Adhikarana shirorogabhedAH (1) · Śloka 1
അഥ ശിരോരോഗനിദാനമ്|
ശിരോരോഗാസ്തു ജായന്തേ വാതപിത്തകഫൈസ്ത്രിഭിഃ |
സന്നിപാതേന രക്തേന ക്ഷയേണ ക്രിമിഭിസ്തഥാ |
സൂര്യാവര്താനന്തവാതാര്ധാവഭേദകശങ്ഖകൈഃ ||൧||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൫) |
View original
अथ शिरोरोगनिदानम्|
शिरोरोगास्तु जायन्ते वातपित्तकफैस्त्रिभिः |
सन्निपातेन रक्तेन क्षयेण क्रिमिभिस्तथा |
सूर्यावर्तानन्तवातार्धावभेदकशङ्खकैः ||१||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
അഥ കര്ണനാസാനേത്രാണാമധിഷ്ഠാനത്വേന ശിരസോ നയനരോഗാനന്തരം ശിരോരോഗനിദാനാരമ്ഭഃ| ശിരോരോഗാശ്ചൈകാദശ, തത്ര കാരണഭേദേന ശിരോരോഗഭേദം ദര്ശയന്നാഹ– ശിരോരോഗാസ്ത്വിത്യാദി| വാതപിത്തകഫൈരിത്യുക്തേ ഗമ്യത ഏവ ത്രിഭിരിതി, തത് കഥം തദുക്തിഃ? ഉച്യതേ– സര്വേഷാം ശിരോരോഗാണാം സന്നിപാതജത്വഖ്യാപനാര്ഥം, വാതാദിഭേദശ്ചോത്കര്ഷാത്; തദുക്തം ശാലാക്യേ– “സര്വ ഏവ ശിരോരോഗാഃ സന്നിപാതസമുത്ഥിതാഃ| ഔത്കട്യാദ്ദോഷലിങ്ഗൈസ്തേ കീര്തിതാസ്തദ്വിദാ ദശ||” ഇതി| ത്രിഭിഃ സന്നിപാതേനേതി പദദ്വയേന പ്രകൃതിവികൃതിസമവേതസന്നിപാതദ്വയമാഹുരന്യേ| അത്ര പക്ഷേ സന്നിപാതജത്വാദേകത്വഗണനയാ ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ; ത്രിഭിരിതി പദം പൃഥക്ത്വദ്യോതനാര്ഥമിതി ഗദാധരഃ| ക്ഷയേണേതി അസൃഗ്വസാദീനാം ക്ഷയേണ; ക്ഷയജോऽയം ധാതുക്ഷയജനിതവാതകോപേന സഹസാകൃതവാതജന്യത്വേനാചയപൂര്വകഃ, വാതജസ്തു സഞ്ചയപ്രകോപജനിത ഇതി ഭേദഃ; അത ഏവാനുപശയോऽപ്യസ്യ സംസ്വേദനാദിനാ ദോഷക്ഷയകൃദേവോപന്യസ്തഃ| ശിരോരോഗശബ്ദേന ശിരോഗതശൂലരൂപാ രുജാऽഭിധീയതേ, തേന സൂര്യാവര്താനന്തവാതാര്ധാവഭേദകശങ്ഖകൈരിത്യഭിധാനമുപപദ്യതേ, അന്യഥാ തേഷാമേവ ശിരോരോഗത്വാത്തൈഃ ശിരോരോഗാ ജായന്ത ഇത്യസങ്ഗതം സ്യാത്||൧||
Adhikarana vAtajashirorogalakShaNam (2) · Śloka 2
യസ്യാനിമിത്തം ശിരസോ രുജശ്ച ഭവന്തി തീവ്രാ നിശി ചാതിമാത്രമ് |
ബന്ധോപതാപൈഃ പ്രശമശ്ച യത്ര ശിരോऽഭിതാപഃ സ സമീരണേന ||൨||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൫) |
View original
यस्यानिमित्तं शिरसो रुजश्च भवन्ति तीव्रा निशि चातिमात्रम् |
बन्धोपतापैः प्रशमश्च यत्र शिरोऽभितापः स समीरणेन ||२||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
വാതികശിരോരോഗലക്ഷണമാഹ– യസ്യാനിമിത്തമിത്യാദി| അനിമിത്തമതര്കിതനിമിത്തം, വായോര്വിഷമക്രിയത്വാത്; തേന നിമിത്താനുഷങ്ഗിണാ കാലാദിനേത്യര്ഥഃ| നിശി ചാതിമാത്രമിതി രാത്രൌ ശീതേന വായോരാധിക്യാന്മഹതീ രുജാ ഭവതി, ശീതയോനിത്വാദ്വായോഃ| ബന്ധോപതാപൈരിതി ബന്ധോ ബന്ധനം വസ്ത്രാദിഭിഃ, ഉപതാപഃ സ്വേദാദിഭിഃ, വ്യക്ത്യപേക്ഷയാ ബഹുവചനമ്; ഏതേനോപശയോ ദര്ശിതഃ| ശിരോऽഭിതാപഃ ശിരോരുജാ||൨||
Adhikarana pittajashirorogalakShaNam (3) · Śloka 3
യസ്യോഷ്ണമങ്ഗാരചിതം യഥൈവ ഭവേച്ഛിരോ ധൂപ്യതി ചാക്ഷിനാസമ് |
ശീതേന രാത്രൌ ച ഭവേച്ഛമശ്ച ശിരോഭിതാപഃ സ തു പിത്തകോപാത് ||൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൫) |
View original
यस्योष्णमङ्गारचितं यथैव भवेच्छिरो धूप्यति चाक्षिनासम् |
शीतेन रात्रौ च भवेच्छमश्च शिरोभितापः स तु पित्तकोपात् ||३||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
പിത്തജലക്ഷണമാഹ– യസ്യോഷ്ണമങ്ഗാരചിതമിത്യാദി| അങ്ഗാരചിതം യഥൈവേതി ജ്വലദങ്ഗാരാച്ഛന്നമിവേത്യര്ഥഃ| ധൂപ്യതി ധൂമായതേ ധൂമപൂര്ണമിവ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ധൂപ്യതീതി ദിവാദേരാകൃതിഗണത്വാത്| അക്ഷി ച നാസാ ച ഇത്യക്ഷിനാസം, പ്രാണ്യങ്ഗത്വാദേകവദ്ഭാവഃ| ഉപശയം ദര്ശയതി– ശീതേന രാത്രൌ ചേത്യാദി||൩||
Adhikarana shleShmajashirorogalakShaNam (4) · Śloka 4
ശിരോ ഭവേദ്യസ്യ കഫോപദിഗ്ധം ഗുരു പ്രതിഷ്ടബ്ധമതോ ഹിമം ച |
ശൂനാക്ഷികൂടം വദനം ച യസ്യ ശിരോऽഭിതാപഃ സ കഫപ്രകോപാത് ||൪||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൫) |
View original
शिरो भवेद्यस्य कफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमतो हिमं च |
शूनाक्षिकूटं वदनं च यस्य शिरोऽभितापः स कफप्रकोपात् ||४||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ശ്ലേഷ്മജലക്ഷണമാഹ– ശിരോ ഭവേദിത്യാദി| കഫോപദിഗ്ധമിതി കഫലിപ്തമ്| ഗുരു ഗൌരവയുതമ്| പ്രതിഷ്ടബ്ധം ബദ്ധമിവ| ഹിമം ഹിമസ്പര്ശമ്| ശൂനാക്ഷികൂടമിതി വദനവിശേഷണമ്| തഥാ ഹി ചരകഃ– “ശിരോ മന്ദരുജം തേന ഗുരുസ്തിമിതഭാരികമ്|” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| അത്രാപി സ്വേദാദിനോപശയോ ജ്ഞേയഃ||൪||
Adhikarana tridoShajashirorogalakShaNam (5) · Śloka 5
ശിരോऽഭിതാപേ ത്രിതയപ്രവൃത്തേ സര്വാണി ലിങ്ഗാനി സമുദ്ഭവന്തി |൫|
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൫) |
View original
