Adhikarana shirorogabhedAH (1) · Śloka 1
అథ శిరోరోగనిదానం|
శిరోరోగాస్తు జాయంతే వాతపిత్తకఫైస్త్రిభిః |
సన్నిపాతేన రక్తేన క్షయేణ క్రిమిభిస్తథా |
సూర్యావర్తానంతవాతార్ధావభేదకశంఖకైః ||1||
(సు. ఉ. తం. అ. 25) |
View original
अथ शिरोरोगनिदानम्|
शिरोरोगास्तु जायन्ते वातपित्तकफैस्त्रिभिः |
सन्निपातेन रक्तेन क्षयेण क्रिमिभिस्तथा |
सूर्यावर्तानन्तवातार्धावभेदकशङ्खकैः ||१||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
అథ కర్ణనాసానేత్రాణామధిష్ఠానత్వేన శిరసో నయనరోగానంతరం శిరోరోగనిదానారంభః| శిరోరోగాశ్చైకాదశ, తత్ర కారణభేదేన శిరోరోగభేదం దర్శయన్నాహ– శిరోరోగాస్త్విత్యాది| వాతపిత్తకఫైరిత్యుక్తే గమ్యత ఏవ త్రిభిరితి, తత్ కథం తదుక్తిః? ఉచ్యతే– సర్వేషాం శిరోరోగాణాం సన్నిపాతజత్వఖ్యాపనార్థం, వాతాదిభేదశ్చోత్కర్షాత్; తదుక్తం శాలాక్యే– “సర్వ ఏవ శిరోరోగాః సన్నిపాతసముత్థితాః| ఔత్కట్యాద్దోషలింగైస్తే కీర్తితాస్తద్విదా దశ||” ఇతి| త్రిభిః సన్నిపాతేనేతి పదద్వయేన ప్రకృతివికృతిసమవేతసన్నిపాతద్వయమాహురన్యే| అత్ర పక్షే సన్నిపాతజత్వాదేకత్వగణనయా న సంఖ్యాతిరేకః; త్రిభిరితి పదం పృథక్త్వద్యోతనార్థమితి గదాధరః| క్షయేణేతి అసృగ్వసాదీనాం క్షయేణ; క్షయజోऽయం ధాతుక్షయజనితవాతకోపేన సహసాకృతవాతజన్యత్వేనాచయపూర్వకః, వాతజస్తు సంచయప్రకోపజనిత ఇతి భేదః; అత ఏవానుపశయోऽప్యస్య సంస్వేదనాదినా దోషక్షయకృదేవోపన్యస్తః| శిరోరోగశబ్దేన శిరోగతశూలరూపా రుజాऽభిధీయతే, తేన సూర్యావర్తానంతవాతార్ధావభేదకశంఖకైరిత్యభిధానముపపద్యతే, అన్యథా తేషామేవ శిరోరోగత్వాత్తైః శిరోరోగా జాయంత ఇత్యసంగతం స్యాత్||1||
Adhikarana vAtajashirorogalakShaNam (2) · Śloka 2
యస్యానిమిత్తం శిరసో రుజశ్చ భవంతి తీవ్రా నిశి చాతిమాత్రం |
బంధోపతాపైః ప్రశమశ్చ యత్ర శిరోऽభితాపః స సమీరణేన ||2||
(సు. ఉ. తం. అ. 25) |
View original
यस्यानिमित्तं शिरसो रुजश्च भवन्ति तीव्रा निशि चातिमात्रम् |
बन्धोपतापैः प्रशमश्च यत्र शिरोऽभितापः स समीरणेन ||२||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
వాతికశిరోరోగలక్షణమాహ– యస్యానిమిత్తమిత్యాది| అనిమిత్తమతర్కితనిమిత్తం, వాయోర్విషమక్రియత్వాత్; తేన నిమిత్తానుషంగిణా కాలాదినేత్యర్థః| నిశి చాతిమాత్రమితి రాత్రౌ శీతేన వాయోరాధిక్యాన్మహతీ రుజా భవతి, శీతయోనిత్వాద్వాయోః| బంధోపతాపైరితి బంధో బంధనం వస్త్రాదిభిః, ఉపతాపః స్వేదాదిభిః, వ్యక్త్యపేక్షయా బహువచనం; ఏతేనోపశయో దర్శితః| శిరోऽభితాపః శిరోరుజా||2||
Adhikarana pittajashirorogalakShaNam (3) · Śloka 3
