Adhikarana shlIpadasamprAptiH, vAtaja-pittaja-shlaiShmikashlIpadalakShaNaM ca (1-3) · Śloka 3
અથ શ્લીપદનિદાનમ્ |
યઃ સજ્વરો વઙ્ક્ષણજો ભૃશાર્તિઃ શોથો નૃણાં પાદગતઃ ક્રમેણ |
તચ્છ્લીપદં સ્યાત્ કરકર્ણનેત્રશિશ્નૌષ્ઠનાસાસ્વપિ કેચિદાહુઃ ||૧||
વાતજં કૃષ્ણરૂક્ષં ચ સ્ફુટિતં તીવ્રવેદનમ્ |
અનિમિત્તરુજં તસ્ય બહુશો જ્વર એવ ચ ||૨||
પિત્તજં પીતસઙ્કાશં દાહજ્વરયુતં મૃદુ |
શ્લૈષ્મિકં સ્નિગ્ધવર્ણં ચ શ્વેતં પાણ્ડુ ગુરુ સ્થિરમ્ ||૩||
View original
अथ श्लीपदनिदानम् |
यः सज्वरो वङ्क्षणजो भृशार्तिः शोथो नृणां पादगतः क्रमेण |
तच्छ्लीपदं स्यात् करकर्णनेत्रशिश्नौष्ठनासास्वपि केचिदाहुः ||१||
वातजं कृष्णरूक्षं च स्फुटितं तीव्रवेदनम् |
अनिमित्तरुजं तस्य बहुशो ज्वर एव च ||२||
पित्तजं पीतसङ्काशं दाहज्वरयुतं मृदु |
श्लैष्मिकं स्निग्धवर्णं च श्वेतं पाण्डु गुरु स्थिरम् ||३||
ઉત્સેધસાધર્મ્યાદર્બુદેન સહ કફસમ્બન્ધાવ્યભિચારસામ્યાચ્ચાથ શ્લીપદનિદાનમ્| તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– ય ઇત્યાદિ| વઙ્ક્ષણાવસ્થાનમેવાસ્ય પૂર્વરૂપમ્| ક્રમેણેતિ શનૈઃ શનૈઃ| તત્ શ્લીપદં સ્યાદિત્યનેન નિરુપાધિરેવેયં સઞ્જ્ઞેતિ દર્શયતિ; અન્યે શિલાવત્ પદં શ્લીપદમિતિ વદન્તિ, નૈરુક્ત્યેન ચ વિધિના સાધુત્વમ્| કરકર્ણાદિગતશ્લીપદાનાં યથોક્તસમ્પ્રાપ્ત્યભાવાત્ કેચિદાહુરિતિ પરમતેનોક્તિઃ||૧-૩||
Adhikarana asAdhyashlIpadalakShaNam (4) · Śloka 4
વલ્મીકમિવ સઞ્જાતં કણ્ટકૈરુપચીયતે |
અબ્દાત્મકં મહત્તચ્ચ વર્જનીયં વિશેષતઃ ||૪||
View original
वल्मीकमिव सञ्जातं कण्टकैरुपचीयते |
अब्दात्मकं महत्तच्च वर्जनीयं विशेषतः ||४||
એષામસાધ્યતામાહ– વલ્મીકમિવેત્યાદિ| સઞ્જાતં પ્રવૃદ્ધં સત્ વલ્મીકવદ્બહુશિખરાકારં ગ્રન્થિભિરુપચિતં યદ્ભવતિ તદસાધ્યમ્| અન્યે તુ પુનરમું ગ્રન્થિં કફજલક્ષણત્વેન વર્ણયન્તિ; તન્ન મનો ધિનોતિ, સુશ્રુતે વલ્મીકવજ્જાતસ્યાસાધ્યત્વેનાભિધાનાત્| તદ્યથા– “તત્ર સંવત્સરાતીતમતિમહદ્વલ્મીકમિવ સઞ્જાતં સમ્પ્રસ્રુતમિતિ વર્જનીયાનિ ભવન્તિ|” (સુ. નિ. અ. ૧૨) ઇતિ| અબ્દાત્મકમિત્યાદિ| અબ્દાત્મકં સંવત્સરાતીતમ્, અબ્દમેકમિતિ પાઠે તુ ‘અતિક્રાન્તમ્’ ઇતિ શેષઃ| મહદિતિ અત્યન્તમુચ્છૂનમ્| વર્જનીયં વિશેષત ઇતિ પ્રત્યાખ્યેયમ્||૪||
Adhikarana shlIpadeShu kaphasyAvyabhicAreNa prAdhAnyam (5) · Śloka 5
ત્રીણ્યપ્યેતાનિ જાનીયાચ્છ્લીપદાનિ કફોચ્છ્રયાત્ |
