಾಕರತ್ವಮ್, ಅಪರಾಹ್ಣೇ ನಿವರ್ತಮಾನೇ ಸೂರ್ಯೇ ತು ಸ್ರೋತಸಾಂ ವಿವೃತತ್ವಾತ್ ಸ್ವಮಾರ್ಗವ್ಯಾಘಾತವಿರಹೇಣ ವೇದನಾಯಾ ಅಜನಕತ್ವಮಿತಿ ಯುಕ್ತಃ ಕಾಲವಿಶೇಷನಿಯಮಃ| ತಥಾ ಚಾಹ ನಿಮಿಃ– “ಸೂರ್ಯಸೋಮಾತ್ಮಕೌ ನಿತ್ಯಂ ಸ್ವಹೇತೂ ಪಿತ್ತಮಾರುತೌ| ಕುರ್ವತೇ ವೇದನಾಂ ತೀವ್ರಾಂ ದಿನಾತ್ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣ ಏವ ತು|| ಆದಿತ್ಯತೇಜಸಾ ಯುಕ್ತೇ ನಿವೃತ್ತೇಽಪಿ ಚ ಭಾಸ್ಕರೇ| ಸ್ರೋತಸಾಂ ವಿವೃತತ್ವಾಚ್ಚ ತತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽಧಿಗಚ್ಛತಿ|| ಉದ್ಗತೋ ಮಾತರಿಶ್ವಾ ಚ ಸ್ವಮಾರ್ಗಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾನ್ಮಧ್ಯದಿನಾದೂರ್ಧ್ವಂ ವೇದನಾಽತ್ರ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ||” ಇತಿ| ವಾತಪಿತ್ತಜತ್ವಮಸ್ಯ “ಅಧಿಕತ್ವೇನ ವ್ಯಪದೇಶ” ಇತಿ ನ್ಯಾಯಾತ್; ತೇನ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಮಂ ನ ವಿರೋಧಃ| ವಿದೇಹೇ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತವಿಪರ್ಯಯೋಽಪಿ ಪಠ್ಯತೇ– “ತತ್ರ ವಾತಾನುಗಂ ಪಿತ್ತಂ ಚಿತಂ ಶಿರಸಿ ತಿಷ್ಠತಿ| ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ತೇಜಸಾಽರ್ಕಸ್ಯ ತದ್ವಿವೃದ್ಧಂ ಶಿರೋರುಜಮ್|| ಕರೋತಿ ಪೈತ್ತಿಕೀಂ ಘೋರಾಂ ಸಂಶಾಮ್ಯತಿ ದಿನಕ್ಷಯೇ| ಅಸ್ತಙ್ಗತೇ ಪ್ರಭಾಹೀನೇ ಸೂರ್ಯೇ ವಾಯುರ್ವಿವರ್ಧತೇ|| ಪಿತ್ತಂ ಶಾನ್ತಿಮವಾಪ್ನೋತಿ ತತಃ ಶಾಮ್ಯತಿ ವೇದನಾ| ಏಷ ಪಿತ್ತಾನಿಲಕೃತಃ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತವಿಪರ್ಯಯಃ||” ಇತಿ| ಅಯಮತ್ರ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತ ಏವಾನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಃ, ಚಾತುರ್ಥಿಕೇ ಚಾತುರ್ಥಿಕವಿಪರ್ಯಯವತ್||೮||
Adhikarana anantavAtalakShaNam (9-10) · Śloka 10
ದೋಷಾಸ್ತು ದುಷ್ಟಾಸ್ತ್ರಯ ಏವ ಮನ್ಯಾಂ ಸಮ್ಪೀಡ್ಯ ಘಾಟಾಸು ರುಜಾಂ ಸುತೀವ್ರಾಮ್ |
ಕುರ್ವನ್ತಿ ಯೋಽಕ್ಷಿಭ್ರುವಿ ಶಙ್ಖದೇಶೇ ಸ್ಥಿತಿಂ ಕರೋತ್ಯಾಶು ವಿಶೇಷತಸ್ತು ||೯||
ಗಣ್ಡಸ್ಯ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ತು ಕರೋತಿ ಕಮ್ಪಂ ಹನುಗ್ರಹಂ ಲೋಚನಜಾಂಶ್ಚ ರೋಗಾನ್ |
ಅನನ್ತವಾತಂ ತಮುದಾಹರನ್ತಿ ದೋಷತ್ರಯೋತ್ಥಂ ಶಿರಸೋ ವಿಕಾರಮ್ ||೧೦||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೫) |
View original
दोषास्तु दुष्टास्त्रय एव मन्यां सम्पीड्य घाटासु रुजां सुतीव्राम् |
कुर्वन्ति योऽक्षिभ्रुवि शङ्खदेशे स्थितिं करोत्याशु विशेषतस्तु ||९||
गण्डस्य पार्श्वे तु करोति कम्पं हनुग्रहं लोचनजांश्च रोगान् |