యస్యోష్ణమంగారచితం యథైవ భవేచ్ఛిరో ధూప్యతి చాక్షినాసం |
శీతేన రాత్రౌ చ భవేచ్ఛమశ్చ శిరోభితాపః స తు పిత్తకోపాత్ ||3||
(సు. ఉ. తం. అ. 25) |
View original
यस्योष्णमङ्गारचितं यथैव भवेच्छिरो धूप्यति चाक्षिनासम् |
शीतेन रात्रौ च भवेच्छमश्च शिरोभितापः स तु पित्तकोपात् ||३||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
పిత్తజలక్షణమాహ– యస్యోష్ణమంగారచితమిత్యాది| అంగారచితం యథైవేతి జ్వలదంగారాచ్ఛన్నమివేత్యర్థః| ధూప్యతి ధూమాయతే ధూమపూర్ణమివ భవతీత్యర్థః| ధూప్యతీతి దివాదేరాకృతిగణత్వాత్| అక్షి చ నాసా చ ఇత్యక్షినాసం, ప్రాణ్యంగత్వాదేకవద్భావః| ఉపశయం దర్శయతి– శీతేన రాత్రౌ చేత్యాది||3||
Adhikarana shleShmajashirorogalakShaNam (4) · Śloka 4
శిరో భవేద్యస్య కఫోపదిగ్ధం గురు ప్రతిష్టబ్ధమతో హిమం చ |
శూనాక్షికూటం వదనం చ యస్య శిరోऽభితాపః స కఫప్రకోపాత్ ||4||
(సు. ఉ. తం. అ. 25) |
View original
शिरो भवेद्यस्य कफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमतो हिमं च |
शूनाक्षिकूटं वदनं च यस्य शिरोऽभितापः स कफप्रकोपात् ||४||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
శ్లేష్మజలక్షణమాహ– శిరో భవేదిత్యాది| కఫోపదిగ్ధమితి కఫలిప్తం| గురు గౌరవయుతం| ప్రతిష్టబ్ధం బద్ధమివ| హిమం హిమస్పర్శం| శూనాక్షికూటమితి వదనవిశేషణం| తథా హి చరకః– “శిరో మందరుజం తేన గురుస్తిమితభారికం|” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| అత్రాపి స్వేదాదినోపశయో జ్ఞేయః||4||
Adhikarana tridoShajashirorogalakShaNam (5) · Śloka 5
శిరోऽభితాపే త్రితయప్రవృత్తే సర్వాణి లింగాని సముద్భవంతి |5|
(సు. ఉ. తం. అ. 25) |
View original
शिरोऽभितापे त्रितयप्रवृत्ते सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति |५|
(सु. उ. तं. अ. २५) |
సాన్నిపాతికలక్షణమాహ– శిరోऽభితాప ఇత్యాది| సర్వాణి లింగాని అనంతరోక్తాని వాతాదిలింగాని| ( అయం చ సన్నిపాతో వికృతివిషమసమవేతో జ్ఞేయః, అన్యథా సర్వేషామేవ శిరోరోగాణాం త్రిదోషజత్వాత్ పృథగభిధానం వ్యర్థం స్యాత్; అస్య చ వికృతివిషమసమవేతత్వం కారణభేదాత్ జ్ఞేయం, న తు విరుద్ధలక్షణతయా; స చాయం కారణభేద ఉత్కటసర్వదోషజత్వాదేవ విజ్ఞేయః| యథా త్రిదోషజే రాజయక్ష్మణి స్వరభేదాదిజనకానాం వాతాదీనాముత్కటత్వమితి| ఉక్తం హి చరకే– “ వాతాచ్ఛూలం భ్రమః కంపః, పిత్తాద్దాహో మదస్తృషా| కఫాద్గురుత్వం తంద్రా చ శిరోరోగే త్రిదోషజే||” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి|5|–
Adhikarana raktajashirorogalakShaNam (5) · Śloka 5
రక్తాత్మకః పిత్తసమానలింగః స్పర్శాసహత్వం శిరసో భవేచ్చ ||5||
(సు. ఉ. తం. అ. 25) |
View original
रक्तात्मकः पित्तसमानलिङ्गः स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च ||५||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
రక్తజలక్షణమాహ– రక్తాత్మక ఇత్యాది| పిత్తసమానలింగ ఇతి పిత్తజశిరోరోగతుల్యలక్షణః| పైత్తికలింగాధికమిహ స్పర్శాసహత్వం||5||
Adhikarana kShayajashirorogalakShaNam (6) · Śloka 6
అసృగ్వసాశ్లేష్మసమీరణానాం శిరోగతానామిహ సంక్షయేణ |
క్షయప్రవృత్తః శిరసోऽభితాపః కష్టో భవేదుగ్రరుజోऽతిమాత్రం |
సంస్వేదనచ్ఛర్దనధూమనస్యైరసృగ్విమోక్షైశ్చ వివృద్ధిమేతి ||6||
(సు. ఉ. తం. అ. 25) |
View original
असृग्वसाश्लेष्मसमीरणानां शिरोगतानामिह सङ्क्षयेण |
क्षयप्रवृत्तः शिरसोऽभितापः कष्टो भवेदुग्ररुजोऽतिमात्रम् |
संस्वेदनच्छर्दनधूमनस्यैरसृग्विमोक्षैश्च विवृद्धिमेति ||६||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
క్షయజలక్షణమాహ– అసృగిత్యాది| వసాసృజోః సర్వదేహస్థితత్వాచ్ఛిరసి స్థితిః, శ్లేష్మణశ్చ స్థానమేవ శిరః, ఉదానవాయోరూర్ధ్వగతిత్వాచ్ఛిరస్యవస్థానం, తేషాం క్షయేణ ఉగ్రరుజత్వం వ్యాధిప్రభావాత్; యతో వృద్ధే వాయావుగ్రరుజా యుజ్యతే న తు క్షీణే; యదుక్తం– “ వాతే పిత్తే కఫే చైవ క్షీణే లక్షణముచ్యతే| కర్మణః ప్రాకృతాద్ధానిః” (చ. సూ. అ. 18) ఇతి| అన్యైః పునరయం పాఠః సుశ్రుతే స్వీకృతః; యథా– “వసాబలాసక్షయసంభవానాం” (సు. ఉ. తం. అ. 25) ఇతి| యుక్తశ్చాయం పాఠః, వాతక్షయే హి కఫవృద్ధౌ కఫజః శిరోరోగః స్యాత్, “వృద్ధిర్వాऽపి విరోధినాం|” (చ. సూ. అ. 18) ఇతి వచనాత్| కిం చైతస్య చికిత్సాయాముక్తం “పానే నస్యే చ సర్పిః స్యాద్వాతఘ్నమధురైః శృతం|” (సు. ఉ. తం. అ. 26) ఇతి| తతశ్చ సమీరణపాఠో న సంగతః, న హి క్షీణే వాయౌ శమనముక్తం, అపి తర్హి వర్ధనవిధిః; యదుక్తం– “క్షీణా వర్ధయితవ్యాః” (సు. చి. అ. 33) ఇతి| వసా దేహస్నేహస్యోపలక్షణం, తేన మేదోమజ్జశుక్రమస్తిష్కాణ్యప్యవరుధ్యంతే, తేషాం దేహస్నేహత్వాత్| పిత్తమాంసాదిక్షయజస్తు చయాదిక్రమజక్షయకృతవాతశిరోరోగ ఏవావరుధ్యతే, ఇతి గదాధరః| శిరోభితాపః శిరోరుజా| సంస్వేదనచ్ఛర్దనధూమనస్యైః కఫక్షయః, నాగరాదితీవ్రధూమేన వసామస్తిష్కాదిక్షయః, సిరామోక్షాదిభిరసృక్క్షయః, అత ఏవైతైః సంస్వేదనాదిభిః క్షయజస్య వృద్ధిః| అయం విదేహేऽపి పఠ్యతే “ భ్రమతి తుద్యతే శూన్యం శిరో విభ్రాంతనేత్రతా| మూర్ఛా గాత్రావసాదశ్చ శిరోరోగే క్షయాత్మకే||” ఇతి| చక్షుష్యऽప్యాహ– “స్త్రీప్రసంగాదభిఘాతాదథవా దేహకర్మణా| క్షిప్రం సంజాయతే కృచ్ఛ్రః శిరోరోగః క్షయాత్మకః|| వాతపిత్తాత్మకం లింగం వ్యామిశ్రం తత్ర లక్షయేత్|” ఇతి||6||