ગુરુત્વં ચ મહત્ત્વં ચ યસ્માન્નાસ્તિ કફં વિના ||૫||
(સુ. નિ. અ. ૧૨) |
View original
त्रीण्यप्येतानि जानीयाच्छ्लीपदानि कफोच्छ्रयात् |
गुरुत्वं च महत्त्वं च यस्मान्नास्ति कफं विना ||५||
(सु. नि. अ. १२) |
શ્લીપદેષુ કફસ્યાવ્યભિચારેણ પ્રાધાન્યમાહ– ત્રીણ્યપ્યેતાનીત્યાદિ| નનુ, યદ્યવ્યભિચારી સર્વત્ર કફઃ કથં તર્હિ એકદોષજત્વવ્યપદેશઃ, સર્વસ્ય દ્વિદોષજત્વપ્રસઙ્ગાત્? ઉચ્યતે– અનુબન્ધોઽત્ર કફઃ, ન ત્વનુબન્ધ્યઃ; એતેનાત્ર ન દ્વિદોષજપ્રસઙ્ગ ઇત્યભિપ્રાયઃ||૫||
Adhikarana shlIpadasambhavaheturdeshaH (6) · Śloka 6
પુરાણોદકભૂયિષ્ઠાઃ સર્વર્તુષુ ચ શીતલાઃ |
યે દેશાસ્તેષુ જાયન્તે શ્લીપદાનિ વિશેષતઃ ||૬||
(સુ. નિ. અ. ૧૨) |
View original
पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्वर्तुषु च शीतलाः |
ये देशास्तेषु जायन्ते श्लीपदानि विशेषतः ||६||
(सु. नि. अ. १२) |
શ્લીપદસમ્ભવહેતું દેશમાહ– પુરાણોદકેત્યાદિ| અનૂપદેશે હિ સલિલં પતિતં બહૂદકં નિમ્નતયા ન શોષમુપયાતિ; જાઙ્ગલે તુ આગ્નેયોન્નતભૂભાગત્વાત્ ન પુરાણોદકભૂયિષ્ઠતા| સ્તિમિતસ્યાનૂપસ્ય મન્દાતપત્વેનોષ્ણર્તાવપિ શીતતેતિ અત ઉક્તમ્– “સર્વર્તુષુ ચ શીતલાઃ” ઇતિ| કરકર્ણાદિગતશ્લીપદસન્દેહે કોપદ્વારેણ જ્વરેણ શ્લીપદાવધારણં કરણીયમ્||૬||
Adhikarana shlIpadasyAparamasAdhyalakShaNam (7) · Śloka 7
યચ્છ્લેષ્મલાહારવિહારજાતં પુંસઃ પ્રકૃત્યાઽપિ કફાત્મકસ્ય |
સાસ્રાવમત્યુન્નતસર્વલિઙ્ગં સકણ્ડુરં શ્લેષ્મયુતં વિવર્જ્યમ્ ||૭||
View original
यच्छ्लेष्मलाहारविहारजातं पुंसः प्रकृत्याऽपि कफात्मकस्य |
सास्रावमत्युन्नतसर्वलिङ्गं सकण्डुरं श्लेष्मयुतं विवर्ज्यम् ||७||
અપરમસાધ્યલક્ષણમાહ– યદિત્યાદિ| અત્યુન્નતસર્વલિઙ્ગમિતિ યેન દોષેણારબ્ધં શ્લીપદં તસ્યાત્યુન્નતાનિ અતિવૃદ્ધાનિ સર્વાણિ લિઙ્ગાનિ યત્ર તત્તથા| સકણ્ડુરમિતિ અત્યન્તકણ્ડુમત્| શ્લેષ્મયુતમિતિ શ્લેષ્માનુગમ્||૭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 39
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને શ્લીપદનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૩૯||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने श्लीपदनिदानं समाप्तम् ||३९||
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તવિરચિતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં શ્લીપદનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૯||