अनन्तवातं तमुदाहरन्ति दोषत्रयोत्थं शिरसो विकारम् ||१०||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ಅನನ್ತವಾತಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದೋಷಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮನ್ಯಾ ಗ್ರೀವಾಸಿರಾದ್ವಯಂ, ತಾಂ ಸಮ್ಪೀಡ್ಯ; ಘಾಟಾಸು ಗ್ರೀವಾಪಶ್ಚಾದ್ಭಾಗೇಷು, ದೋಷಾಸ್ತ್ರಯ ಏವ ರುಜಾಂ ವೇದನಾಂ ಸುತೀವ್ರಾಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತಥಾ ಅಕ್ಷಿಭ್ರುವಿ ಶಙ್ಖದೇಶೇ ಚ ಸ್ಥಿತಿಮಾರಬ್ಧತ್ವಂ ಯೋ ವಿಶೇಷತಃ ಕರೋತಿ, ತಥಾ ಗಣ್ಡಪಾರ್ಶ್ವೇ ಕಮ್ಪಂ ಹನುಗ್ರಹಾದಿಕಂ ಚ ಯಃ ಕರೋತಿ, ತಮನನ್ತವಾತಮುದಾಹರನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಗಣ್ಡಸ್ಯ ಕಪೋಲಸ್ಯ, ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಏಕದೇಶೇ| ಹನುಗ್ರಹೋ ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಃ| ಅಮುಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ಅನ್ಯತೋವಾತೇನೈವ ತುಲ್ಯತ್ವಾದನನ್ತವಾತಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ದಶ ಶಿರೋರೋಗಾ ಅಭಿಹಿತಾಃ, ಏವಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪಿ “ಕೀರ್ತಿತಾಸ್ತದ್ವಿದಾ ದಶ” ಇತ್ಯಭಿಧಾನಂ; ಮಾಧವಕರೇಣ ತು ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವೇನ ತದಧಿಕಕಮ್ಪಹನುಗ್ರಹಲಿಙ್ಗಯೋಗಾಚ್ಚ ಕೇವಲವಾತಜಾದನ್ಯತೋವಾತಾದ್ವಿಲಕ್ಷಣ ಏವಾಯಮಿತಿ ಅನನ್ತವಾತೋಽಧಿಕಃ ಪಠಿತಃ, ಭೇದೋ ಹಿ ಭೇದವತಾಂ ಕಾರಣಭೇದಾದ್ವಿರುದ್ಧಧರ್ಮಾಧ್ಯಾಸಾಚ್ಚ ಭವತೀತಿ||೯-೧೦||
Adhikarana ardhAvabhedalakShaNam (11-13) · Śloka 13
ರೂಕ್ಷಾಶನಾತ್ಯಧ್ಯಶನಪ್ರಾಗ್ವಾತಾವಶ್ಯಮೈಥುನೈಃ |
ವೇಗಸನ್ಧಾರಣಾಯಾಸವ್ಯಾಯಾಮೈಃ ಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ ||೧೧||
ಕೇವಲಃ ಸಕಫೋ ವಾಽರ್ಧಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶಿರಸೋ ಬಲೀ |
ಮನ್ಯಾಭ್ರೂಶಙ್ಖಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಲಲಾಟಾರ್ಧೇಽತಿವೇದನಾಮ್ ||೧೨||
ಶಸ್ತ್ರಾರಣಿನಿಭಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್ತೀವ್ರಾಂ ಸೋಽರ್ಧಾವಭೇದಕಃ |
ನಯನಂ ವಾಽಥವಾ ಶ್ರೋತ್ರಮತಿವೃದ್ಧೋ ವಿನಾಶಯೇತ್ ||೧೩||
View original
रूक्षाशनात्यध्यशनप्राग्वातावश्यमैथुनैः |
वेगसन्धारणायासव्यायामैः कुपितोऽनिलः ||११||
केवलः सकफो वाऽर्धं गृहीत्वा शिरसो बली |
मन्याभ्रूशङ्खकर्णाक्षिललाटार्धेऽतिवेदनाम् ||१२||
शस्त्रारणिनिभां कुर्यात्तीव्रां सोऽर्धावभेदकः |
नयनं वाऽथवा श्रोत्रमतिवृद्धो विनाशयेत् ||१३||
ಅರ್ಧಾವಭೇದಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ರೂಕ್ಷಾಶನೇತ್ಯಾದಿ| ಅಧ್ಯಶನಮಜೀರ್ಣೇ ಭೋಜನಮ್| ಅವಶ್ಯಾಯೇತಿ ಅವಶ್ಯಾಯೋ ಹಿಮಮುಚ್ಯತೇ, ಛನ್ದೋಽನುರೋಧೇನ ಯಕಾರಲೋಪೋ ಹ್ರಸ್ವತ್ವಂ ಚೇತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಕದಾಚಿತ್ ಸಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತಜತ್ವಮಿತಿ ವಿಕಲ್ಪಂ ದರ್ಶಯತಿ– ಕೇವಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶಸ್ತ್ರಾರಣಿನಿಭಾಂ ಶಸ್ತ್ರಚ್ಛೇದನಿಭಾಮರಣಿನಿಭಾಂ ಚ; ಅರಣಿಃ ಅಗ್ನ್ಯುತ್ಥಾಪನಕಾಷ್ಠಯನ್ತ್ರಂ, ತಸ್ಯ ಮನ್ಥನವತ್ ಪೀಡಾ; ಕಿಂವಾ, ಅರಣಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಅಗ್ನಿರೇವೋಚ್ಯತೇ, ತೇನಾಗ್ನಿನಿಭಾಂ ಚ ವೇದನಾಮ್| ಸುಶ್ರುತೇ ತ್ವಯಂ ತ್ರಿದೋಷಜಃ ಪಠಿತಃ| ತದ್ಯಥಾ– “ಯಸ್ಯೋತ್ತಮಾಙ್ಗಂ ರುಜತೇಽರ್ಧಮಾತ್ರಂ ಸತೋದಭೇದಭ್ರಮಮೋಹಶೂಲೈಃ| ಪಕ್ಷಾದ್ದಶಾಹಾದಥವಾಽಪ್ಯಕಸ್ಮಾತ್ತಮರ್ಧಭೇದಂ ತ್ರಿತಯಾದ್ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ| ಅತ್ರ ತು ಕೇವಲೋಽನಿಲಃ ಸಕಫೋ ವೇತ್ಯೌತ್ಕರ್ಷ್ಯಾದಭಿಧಾನಂ, “ಸೋಽರ್ಧಭೇದಃ ಕಫಾನಿಲಾತ್|” ಇತಿ ವಿದೇಹೇಽಪ್ಯೇವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಅಯಮುಪೇಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋ ನಯನಾದಿಕಂ ಹನ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ– ನಯನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರೈವ ವಿದೇಹಃ– “ಶಿರಸೋಽನ್ಯತರೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಕುಪಿತೋ ಮಾರುತೋ ಯದಾ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ರುಧ್ಯತೇ ಜನ್ತೋಸ್ತೋದಸ್ಫುಟನದಾಲನೈಃ|| ಶೂಲಾವದಾರಣೈರ್ಗಾಢಮರ್ಧಂ ತದವರುಧ್ಯತೇ| ನಯನಂ ಚಾವದೀರ್ಯೇತ ಸೋಽರ್ಧಭೇದಃ ಕಫಾನಿಲಾತ್|| ತಥಾ ತ್ರ್ಯಹಾತ್ ಸ ಪಞ್ಚಾಹಾತ್ ಪಕ್ಷಾನ್ಮಾಸಾಚ್ಚ ದೇಹಿನಾಮ್|” ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ “ಪವನಾತ್ ಸಪಿತ್ತಾತ್” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ತೇನ ವಾತಪಿತ್ತಜತ್ವಮಸ್ಯ| ಸಾತ್ಯಕಿನಾ “ವಾಯುಃ ಶಿರಃಶಙ್ಖಭ್ರೂನೇತ್ರಮವಗೃಹ್ಯ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಾತಜತ್ವಮಸ್ಯ ದರ್ಶಿತಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಸನ್ನಿಪಾತಾಧಿಕಾರಾತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಜಂ ಪಠನ್ತಿ, ತಥಾಚ ಸುಶ್ರುತಃ– ‘ತ್ರಿತಯಾದ್ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್|’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ| ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾದಚಿರಾನುಬನ್ಧಕತ್ವಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕತ್ವೇಽಪಿ||೧೧-೧೩||
Adhikarana sha~gkhakasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (14-15) · Śloka 15
ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನಿಲಾ ದುಷ್ಟಾಃ ಶಙ್ಖದೇಶೇ ವಿಮೂರ್ಛಿತಾಃ |
ತೀವ್ರರುಗ್ದಾಹರಾಗಂ ಹಿ ಶೋಥಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ದಾರುಣಮ್ ||೧೪||
ಸ ಶಿರೋ ವಿಷವದ್ವೇಗೀ ನಿರುನ್ಧ್ಯಾಶು ಗಲಂ ತಥಾ |
ತ್ರಿರಾತ್ರಾಜ್ಜೀವಿತಂ ಹನ್ತಿ ಶಙ್ಖಕೋ ನಾಮತಃ ಪರಮ್ |
ತ್ರ್ಯಹಾಜ್ಜೀವತಿ ಭೈಷಜ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಸಮಾಚರೇತ್ ||೧೫||