Adhikarana krimijashirorogalakShaNam (7) · Śloka 7
నిస్తుద్యతే యస్య శిరోऽతిమాత్రం సంభక్ష్యమాణం స్ఫురతీవ చాంతః |
ఘ్రాణాచ్చ గచ్ఛేత్ సలిలం సపూయం శిరోభితాపః క్రిమిభిః స ఘోరః ||7||
(సు. ఉ. తం. అ. 25) |
View original
निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रं सम्भक्ष्यमाणं स्फुरतीव चान्तः |
घ्राणाच्च गच्छेत् सलिलं सपूयं शिरोभितापः क्रिमिभिः स घोरः ||७||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
క్రిమిజమాహ– నిస్తుద్యత ఇత్యాది| నిస్తుద్యతే సూచీభిరివ తుద్యతే| సంభక్ష్యమాణం ఇత్యత్ర ‘క్రిమిభిః’ ఇతి శేషః, ప్రకరణాత్| స్ఫురతీవ మనాక్ చలతీవ| ఘ్రాణాచ్చేతి చకారో భిన్నక్రమేణ సలిలమిత్యత్ర సంబధ్యతే; తేన సలిలం పూయం చ గచ్ఛేత్, తథా క్రిమయశ్చ కదాచిద్గచ్ఛంతీతి; తథా చ చరకః– “క్రిమీణాం దర్శనేన చ|” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి||7||
Adhikarana sUryAvartalakShaNam (8) · Śloka 8
సూర్యోదయం యా ప్రతి మందమందమక్షిభ్రువం రుక్ సముపైతి గాఢా |
వివర్ధతే చాంశుమతా సహైవ సూర్యాపవృత్తౌ వినివర్తతే చ |
సర్వాత్మకం కష్టతమం వికారం సూర్యాపవర్తం తముదాహరంతి ||8||
(సు. ఉ. తం. అ. 25) |
View original
सूर्योदयं या प्रति मन्दमन्दमक्षिभ्रुवं रुक् समुपैति गाढा |
विवर्धते चांशुमता सहैव सूर्यापवृत्तौ विनिवर्तते च |
सर्वात्मकं कष्टतमं विकारं सूर्यापवर्तं तमुदाहरन्ति ||८||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
సూర్యావర్తలక్షణమాహ– సూర్యోదయమిత్యాది| సూర్యోదయం ప్రతి లక్షీకృత్య యా రుగక్షిభ్రువం సముపైతీతి సంబంధః| ‘అక్షిభ్రువౌ’ ఇతి పాఠాంతరే ప్రాణ్యంగత్వేన ప్రాప్తైకవద్భావస్యాభావః, నాసికాస్తనయోరితివత్ లక్షణవ్యభిచారాత్| సూర్యోదయే ప్రాతర్మందం మందం యథా స్యాత్తథా రుజాం సముపైతి, అంశుమతా చ సూర్యేణ సహ గాఢా యథా భవతి తథా వర్ధతే| అయమర్థః– యథా సూర్యో వర్ధతే తథా వేదనా ప్రవృద్ధా భవతి, సూర్యస్యాపవృత్తౌ సాయాహ్నే వినివర్తతే శామ్యతీత్యర్థః| ‘గాఢా’ ఇత్యత్ర ‘గూఢా’ ఇతి పాఠాంతరం, తదా సూర్యాపగమే గూఢా రాత్రౌ లీనేత్యర్థః| సర్వాత్మకమితి సన్నిపాతజం| వ్యాధిస్వభావాచ్చ కాలవిశేషనియమః| కష్టతమం కృచ్ఛ్రసాధ్యం| నను, అయం సుశ్రుతే వాతపిత్తాభ్యాం పఠ్యతే, తద్యథా– “ఆవర్తసంజ్ఞః స తు సూర్యపూర్వో వ్యాధిర్మతః పిత్తసమీరణాభ్యాం| శీతేన శాంతిం లభతే కదాచిదుష్ణేన జంతుః సుఖమాప్నుయాచ్చ||” (సు. ఉ. తం. అ. 25) ఇతి| తత్ కథం సర్వజత్వం? ఉచ్యతే– సుశ్రుతే ఔత్కర్షేణ వ్యపదేశ ఇతి న విరోధః| నను, ఏవం కథం రాత్రౌ వాయుసమానగుణశీతప్రాదుర్భావే వేదనాలీనతా, దివసస్యాద్యంతయోర్మందరుక్త్వం చ? ఉచ్యతే– అత్రాపి పిత్తస్య ప్రబలతమత్వాత్| యత్తు చికిత్సాయాం శిరీషమూలపిప్పలీమూలవచావపీడాద్యభిహితం తద్వ్యాధిప్రత్యనీకత్వాత్| అథ వాతపిత్తజత్వవర్ణనేన విశిష్టకాలభవనే హేతుర్దర్శితో భవతి| యతో వాతపిత్తయోః శీతోష్ణాత్మకత్వాత్ పూర్వాహ్ణే సూర్యవృద్ధిక్రమేణ స్రోతసాం సంకోచక్రమాదవరుద్ధమార్గయోర్వేదనాకరత్వం, అపరాహ్ణే నివర్తమానే సూర్యే తు స్రోతసాం వివృతత్వాత్ స్వమార్గవ్యాఘాతవిరహేణ వేదనాయా అజనకత్వమితి యుక్తః కాలవిశేషనియమః| తథా చాహ నిమిః– “సూర్యసోమాత్మకౌ నిత్యం స్వహేతూ పిత్తమారుతౌ| కుర్వతే వేదనాం తీవ్రాం దినాత్ పూర్వాహ్ణ ఏవ తు|| ఆదిత్యతేజసా యుక్తే నివృత్తేऽపి చ భాస్కరే| స్రోతసాం వివృతత్వాచ్చ తతః శ్లేష్మాऽధిగచ్ఛతి|| ఉద్గతో మాతరిశ్వా చ స్వమార్గం ప్రతిపద్యతే| తస్మాన్మధ్యదినాదూర్ధ్వం వేదనాऽత్ర ప్రశామ్యతి||” ఇతి| వాతపిత్తజత్వమస్య “అధికత్వేన వ్యపదేశ” ఇతి న్యాయాత్; తేన పూర్వేణ సమం న విరోధః| విదేహే సూర్యావర్తవిపర్యయోऽపి పఠ్యతే– “తత్ర వాతానుగం పిత్తం చితం శిరసి తిష్ఠతి| మధ్యాహ్నే తేజసాऽర్కస్య తద్వివృద్ధం శిరోరుజం|| కరోతి పైత్తికీం ఘోరాం సంశామ్యతి దినక్షయే| అస్తంగతే ప్రభాహీనే సూర్యే వాయుర్వివర్ధతే|| పిత్తం శాంతిమవాప్నోతి తతః శామ్యతి వేదనా| ఏష పిత్తానిలకృతః సూర్యావర్తవిపర్యయః||” ఇతి| అయమత్ర సూర్యావర్త ఏవాంతర్భావనీయః, చాతుర్థికే చాతుర్థికవిపర్యయవత్||8||
Adhikarana anantavAtalakShaNam (9-10) · Śloka 10
దోషాస్తు దుష్టాస్త్రయ ఏవ మన్యాం సంపీడ్య ఘాటాసు రుజాం సుతీవ్రాం |
కుర్వంతి యోऽక్షిభ్రువి శంఖదేశే స్థితిం కరోత్యాశు విశేషతస్తు ||9||
గండస్య పార్శ్వే తు కరోతి కంపం హనుగ్రహం లోచనజాంశ్చ రోగాన్ |
అనంతవాతం తముదాహరంతి దోషత్రయోత్థం శిరసో వికారం ||10||
(సు. ఉ. తం. అ. 25) |
View original
दोषास्तु दुष्टास्त्रय एव मन्यां सम्पीड्य घाटासु रुजां सुतीव्राम् |
कुर्वन्ति योऽक्षिभ्रुवि शङ्खदेशे स्थितिं करोत्याशु विशेषतस्तु ||९||
गण्डस्य पार्श्वे तु करोति कम्पं हनुग्रहं लोचनजांश्च रोगान् |
अनन्तवातं तमुदाहरन्ति दोषत्रयोत्थं शिरसो विकारम् ||१०||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
