૩૯. શ્લીપદનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉત્સેધસાધર્મ્યાદર્બુદેન સહ કફસમ્બન્ધાવ્યભિચારસામ્યાચ્ચાથ શ્લીપદનિદાનમ્| તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– ય ઇત્યાદિ| વઙ્ક્ષણાવસ્થાનમેવાસ્ય પૂર્વરૂપમ્| ક્રમેણેતિ શનૈઃ શનૈઃ| તત્ શ્લીપદં સ્યાદિત્યનેન નિરુપાધિરેવેયં સઞ્જ્ઞેતિ દર્શયતિ; અન્યે શિલાવત્ પદં શ્લીપદમિતિ વદન્તિ, નૈરુક્ત્યેન ચ વિધિના સાધુત્વમ્| કરકર્ણાદિગતશ્લીપદાનાં યથોક્તસમ્પ્રાપ્ત્યભાવાત્ કેચિદાહુરિતિ પરમતેનોક્તિઃ||૧-૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઉત્સેધસાધર્મ્યાદર્બુદેન સહ કફસમ્બન્ધાવ્યભિચારસાધર્મ્યાચ્ચ શ્લીપદનિદાનમ્| તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– ય ઇત્યાદિ| વઙ્ક્ષણાદ્યવસ્થાનમેવાસ્ય પૂર્વરૂપમ્| ક્રમેણેતિ શનૈઃ| વઙ્ક્ષણમૂરુમેઢ્રસન્ધિઃ, વઙ્ક્ષણસ્થઃ શ્વયથુઃ ભૃશાર્તિસહિતઃ ચરણં ગચ્છતીત્યર્થઃ, તત્ શ્લીપદં સ્યાદિત્યનેન પારિભાષિકી નિરુપાધિરેવેયં સઞ્જ્ઞેતિ| અન્યે શિલાવત્ પદં શ્લીપદમિતિ વદન્તિ| કેચિદાહુરિતિ પરમતેનોક્તિઃ| વાતજમાહ– અનિમિત્તમિત્યાદિ| અકારણેનૈવં પીડા| બહુશો વારંવારં જ્વરઃ, શેષં સુગમમ્| પિત્તજમાહ– પીતસઙ્કાશં પીતાવભાસં, મૃદુ મૃદુસ્પર્શમ્| શ્લેષ્મજમાહ– સ્નિગ્ધવર્ણમિતિ| સ્નિગ્ધવદ્વર્ણો યસ્ય, ચિક્કણમિત્યર્થઃ| પાણ્ડુ પીતશ્વેતમ્||૧-૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

એષામસાધ્યતામાહ– વલ્મીકમિવેત્યાદિ| સઞ્જાતં પ્રવૃદ્ધં સત્ વલ્મીકવદ્બહુશિખરાકારં ગ્રન્થિભિરુપચિતં યદ્ભવતિ તદસાધ્યમ્| અન્યે તુ પુનરમું ગ્રન્થિં કફજલક્ષણત્વેન વર્ણયન્તિ; તન્ન મનો ધિનોતિ, સુશ્રુતે વલ્મીકવજ્જાતસ્યાસાધ્યત્વેનાભિધાનાત્| તદ્યથા– “તત્ર સંવત્સરાતીતમતિમહદ્વલ્મીકમિવ સઞ્જાતં સમ્પ્રસ્રુતમિતિ વર્જનીયાનિ ભવન્તિ|” (સુ. નિ. અ. ૧૨) ઇતિ| અબ્દાત્મકમિત્યાદિ| અબ્દાત્મકં સંવત્સરાતીતમ્, અબ્દમેકમિતિ પાઠે તુ ‘અતિક્રાન્તમ્’ ઇતિ શેષઃ| મહદિતિ અત્યન્તમુચ્છૂનમ્| વર્જનીયં વિશેષત ઇતિ પ્રત્યાખ્યેયમ્||૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

એષામસાધ્યતામાહ– વલ્મીકમિત્યાદિ| વલ્મીકવદ્બહુશિખરાકારગ્રન્થિભિરુપચિતં યદ્ ભવતિ તદસાધ્યમ્| અન્યે પુનરમું ગ્રન્થિં કફજલક્ષણત્વેન વર્ણયન્તિ; તન્ન મનો ધિનોતિ, સુશ્રુતે વલ્મીકવજ્જાતસ્યાસાધ્યત્વેનાભિધાનાત્| તદ્યથા– “તત્ર સંવત્સરાતીતમતિમહદ્વલ્મીકવજ્જાતં સમ્પ્રસ્રુતમિતિ વર્જનીયાનિ ભવન્તિ” ઇતિ| સર્વાત્મકં ત્રિદોષજમ્| અન્યે અબ્દાત્મકમિતિ પઠન્તિ, તત્રાતિક્રાન્તવત્સરમિત્યર્થઃ| મહત્ અત્યન્તમુચ્છૂનમ્| વર્જનીયં વિશેષત ઇતિ પ્રત્યાખ્યેયમ્||૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લીપદેષુ કફસ્યાવ્યભિચારેણ પ્રાધાન્યમાહ– ત્રીણ્યપ્યેતાનીત્યાદિ| નનુ, યદ્યવ્યભિચારી સર્વત્ર કફઃ કથં તર્હિ એકદોષજત્વવ્યપદેશઃ, સર્વસ્ય દ્વિદોષજત્વપ્રસઙ્ગાત્? ઉચ્યતે– અનુબન્ધોઽત્ર કફઃ, ન ત્વનુબન્ધ્યઃ; એતેનાત્ર ન દ્વિદોષજપ્રસઙ્ગ ઇત્યભિપ્રાયઃ||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શ્લીપદેષુ કફસ્યાવ્યભિચારેણ પ્રાધાન્યમાહ– ત્રીણીત્યાદિ| ત્રીણિ વાતજાદીનિ, યતો ગુરુત્વં ચ શ્લેષ્મણા વિના ન સ્યાત્| નનુ, યદ્યેવં તર્હિ કથમેકદોષજવ્યપદેશઃ, સર્વસ્ય દ્વિદોષત્વપ્રસઙ્ગાત્; ઉચ્યતે– કફોઽત્રાનુબન્ધરૂપઃ, ન ત્વનુબન્ધ્યઃ| તેન, ન દ્વિદોષજત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યભિપ્રાયઃ||૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લીપદસમ્ભવહેતું દેશમાહ– પુરાણોદકેત્યાદિ| અનૂપદેશે હિ સલિલં પતિતં બહૂદકં નિમ્નતયા ન શોષમુપયાતિ; જાઙ્ગલે તુ આગ્નેયોન્નતભૂભાગત્વાત્ ન પુરાણોદકભૂયિષ્ઠતા| સ્તિમિતસ્યાનૂપસ્ય મન્દાતપત્વેનોષ્ણર્તાવપિ શીતતેતિ અત ઉક્તમ્– “સર્વર્તુષુ ચ શીતલાઃ” ઇતિ| કરકર્ણાદિગતશ્લીપદસન્દેહે કોપદ્વારેણ જ્વરેણ શ્લીપદાવધારણં કરણીયમ્||૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શ્લીપદસમ્ભવે હેતુનિર્દેશમાહ– પુરાણોદકેત્યાદિ| પુરાણોદકભૂયિષ્ઠા ઇતિ અનૂપદેશે સલિલં પતિતં બહૂદકં નિમ્નભૂભાગતયા ન શોષમુપયાતિ, અતોઽનૂપદેશસ્ય પુરાણોદકભૂયિષ્ઠતા; જાઙ્ગલે ત્વાગ્નેયોન્નતભૂભાગતયા સલિલં પતિતં ન તિષ્ઠતિ, સ્થિતમપિ રૂક્ષોષ્ણશુષ્કદેશસ્ય શોષમુપયાતિ, ઇતિ જાઙ્ગલદેશસ્ય ન પુરાણોદકભૂયિષ્ઠતા| સર્વેષ્વપિ ઋતુષુ શીતલા યે દેશાઃ હિમવત્પ્રદેશાઃ||૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– યદિત્યાદિ| અત્યુન્નતસર્વલિઙ્ગમિતિ યેન દોષેણારબ્ધં શ્લીપદં તસ્યાત્યુન્નતાનિ અતિવૃદ્ધાનિ સર્વાણિ લિઙ્ગાનિ યત્ર તત્તથા| સકણ્ડુરમિતિ અત્યન્તકણ્ડુમત્| શ્લેષ્મયુતમિતિ શ્લેષ્માનુગમ્||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પુનરસાધ્યતામાહ– યદિત્યાદિ| શ્લેષ્મલાહારો મધુરાદિઃ, વિહારો દિવાસ્વપ્નાદિઃ, કફપ્રકૃતિકસ્ય સાસ્રાવમ્ આસ્રાવયુતમ્| અત્યુન્નતસર્વલિઙ્ગં યેન દોષેણારબ્ધં શ્લીપદં, તસ્યાત્યુન્નતાનિ ઇમાન્યતિપ્રવૃદ્ધાનિ સર્વાણિ ત્રિદોષલિઙ્ગાનિ યત્ર તત્, સકણ્ડુરં કણ્ડૂયુતં, શ્લેષ્મયુતં શ્લેષ્મણોપગતમ્||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તવિરચિતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં શ્લીપદનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં શ્લીપદનિદાનમ્||૩૯||