शिरोऽभितापे त्रितयप्रवृत्ते सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति |५|
(सु. उ. तं. अ. २५) |
സാന്നിപാതികലക്ഷണമാഹ– ശിരോऽഭിതാപ ഇത്യാദി| സര്വാണി ലിങ്ഗാനി അനന്തരോക്താനി വാതാദിലിങ്ഗാനി| ( അയം ച സന്നിപാതോ വികൃതിവിഷമസമവേതോ ജ്ഞേയഃ, അന്യഥാ സര്വേഷാമേവ ശിരോരോഗാണാം ത്രിദോഷജത്വാത് പൃഥഗഭിധാനം വ്യര്ഥം സ്യാത്; അസ്യ ച വികൃതിവിഷമസമവേതത്വം കാരണഭേദാത് ജ്ഞേയം, ന തു വിരുദ്ധലക്ഷണതയാ; സ ചായം കാരണഭേദ ഉത്കടസര്വദോഷജത്വാദേവ വിജ്ഞേയഃ| യഥാ ത്രിദോഷജേ രാജയക്ഷ്മണി സ്വരഭേദാദിജനകാനാം വാതാദീനാമുത്കടത്വമിതി| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “ വാതാച്ഛൂലം ഭ്രമഃ കമ്പഃ, പിത്താദ്ദാഹോ മദസ്തൃഷാ| കഫാദ്ഗുരുത്വം തന്ദ്രാ ച ശിരോരോഗേ ത്രിദോഷജേ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി|൫|–
Adhikarana raktajashirorogalakShaNam (5) · Śloka 5
രക്താത്മകഃ പിത്തസമാനലിങ്ഗഃ സ്പര്ശാസഹത്വം ശിരസോ ഭവേച്ച ||൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൫) |
View original
रक्तात्मकः पित्तसमानलिङ्गः स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च ||५||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
രക്തജലക്ഷണമാഹ– രക്താത്മക ഇത്യാദി| പിത്തസമാനലിങ്ഗ ഇതി പിത്തജശിരോരോഗതുല്യലക്ഷണഃ| പൈത്തികലിങ്ഗാധികമിഹ സ്പര്ശാസഹത്വമ്||൫||
Adhikarana kShayajashirorogalakShaNam (6) · Śloka 6
അസൃഗ്വസാശ്ലേഷ്മസമീരണാനാം ശിരോഗതാനാമിഹ സങ്ക്ഷയേണ |
ക്ഷയപ്രവൃത്തഃ ശിരസോऽഭിതാപഃ കഷ്ടോ ഭവേദുഗ്രരുജോऽതിമാത്രമ് |
സംസ്വേദനച്ഛര്ദനധൂമനസ്യൈരസൃഗ്വിമോക്ഷൈശ്ച വിവൃദ്ധിമേതി ||൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൫) |
View original
असृग्वसाश्लेष्मसमीरणानां शिरोगतानामिह सङ्क्षयेण |
क्षयप्रवृत्तः शिरसोऽभितापः कष्टो भवेदुग्ररुजोऽतिमात्रम् |
संस्वेदनच्छर्दनधूमनस्यैरसृग्विमोक्षैश्च विवृद्धिमेति ||६||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ക്ഷയജലക്ഷണമാഹ– അസൃഗിത്യാദി| വസാസൃജോഃ സര്വദേഹസ്ഥിതത്വാച്ഛിരസി സ്ഥിതിഃ, ശ്ലേഷ്മണശ്ച സ്ഥാനമേവ ശിരഃ, ഉദാനവായോരൂര്ധ്വഗതിത്വാച്ഛിരസ്യവസ്ഥാനം, തേഷാം ക്ഷയേണ ഉഗ്രരുജത്വം വ്യാധിപ്രഭാവാത്; യതോ വൃദ്ധേ വായാവുഗ്രരുജാ യുജ്യതേ ന തു ക്ഷീണേ; യദുക്തമ്– “ വാതേ പിത്തേ കഫേ ചൈവ ക്ഷീണേ ലക്ഷണമുച്യതേ| കര്മണഃ പ്രാകൃതാദ്ധാനിഃ” (ച. സൂ. അ. ൧൮) ഇതി| അന്യൈഃ പുനരയം പാഠഃ സുശ്രുതേ സ്വീകൃതഃ; യഥാ– “വസാബലാസക്ഷയസമ്ഭവാനാം” (സു. ഉ. തം. അ. ൨൫) ഇതി| യുക്തശ്ചായം പാഠഃ, വാതക്ഷയേ ഹി കഫവൃദ്ധൌ കഫജഃ ശിരോരോഗഃ സ്യാത്, “വൃദ്ധിര്വാऽപി വിരോധിനാമ്|” (ച. സൂ. അ. ൧൮) ഇതി വചനാത്| കിം ചൈതസ്യ ചികിത്സായാമുക്തം “പാനേ നസ്യേ ച സര്പിഃ സ്യാദ്വാതഘ്നമധുരൈഃ ശൃതമ്|” (സു. ഉ. തം. അ. ൨൬) ഇതി| തതശ്ച സമീരണപാഠോ ന സങ്ഗതഃ, ന ഹി ക്ഷീണേ വായൌ ശമനമുക്തമ്, അപി തര്ഹി വര്ധനവിധിഃ; യദുക്തമ്– “ക്ഷീണാ വര്ധയിതവ്യാഃ” (സു. ചി. അ. ൩൩) ഇതി| വസാ ദേഹസ്നേഹസ്യോപലക്ഷണം, തേന മേദോമജ്ജശുക്രമസ്തിഷ്കാണ്യപ്യവരുധ്യന്തേ, തേഷാം ദേഹസ്നേഹത്വാത്| പിത്തമാംസാദിക്ഷയജസ്തു ചയാദിക്രമജക്ഷയകൃതവാതശിരോരോഗ ഏവാവരുധ്യതേ, ഇതി ഗദാധരഃ| ശിരോഭിതാപഃ ശിരോരുജാ| സംസ്വേദനച്ഛര്ദനധൂമനസ്യൈഃ കഫക്ഷയഃ, നാഗരാദിതീവ്രധൂമേന വസാമസ്തിഷ്കാദിക്ഷയഃ, സിരാമോക്ഷാദിഭിരസൃക്ക്ഷയഃ, അത ഏവൈതൈഃ സംസ്വേദനാദിഭിഃ ക്ഷയജസ്യ വൃദ്ധിഃ| അയം വിദേഹേऽപി പഠ്യതേ “ ഭ്രമതി തുദ്യതേ ശൂന്യം ശിരോ വിഭ്രാന്തനേത്രതാ| മൂര്ഛാ ഗാത്രാവസാദശ്ച ശിരോരോഗേ ക്ഷയാത്മകേ||” ഇതി| ചക്ഷുഷ്യऽപ്യാഹ– “സ്ത്രീപ്രസങ്ഗാദഭിഘാതാദഥവാ ദേഹകര്മണാ| ക്ഷിപ്രം സഞ്ജായതേ കൃച്ഛ്രഃ ശിരോരോഗഃ ക്ഷയാത്മകഃ|| വാതപിത്താത്മകം ലിങ്ഗം വ്യാമിശ്രം തത്ര ലക്ഷയേത്|” ഇതി||൬||
Adhikarana krimijashirorogalakShaNam (7) · Śloka 7
നിസ്തുദ്യതേ യസ്യ ശിരോऽതിമാത്രം സമ്ഭക്ഷ്യമാണം സ്ഫുരതീവ ചാന്തഃ |
ഘ്രാണാച്ച ഗച്ഛേത് സലിലം സപൂയം ശിരോഭിതാപഃ ക്രിമിഭിഃ സ ഘോരഃ ||൭||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൫) |
View original
निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रं सम्भक्ष्यमाणं स्फुरतीव चान्तः |
घ्राणाच्च गच्छेत् सलिलं सपूयं शिरोभितापः क्रिमिभिः स घोरः ||७||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ക്രിമിജമാഹ– നിസ്തുദ്യത ഇത്യാദി| നിസ്തുദ്യതേ സൂചീഭിരിവ തുദ്യതേ| സമ്ഭക്ഷ്യമാണമ് ഇത്യത്ര ‘ക്രിമിഭിഃ’ ഇതി ശേഷഃ, പ്രകരണാത്| സ്ഫുരതീവ മനാക് ചലതീവ| ഘ്രാണാച്ചേതി ചകാരോ ഭിന്നക്രമേണ സലിലമിത്യത്ര സമ്ബധ്യതേ; തേന സലിലം പൂയം ച ഗച്ഛേത്, തഥാ ക്രിമയശ്ച കദാചിദ്ഗച്ഛന്തീതി; തഥാ ച ചരകഃ– “ക്രിമീണാം ദര്ശനേന ച|” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി||൭||
Adhikarana sUryAvartalakShaNam (8) · Śloka 8
സൂര്യോദയം യാ പ്രതി മന്ദമന്ദമക്ഷിഭ്രുവം രുക് സമുപൈതി ഗാഢാ |
വിവര്ധതേ ചാംശുമതാ സഹൈവ സൂര്യാപവൃത്തൌ വിനിവര്തതേ ച |
സര്വാത്മകം കഷ്ടതമം വികാരം സൂര്യാപവര്തം തമുദാഹരന്തി ||൮||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൫) |
View original
सूर्योदयं या प्रति मन्दमन्दमक्षिभ्रुवं रुक् समुपैति गाढा |
विवर्धते चांशुमता सहैव सूर्यापवृत्तौ विनिवर्तते च |
सर्वात्मकं कष्टतमं विकारं सूर्यापवर्तं तमुदाहरन्ति ||८||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
സൂര്യാവര്തലക്ഷണമാഹ– സൂര്യോദയമിത്യാദി| സൂര്യോദയം പ്രതി ലക്ഷീകൃത്യ യാ രുഗക്ഷിഭ്രുവം സമുപൈതീതി സമ്ബന്ധഃ| ‘അക്ഷിഭ്രുവൌ’ ഇതി പാഠാന്തരേ പ്രാണ്യങ്ഗത്വേന പ്രാപ്തൈകവദ്ഭാവസ്യാഭാവഃ, നാസികാസ്തനയോരിതിവത് ലക്ഷണവ്യഭിചാരാത്| സൂര്യോദയേ പ്രാതര്മന്ദം മന്ദം യഥാ സ്യാത്തഥാ രുജാം സമുപൈതി, അംശുമതാ ച സൂര്യേണ സഹ ഗാഢാ യഥാ ഭവതി തഥാ വര്ധതേ| അയമര്ഥഃ– യഥാ സൂര്യോ വര്ധതേ തഥാ വേദനാ പ്രവൃദ്ധാ ഭവതി, സൂര്യസ്യാപവൃത്തൌ സായാഹ്നേ വിനിവര്തതേ ശാമ്യതീത്യര്ഥഃ| ‘ഗാഢാ’ ഇത്യത്ര ‘ഗൂഢാ’ ഇതി പാഠാന്തരം, തദാ സൂര്യാപഗമേ ഗൂഢാ രാത്രൌ ലീനേത്യര്ഥഃ| സര്വാത്മകമിതി സന്നിപാതജമ്| വ്യാധിസ്വഭാവാച്ച കാലവിശേഷനിയമഃ| കഷ്ടതമം കൃച്ഛ്രസാധ്യമ്| നനു, അയം സുശ്രുതേ വാതപിത്താഭ്യാം പഠ്യതേ, തദ്യഥാ– “ആവര്തസഞ്ജ്ഞഃ സ തു സൂര്യപൂര്വോ വ്യാധിര്മതഃ പിത്തസമീരണാഭ്യാമ്| ശീതേന ശാന്തിം ലഭതേ കദാചിദുഷ്ണേന ജന്തുഃ സുഖമാപ്നുയാച്ച||” (സു. ഉ. തം. അ. ൨൫) ഇതി| തത് കഥം സര്വജത്വമ്? ഉച്യതേ– സുശ്രുതേ ഔത്കര്ഷേണ വ്യപദേശ ഇതി ന വിരോധഃ| നനു, ഏവം കഥം രാത്രൌ വായുസമാനഗുണശീതപ്രാദുര്ഭാവേ വേദനാലീനതാ, ദിവസസ്യാദ്യന്തയോര്മന്ദരുക്ത്വം ച? ഉച്യതേ– അത്രാപി പിത്തസ്യ പ്രബലതമത്വാത്| യത്തു ചികിത്സായാം ശിരീഷമൂലപിപ്പലീമൂലവചാവപീഡാദ്യഭിഹിതം തദ്വ്യാധിപ്രത്യനീകത്വാത്| അഥ വാതപിത്തജത്വവര്ണനേന വിശിഷ്ടകാലഭവനേ ഹേതുര്ദര്ശിതോ ഭവതി| യതോ വാതപിത്തയോഃ ശീതോഷ്ണാത്മകത്വാത് പൂര്വാഹ്ണേ സൂര്യവൃദ്ധിക്രമേണ സ്രോതസാം സങ്കോചക്രമാദവരുദ്ധമാര്ഗയോര്വേദനാകരത്വമ്, അപരാഹ്ണേ നിവര്തമാനേ സൂര്യേ തു സ്രോതസാം വിവൃതത്വാത് സ്വമാര്ഗവ്യാഘാതവിരഹേണ വേദനായാ അജനകത്വമിതി യുക്തഃ കാലവിശേഷനിയമഃ| തഥാ ചാഹ നിമിഃ– “സൂര്യസോമാത്മകൌ നിത്യം സ്വഹേതൂ പിത്തമാരുതൌ| കുര്വതേ വേദനാം തീവ്രാം ദിനാത് പൂര്വാഹ്ണ ഏവ തു|| ആദിത്യതേജസാ യുക്തേ നിവൃത്തേऽപി ച ഭാസ്കരേ| സ്രോതസാം വിവൃതത്വാച്ച തതഃ ശ്ലേഷ്മാऽധിഗച്ഛതി|| ഉദ്ഗതോ മാതരിശ്വാ ച സ്വമാര്ഗം പ്രതിപദ്യതേ| തസ്മാന്മധ്യദിനാദൂര്ധ്വം വേദനാऽത്ര പ്രശാമ്യതി||” ഇതി| വാതപിത്തജത്വമസ്യ “അധികത്വേന വ്യപദേശ” ഇതി ന്യായാത്; തേന പൂര്വേണ സമം ന വിരോധഃ| വിദേഹേ സൂര്യാവര്തവിപര്യയോऽപി പഠ്യതേ– “തത്ര വാതാനുഗം പിത്തം ചിതം ശിരസി തിഷ്ഠതി| മധ്യാഹ്നേ തേജസാऽര്കസ്യ തദ്വിവൃദ്ധം ശിരോരുജമ്|| കരോതി പൈത്തികീം ഘോരാം സംശാമ്യതി ദിനക്ഷയേ| അസ്തങ്ഗതേ പ്രഭാഹീനേ സൂര്യേ വായുര്വിവര്ധതേ|| പിത്തം ശാന്തിമവാപ്നോതി തതഃ ശാമ്യതി വേദനാ| ഏഷ പിത്താനിലകൃതഃ സൂര്യാവര്തവിപര്യയഃ||” ഇതി| അയമത്ര സൂര്യാവര്ത ഏവാന്തര്ഭാവനീയഃ, ചാതുര്ഥികേ ചാതുര്ഥികവിപര്യയവത്||൮||
Adhikarana anantavAtalakShaNam (9-10) · Śloka 10
ദോഷാസ്തു ദുഷ്ടാസ്ത്രയ ഏവ മന്യാം സമ്പീഡ്യ ഘാടാസു രുജാം സുതീവ്രാമ് |
കുര്വന്തി യോऽക്ഷിഭ്രുവി ശങ്ഖദേശേ സ്ഥിതിം കരോത്യാശു വിശേഷതസ്തു ||൯||
ഗണ്ഡസ്യ പാര്ശ്വേ തു കരോതി കമ്പം ഹനുഗ്രഹം ലോചനജാംശ്ച രോഗാന് |
അനന്തവാതം തമുദാഹരന്തി ദോഷത്രയോത്ഥം ശിരസോ വികാരമ് ||൧൦||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൫) |
View original
दोषास्तु दुष्टास्त्रय एव मन्यां सम्पीड्य घाटासु रुजां सुतीव्राम् |
कुर्वन्ति योऽक्षिभ्रुवि शङ्खदेशे स्थितिं करोत्याशु विशेषतस्तु ||९||
गण्डस्य पार्श्वे तु करोति कम्पं हनुग्रहं लोचनजांश्च रोगान् |
अनन्तवातं तमुदाहरन्ति दोषत्रयोत्थं शिरसो विकारम् ||१०||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
അനന്തവാതലക്ഷണമാഹ– ദോഷാ ഇത്യാദി| മന്യാ ഗ്രീവാസിരാദ്വയം, താം സമ്പീഡ്യ; ഘാടാസു ഗ്രീവാപശ്ചാദ്ഭാഗേഷു, ദോഷാസ്ത്രയ ഏവ രുജാം വേദനാം സുതീവ്രാം കുര്വന്തി, തഥാ അക്ഷിഭ്രുവി ശങ്ഖദേശേ ച സ്ഥിതിമാരബ്ധത്വം യോ വിശേഷതഃ കരോതി, തഥാ ഗണ്ഡപാര്ശ്വേ കമ്പം ഹനുഗ്രഹാദികം ച യഃ കരോതി, തമനന്തവാതമുദാഹരന്തീതി യോജ്യമ്| ഗണ്ഡസ്യ കപോലസ്യ, പാര്ശ്വേ ഏകദേശേ| ഹനുഗ്രഹോ വാതവ്യാധിവിശേഷഃ| അമും ച സുശ്രുതേ അന്യതോവാതേനൈവ തുല്യത്വാദനന്തവാതം പരിത്യജ്യ ദശ ശിരോരോഗാ അഭിഹിതാഃ, ഏവം തന്ത്രാന്തരേऽപി “കീര്തിതാസ്തദ്വിദാ ദശ” ഇത്യഭിധാനം; മാധവകരേണ തു ത്രിദോഷജത്വേന തദധികകമ്പഹനുഗ്രഹലിങ്ഗയോഗാച്ച കേവലവാതജാദന്യതോവാതാദ്വിലക്ഷണ ഏവായമിതി അനന്തവാതോऽധികഃ പഠിതഃ, ഭേദോ ഹി ഭേദവതാം കാരണഭേദാദ്വിരുദ്ധധര്മാധ്യാസാച്ച ഭവതീതി||൯-൧൦||