View original
रक्तपित्तानिला दुष्टाः शङ्खदेशे विमूर्छिताः |
तीव्ररुग्दाहरागं हि शोथं कुर्वन्ति दारुणम् ||१४||
स शिरो विषवद्वेगी निरुन्ध्याशु गलं तथा |
त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति शङ्खको नामतः परम् |
त्र्यहाज्जीवति भैषज्यं प्रत्याख्याय समाचरेत् ||१५||
ಶಙ್ಖಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನಿಲಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ದುಷ್ಟಾಶ್ಚಯಾದಿಮನ್ತಃ| ಮೂರ್ಛಿತಾಃ ಅನ್ಯೋಽನ್ಯಮೇಕೀಭೂತಾಃ| ಕಫೋಽಪ್ಯತ್ರ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ; ತಥಾ ಚ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಶಙ್ಖಾಶ್ರಿತೋ ವಾಯುರುದೀರ್ಣವೇಗಃ ಕೃತಾನುತಾಪಃ ಕಫಪಿತ್ತರಕ್ತೈಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ| ( ಮಾರಕತ್ವಮಾಹ– ತ್ರಿರಾತ್ರಾಜ್ಜೀವಿತಂ ಹನ್ತೀತಿ| ಕುಶಲೇನೋಪಕ್ರಮೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ತ್ರಿರಾತ್ರಾತ್ ಪರತೋ ಜೀವತ್ಯೇವೇತ್ಯತ ಆಹ– ಪರಂ ತ್ರ್ಯಹಾಜ್ಜೀವತೀತಿ| ಅತ್ರ ಅಹಃಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ ರಾತ್ರಿರುಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ, ತೇನ ತ್ರಿರಾತ್ರಾತ್, ಪರಂ ಜೀವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ ಕಿಮಸ್ಯ ತ್ರಿರಾತ್ರಾಭ್ಯನ್ತರೇ ಸಾಧ್ಯತ್ವಮಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ವೇತ್ಯತ ಆಹ– ಭೈಷಜ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ತದನೇನ ತ್ರಿರಾತ್ರಾಭ್ಯನ್ತರೇ ವಿಕಲ್ಪಿತಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ, ತ್ರಿರಾತ್ರಾತ್ ಪರಮಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ದರ್ಶಿತಮ್| ತತ್ರೈವ ವಿದೇಹಃ– “ಚೀಯತೇ ತು ತದಾ ಪಿತ್ತಂ ಶಙ್ಖಯೋರನಿಲಾಚಿತಮ್| ನಿರುಣದ್ಧಿ ತತೋ ಮರ್ಮ ಪರಿಪೂರಿತಮುಲ್ಬಣಮ್|| ತತಃ ಶಙ್ಖೌ ಪ್ರರುಜ್ಯೇತೇ ದಹ್ಯೇತೇ ಇವ ವಹ್ನಿನಾ| ಸೂಚೀಭಿರಿವ ತುದ್ಯೇತೇ ನಿಕೃತ್ಯೇತೇ ಇವಾಸಿನಾ|| ಶಙ್ಖಕೋ ನಾಮ ಶಿರಸಿ ವ್ಯಾಧಿರೇಷಃ ಸುದಾರುಣಃ| ತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಛಾಜ್ವರಕರಸ್ತ್ರಿರಾತ್ರಾತ್ ಪರಮನ್ತಕೃತ್|| ಕುಶಲೇನ ತೂಪಕ್ರಾನ್ತಸ್ತ್ರಿರಾತ್ರಾದೇವ ಜೀವತಿ|” ಇತಿ)||೧೪-೧೫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 60
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಶಿರೋರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೬೦||
View original
इति श्रीमाधवकरविचिते माधवनिदाने शिरोरोगनिदानं समाप्तम् ||६०||
ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಿರೋರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೬೦||