అనంతవాతలక్షణమాహ– దోషా ఇత్యాది| మన్యా గ్రీవాసిరాద్వయం, తాం సంపీడ్య; ఘాటాసు గ్రీవాపశ్చాద్భాగేషు, దోషాస్త్రయ ఏవ రుజాం వేదనాం సుతీవ్రాం కుర్వంతి, తథా అక్షిభ్రువి శంఖదేశే చ స్థితిమారబ్ధత్వం యో విశేషతః కరోతి, తథా గండపార్శ్వే కంపం హనుగ్రహాదికం చ యః కరోతి, తమనంతవాతముదాహరంతీతి యోజ్యం| గండస్య కపోలస్య, పార్శ్వే ఏకదేశే| హనుగ్రహో వాతవ్యాధివిశేషః| అముం చ సుశ్రుతే అన్యతోవాతేనైవ తుల్యత్వాదనంతవాతం పరిత్యజ్య దశ శిరోరోగా అభిహితాః, ఏవం తంత్రాంతరేऽపి “కీర్తితాస్తద్విదా దశ” ఇత్యభిధానం; మాధవకరేణ తు త్రిదోషజత్వేన తదధికకంపహనుగ్రహలింగయోగాచ్చ కేవలవాతజాదన్యతోవాతాద్విలక్షణ ఏవాయమితి అనంతవాతోऽధికః పఠితః, భేదో హి భేదవతాం కారణభేదాద్విరుద్ధధర్మాధ్యాసాచ్చ భవతీతి||9-10||
Adhikarana ardhAvabhedalakShaNam (11-13) · Śloka 13
రూక్షాశనాత్యధ్యశనప్రాగ్వాతావశ్యమైథునైః |
వేగసంధారణాయాసవ్యాయామైః కుపితోऽనిలః ||11||
కేవలః సకఫో వాऽర్ధం గృహీత్వా శిరసో బలీ |
మన్యాభ్రూశంఖకర్ణాక్షిలలాటార్ధేऽతివేదనాం ||12||
శస్త్రారణినిభాం కుర్యాత్తీవ్రాం సోऽర్ధావభేదకః |
నయనం వాऽథవా శ్రోత్రమతివృద్ధో వినాశయేత్ ||13||
View original
रूक्षाशनात्यध्यशनप्राग्वातावश्यमैथुनैः |
वेगसन्धारणायासव्यायामैः कुपितोऽनिलः ||११||
केवलः सकफो वाऽर्धं गृहीत्वा शिरसो बली |
मन्याभ्रूशङ्खकर्णाक्षिललाटार्धेऽतिवेदनाम् ||१२||
शस्त्रारणिनिभां कुर्यात्तीव्रां सोऽर्धावभेदकः |
नयनं वाऽथवा श्रोत्रमतिवृद्धो विनाशयेत् ||१३||
అర్ధావభేదలక్షణమాహ– రూక్షాశనేత్యాది| అధ్యశనమజీర్ణే భోజనం| అవశ్యాయేతి అవశ్యాయో హిమముచ్యతే, ఛందోऽనురోధేన యకారలోపో హ్రస్వత్వం చేతి వ్యాచక్షతే| కదాచిత్ సశ్లేష్మవాతజత్వమితి వికల్పం దర్శయతి– కేవల ఇత్యాది| శస్త్రారణినిభాం శస్త్రచ్ఛేదనిభామరణినిభాం చ; అరణిః అగ్న్యుత్థాపనకాష్ఠయంత్రం, తస్య మంథనవత్ పీడా; కింవా, అరణినా కారణేన అగ్నిరేవోచ్యతే, తేనాగ్నినిభాం చ వేదనాం| సుశ్రుతే త్వయం త్రిదోషజః పఠితః| తద్యథా– “యస్యోత్తమాంగం రుజతేऽర్ధమాత్రం సతోదభేదభ్రమమోహశూలైః| పక్షాద్దశాహాదథవాऽప్యకస్మాత్తమర్ధభేదం త్రితయాద్వ్యవస్యేత్||” (సు. ఉ. తం. అ. 25) ఇతి| అత్ర తు కేవలోऽనిలః సకఫో వేత్యౌత్కర్ష్యాదభిధానం, “సోऽర్ధభేదః కఫానిలాత్|” ఇతి విదేహేऽప్యేవం బోద్ధవ్యం| అయముపేక్ష్యమాణో నయనాదికం హన్యాదిత్యాహ– నయనమిత్యాది| అత్రైవ విదేహః– “శిరసోऽన్యతరే పార్శ్వే కుపితో మారుతో యదా| శ్లేష్మణా రుధ్యతే జంతోస్తోదస్ఫుటనదాలనైః|| శూలావదారణైర్గాఢమర్ధం తదవరుధ్యతే| నయనం చావదీర్యేత సోऽర్ధభేదః కఫానిలాత్|| తథా త్ర్యహాత్ స పంచాహాత్ పక్షాన్మాసాచ్చ దేహినాం|” ఇతి| సుశ్రుతే “పవనాత్ సపిత్తాత్” (సు. ఉ. తం. అ. 25) ఇతి కేచిత్ పఠంతి| తేన వాతపిత్తజత్వమస్య| సాత్యకినా “వాయుః శిరఃశంఖభ్రూనేత్రమవగృహ్య” ఇత్యాదినా వాతజత్వమస్య దర్శితం| అన్యే తు సన్నిపాతాధికారాత్ సన్నిపాతజం పఠంతి, తథాచ సుశ్రుతః– ‘త్రితయాద్వ్యవస్యేత్|’ (సు. ఉ. తం. అ. 25) ఇతి| వ్యాధిస్వభావాదచిరానుబంధకత్వం సాన్నిపాతికత్వేऽపి||11-13||
Adhikarana sha~gkhakasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (14-15) · Śloka 15
రక్తపిత్తానిలా దుష్టాః శంఖదేశే విమూర్ఛితాః |
తీవ్రరుగ్దాహరాగం హి శోథం కుర్వంతి దారుణం ||14||
స శిరో విషవద్వేగీ నిరుంధ్యాశు గలం తథా |
త్రిరాత్రాజ్జీవితం హంతి శంఖకో నామతః పరం |
త్ర్యహాజ్జీవతి భైషజ్యం ప్రత్యాఖ్యాయ సమాచరేత్ ||15||
View original
रक्तपित्तानिला दुष्टाः शङ्खदेशे विमूर्छिताः |
तीव्ररुग्दाहरागं हि शोथं कुर्वन्ति दारुणम् ||१४||
स शिरो विषवद्वेगी निरुन्ध्याशु गलं तथा |
त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति शङ्खको नामतः परम् |
त्र्यहाज्जीवति भैषज्यं प्रत्याख्याय समाचरेत् ||१५||
శంఖకలక్షణమాహ– రక్తపిత్తానిలా ఇత్యాది| దుష్టాశ్చయాదిమంతః| మూర్ఛితాః అన్యోऽన్యమేకీభూతాః| కఫోऽప్యత్ర బోద్ధవ్యః; తథా చ సుశ్రుతః– “శంఖాశ్రితో వాయురుదీర్ణవేగః కృతానుతాపః కఫపిత్తరక్తైః|” (సు. ఉ. తం. అ. 25) ఇతి| ( మారకత్వమాహ– త్రిరాత్రాజ్జీవితం హంతీతి| కుశలేనోపక్రమే క్రియమాణే త్రిరాత్రాత్ పరతో జీవత్యేవేత్యత ఆహ– పరం త్ర్యహాజ్జీవతీతి| అత్ర అహఃసంబంధినీ రాత్రిరుపలక్ష్యతే, తేన త్రిరాత్రాత్, పరం జీవతీత్యర్థః| తత్ కిమస్య త్రిరాత్రాభ్యంతరే సాధ్యత్వమసాధ్యత్వం వేత్యత ఆహ– భైషజ్యమిత్యాది| తదనేన త్రిరాత్రాభ్యంతరే వికల్పితాసాధ్యత్వం, త్రిరాత్రాత్ పరమసాధ్యత్వం దర్శితం| తత్రైవ విదేహః– “చీయతే తు తదా పిత్తం శంఖయోరనిలాచితం| నిరుణద్ధి తతో మర్మ పరిపూరితముల్బణం|| తతః శంఖౌ ప్రరుజ్యేతే దహ్యేతే ఇవ వహ్నినా| సూచీభిరివ తుద్యేతే నికృత్యేతే ఇవాసినా|| శంఖకో నామ శిరసి వ్యాధిరేషః సుదారుణః| తృష్ణామూర్ఛాజ్వరకరస్త్రిరాత్రాత్ పరమంతకృత్|| కుశలేన తూపక్రాంతస్త్రిరాత్రాదేవ జీవతి|” ఇతి)||14-15||
Adhikarana puShpikA · Śloka 60
ఇతి శ్రీమాధవకరవిచితే మాధవనిదానే శిరోరోగనిదానం సమాప్తం ||60||
View original
इति श्रीमाधवकरविचिते माधवनिदाने शिरोरोगनिदानं समाप्तम् ||६०||
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం శిరోరోగనిదానం సమాప్తం||60||