Adhikarana ardhAvabhedalakShaNam (11-13) · Śloka 13
രൂക്ഷാശനാത്യധ്യശനപ്രാഗ്വാതാവശ്യമൈഥുനൈഃ |
വേഗസന്ധാരണായാസവ്യായാമൈഃ കുപിതോऽനിലഃ ||൧൧||
കേവലഃ സകഫോ വാऽര്ധം ഗൃഹീത്വാ ശിരസോ ബലീ |
മന്യാഭ്രൂശങ്ഖകര്ണാക്ഷിലലാടാര്ധേऽതിവേദനാമ് ||൧൨||
ശസ്ത്രാരണിനിഭാം കുര്യാത്തീവ്രാം സോऽര്ധാവഭേദകഃ |
നയനം വാऽഥവാ ശ്രോത്രമതിവൃദ്ധോ വിനാശയേത് ||൧൩||
View original
रूक्षाशनात्यध्यशनप्राग्वातावश्यमैथुनैः |
वेगसन्धारणायासव्यायामैः कुपितोऽनिलः ||११||
केवलः सकफो वाऽर्धं गृहीत्वा शिरसो बली |
मन्याभ्रूशङ्खकर्णाक्षिललाटार्धेऽतिवेदनाम् ||१२||
शस्त्रारणिनिभां कुर्यात्तीव्रां सोऽर्धावभेदकः |
नयनं वाऽथवा श्रोत्रमतिवृद्धो विनाशयेत् ||१३||
അര്ധാവഭേദലക്ഷണമാഹ– രൂക്ഷാശനേത്യാദി| അധ്യശനമജീര്ണേ ഭോജനമ്| അവശ്യായേതി അവശ്യായോ ഹിമമുച്യതേ, ഛന്ദോऽനുരോധേന യകാരലോപോ ഹ്രസ്വത്വം ചേതി വ്യാചക്ഷതേ| കദാചിത് സശ്ലേഷ്മവാതജത്വമിതി വികല്പം ദര്ശയതി– കേവല ഇത്യാദി| ശസ്ത്രാരണിനിഭാം ശസ്ത്രച്ഛേദനിഭാമരണിനിഭാം ച; അരണിഃ അഗ്ന്യുത്ഥാപനകാഷ്ഠയന്ത്രം, തസ്യ മന്ഥനവത് പീഡാ; കിംവാ, അരണിനാ കാരണേന അഗ്നിരേവോച്യതേ, തേനാഗ്നിനിഭാം ച വേദനാമ്| സുശ്രുതേ ത്വയം ത്രിദോഷജഃ പഠിതഃ| തദ്യഥാ– “യസ്യോത്തമാങ്ഗം രുജതേऽര്ധമാത്രം സതോദഭേദഭ്രമമോഹശൂലൈഃ| പക്ഷാദ്ദശാഹാദഥവാऽപ്യകസ്മാത്തമര്ധഭേദം ത്രിതയാദ്വ്യവസ്യേത്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൨൫) ഇതി| അത്ര തു കേവലോऽനിലഃ സകഫോ വേത്യൌത്കര്ഷ്യാദഭിധാനം, “സോऽര്ധഭേദഃ കഫാനിലാത്|” ഇതി വിദേഹേऽപ്യേവം ബോദ്ധവ്യമ്| അയമുപേക്ഷ്യമാണോ നയനാദികം ഹന്യാദിത്യാഹ– നയനമിത്യാദി| അത്രൈവ വിദേഹഃ– “ശിരസോऽന്യതരേ പാര്ശ്വേ കുപിതോ മാരുതോ യദാ| ശ്ലേഷ്മണാ രുധ്യതേ ജന്തോസ്തോദസ്ഫുടനദാലനൈഃ|| ശൂലാവദാരണൈര്ഗാഢമര്ധം തദവരുധ്യതേ| നയനം ചാവദീര്യേത സോऽര്ധഭേദഃ കഫാനിലാത്|| തഥാ ത്ര്യഹാത് സ പഞ്ചാഹാത് പക്ഷാന്മാസാച്ച ദേഹിനാമ്|” ഇതി| സുശ്രുതേ “പവനാത് സപിത്താത്” (സു. ഉ. തം. അ. ൨൫) ഇതി കേചിത് പഠന്തി| തേന വാതപിത്തജത്വമസ്യ| സാത്യകിനാ “വായുഃ ശിരഃശങ്ഖഭ്രൂനേത്രമവഗൃഹ്യ” ഇത്യാദിനാ വാതജത്വമസ്യ ദര്ശിതമ്| അന്യേ തു സന്നിപാതാധികാരാത് സന്നിപാതജം പഠന്തി, തഥാച സുശ്രുതഃ– ‘ത്രിതയാദ്വ്യവസ്യേത്|’ (സു. ഉ. തം. അ. ൨൫) ഇതി| വ്യാധിസ്വഭാവാദചിരാനുബന്ധകത്വം സാന്നിപാതികത്വേऽപി||൧൧-൧൩||
Adhikarana sha~gkhakasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (14-15) · Śloka 15
രക്തപിത്താനിലാ ദുഷ്ടാഃ ശങ്ഖദേശേ വിമൂര്ഛിതാഃ |
തീവ്രരുഗ്ദാഹരാഗം ഹി ശോഥം കുര്വന്തി ദാരുണമ് ||൧൪||
സ ശിരോ വിഷവദ്വേഗീ നിരുന്ധ്യാശു ഗലം തഥാ |
ത്രിരാത്രാജ്ജീവിതം ഹന്തി ശങ്ഖകോ നാമതഃ പരമ് |
ത്ര്യഹാജ്ജീവതി ഭൈഷജ്യം പ്രത്യാഖ്യായ സമാചരേത് ||൧൫||
View original
रक्तपित्तानिला दुष्टाः शङ्खदेशे विमूर्छिताः |
तीव्ररुग्दाहरागं हि शोथं कुर्वन्ति दारुणम् ||१४||
स शिरो विषवद्वेगी निरुन्ध्याशु गलं तथा |
त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति शङ्खको नामतः परम् |
त्र्यहाज्जीवति भैषज्यं प्रत्याख्याय समाचरेत् ||१५||
ശങ്ഖകലക്ഷണമാഹ– രക്തപിത്താനിലാ ഇത്യാദി| ദുഷ്ടാശ്ചയാദിമന്തഃ| മൂര്ഛിതാഃ അന്യോऽന്യമേകീഭൂതാഃ| കഫോऽപ്യത്ര ബോദ്ധവ്യഃ; തഥാ ച സുശ്രുതഃ– “ശങ്ഖാശ്രിതോ വായുരുദീര്ണവേഗഃ കൃതാനുതാപഃ കഫപിത്തരക്തൈഃ|” (സു. ഉ. തം. അ. ൨൫) ഇതി| ( മാരകത്വമാഹ– ത്രിരാത്രാജ്ജീവിതം ഹന്തീതി| കുശലേനോപക്രമേ ക്രിയമാണേ ത്രിരാത്രാത് പരതോ ജീവത്യേവേത്യത ആഹ– പരം ത്ര്യഹാജ്ജീവതീതി| അത്ര അഹഃസമ്ബന്ധിനീ രാത്രിരുപലക്ഷ്യതേ, തേന ത്രിരാത്രാത്, പരം ജീവതീത്യര്ഥഃ| തത് കിമസ്യ ത്രിരാത്രാഭ്യന്തരേ സാധ്യത്വമസാധ്യത്വം വേത്യത ആഹ– ഭൈഷജ്യമിത്യാദി| തദനേന ത്രിരാത്രാഭ്യന്തരേ വികല്പിതാസാധ്യത്വം, ത്രിരാത്രാത് പരമസാധ്യത്വം ദര്ശിതമ്| തത്രൈവ വിദേഹഃ– “ചീയതേ തു തദാ പിത്തം ശങ്ഖയോരനിലാചിതമ്| നിരുണദ്ധി തതോ മര്മ പരിപൂരിതമുല്ബണമ്|| തതഃ ശങ്ഖൌ പ്രരുജ്യേതേ ദഹ്യേതേ ഇവ വഹ്നിനാ| സൂചീഭിരിവ തുദ്യേതേ നികൃത്യേതേ ഇവാസിനാ|| ശങ്ഖകോ നാമ ശിരസി വ്യാധിരേഷഃ സുദാരുണഃ| തൃഷ്ണാമൂര്ഛാജ്വരകരസ്ത്രിരാത്രാത് പരമന്തകൃത്|| കുശലേന തൂപക്രാന്തസ്ത്രിരാത്രാദേവ ജീവതി|” ഇതി)||൧൪-൧൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 60
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിചിതേ മാധവനിദാനേ ശിരോരോഗനിദാനം സമാപ്തമ് ||൬൦||
View original
इति श्रीमाधवकरविचिते माधवनिदाने शिरोरोगनिदानं समाप्तम् ||६०||
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ശിരോരോഗനിദാനം സമാപ്തമ്||൬൦||