Adhikarana shlIpadasamprAptiH, vAtaja-pittaja-shlaiShmikashlIpadalakShaNaM ca (1-3) · Śloka 3
ਅਥ ਸ਼੍ਲੀਪਦਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਯਃ ਸਜ੍ਵਰੋ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਜੋ ਭਸ਼ਾਰ੍ਤਿਃ ਸ਼ੋਥੋ ਨਣਾਂ ਪਾਦਗਤਃ ਕ੍ਰਮੇਣ |
ਤਚ੍ਛ੍ਲੀਪਦਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਰਕਰ੍ਣਨੇਤ੍ਰਸ਼ਿਸ਼੍ਨੌਸ੍ਠਨਾਸਾਸ੍ਵਪਿ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ ||੧||
ਵਾਤਜਂ ਕਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਂ ਚ ਸ੍ਫੁਟਿਤਂ ਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨਮ੍ |
ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਰੁਜਂ ਤਸ੍ਯ ਬਹੁਸ਼ੋ ਜ੍ਵਰ ਏਵ ਚ ||੨||
ਪਿਤ੍ਤਜਂ ਪੀਤਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਦਾਹਜ੍ਵਰਯੁਤਂ ਮਦੁ |
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵਰ੍ਣਂ ਚ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਪਾਣ੍ਡੁ ਗੁਰੁ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ ||੩||
View original
अथ श्लीपदनिदानम् |
यः सज्वरो वङ्क्षणजो भृशार्तिः शोथो नृणां पादगतः क्रमेण |
तच्छ्लीपदं स्यात् करकर्णनेत्रशिश्नौष्ठनासास्वपि केचिदाहुः ||१||
वातजं कृष्णरूक्षं च स्फुटितं तीव्रवेदनम् |
अनिमित्तरुजं तस्य बहुशो ज्वर एव च ||२||
पित्तजं पीतसङ्काशं दाहज्वरयुतं मृदु |
श्लैष्मिकं स्निग्धवर्णं च श्वेतं पाण्डु गुरु स्थिरम् ||३||
ਉਤ੍ਸੇਧਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਦਰ੍ਬੁਦੇਨ ਸਹ ਕਫਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਸਾਮ੍ਯਾਚ੍ਚਾਥ ਸ਼੍ਲੀਪਦਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਾਵਸ੍ਥਾਨਮੇਵਾਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍| ਕ੍ਰਮੇਣੇਤਿ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ| ਤਤ੍ ਸ਼੍ਲੀਪਦਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਨਿਰੁਪਾਧਿਰੇਵੇਯਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਸ਼ਿਲਾਵਤ੍ ਪਦਂ ਸ਼੍ਲੀਪਦਮਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਨੈਰੁਕ੍ਤ੍ਯੇਨ ਚ ਵਿਧਿਨਾ ਸਾਧੁਤ੍ਵਮ੍| ਕਰਕਰ੍ਣਾਦਿਗਤਸ਼੍ਲੀਪਦਾਨਾਂ ਯਥੋਕ੍ਤਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਭਾਵਾਤ੍ ਕੇਚਿਦਾਹੁਰਿਤਿ ਪਰਮਤੇਨੋਕ੍ਤਿਃ||੧-੩||
Adhikarana asAdhyashlIpadalakShaNam (4) · Śloka 4
ਵਲ੍ਮੀਕਮਿਵ ਸਞ੍ਜਾਤਂ ਕਣ੍ਟਕੈਰੁਪਚੀਯਤੇ |
ਅਬ੍ਦਾਤ੍ਮਕਂ ਮਹਤ੍ਤਚ੍ਚ ਵਰ੍ਜਨੀਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੪||
View original
वल्मीकमिव सञ्जातं कण्टकैरुपचीयते |
अब्दात्मकं महत्तच्च वर्जनीयं विशेषतः ||४||
ਏਸਾਮਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ– ਵਲ੍ਮੀਕਮਿਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਞ੍ਜਾਤਂ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਂ ਸਤ੍ ਵਲ੍ਮੀਕਵਦ੍ਬਹੁਸ਼ਿਖਰਾਕਾਰਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਭਿਰੁਪਚਿਤਂ ਯਦ੍ਭਵਤਿ ਤਦਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪੁਨਰਮੁਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਕਫਜਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ ਮਨੋ ਧਿਨੋਤਿ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਵਲ੍ਮੀਕਵਜ੍ਜਾਤਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਭਿਧਾਨਾਤ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਤਤ੍ਰ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤੀਤਮਤਿਮਹਦ੍ਵਲ੍ਮੀਕਮਿਵ ਸਞ੍ਜਾਤਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਮਿਤਿ ਵਰ੍ਜਨੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ|” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੨) ਇਤਿ| ਅਬ੍ਦਾਤ੍ਮਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਬ੍ਦਾਤ੍ਮਕਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤੀਤਮ੍, ਅਬ੍ਦਮੇਕਮਿਤਿ ਪਾਠੇ ਤੁ ‘ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਮਹਦਿਤਿ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਮੁਚ੍ਛੂਨਮ੍| ਵਰ੍ਜਨੀਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍||੪||
Adhikarana shlIpadeShu kaphasyAvyabhicAreNa prAdhAnyam (5) · Śloka 5
ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਪ੍ਯੇਤਾਨਿ ਜਾਨੀਯਾਚ੍ਛ੍ਲੀਪਦਾਨਿ ਕਫੋਚ੍ਛ੍ਰਯਾਤ੍ |
ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਚ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਫਂ ਵਿਨਾ ||੫||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੨) |
View original
त्रीण्यप्येतानि जानीयाच्छ्लीपदानि कफोच्छ्रयात् |
गुरुत्वं च महत्त्वं च यस्मान्नास्ति कफं विना ||५||
(सु. नि. अ. १२) |
ਸ਼੍ਲੀਪਦੇਸੁ ਕਫਸ੍ਯਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰੇਣ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਾਹ– ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਪ੍ਯੇਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯਵ੍ਯਭਿਚਾਰੀ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਫਃ ਕਥਂ ਤਰ੍ਹਿ ਏਕਦੋਸਜਤ੍ਵਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ, ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਅਨੁਬਨ੍ਧੋਤ੍ਰ ਕਫਃ, ਨ ਤ੍ਵਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਃ; ਏਤੇਨਾਤ੍ਰ ਨ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਪ੍ਰਸਙ੍ਗ ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਃ||੫||
Adhikarana shlIpadasambhavaheturdeshaH (6) · Śloka 6
ਪੁਰਾਣੋਦਕਭੂਯਿਸ੍ਠਾਃ ਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁਸੁ ਚ ਸ਼ੀਤਲਾਃ |
ਯੇ ਦੇਸ਼ਾਸ੍ਤੇਸੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੀਪਦਾਨਿ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੬||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੨) |
View original
पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्वर्तुषु च शीतलाः |
ये देशास्तेषु जायन्ते श्लीपदानि विशेषतः ||६||
(सु. नि. अ. १२) |
ਸ਼੍ਲੀਪਦਸਮ੍ਭਵਹੇਤੁਂ ਦੇਸ਼ਮਾਹ– ਪੁਰਾਣੋਦਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੂਪਦੇਸ਼ੇ ਹਿ ਸਲਿਲਂ ਪਤਿਤਂ ਬਹੂਦਕਂ ਨਿਮ੍ਨਤਯਾ ਨ ਸ਼ੋਸਮੁਪਯਾਤਿ; ਜਾਙ੍ਗਲੇ ਤੁ ਆਗ੍ਨੇਯੋਨ੍ਨਤਭੂਭਾਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਨ ਪੁਰਾਣੋਦਕਭੂਯਿਸ੍ਠਤਾ| ਸ੍ਤਿਮਿਤਸ੍ਯਾਨੂਪਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦਾਤਪਤ੍ਵੇਨੋਸ੍ਣਰ੍ਤਾਵਪਿ ਸ਼ੀਤਤੇਤਿ ਅਤ ਉਕ੍ਤਮ੍– “ਸਰ੍ਵਰ੍ਤੁਸੁ ਚ ਸ਼ੀਤਲਾਃ” ਇਤਿ| ਕਰਕਰ੍ਣਾਦਿਗਤਸ਼੍ਲੀਪਦਸਨ੍ਦੇਹੇ ਕੋਪਦ੍ਵਾਰੇਣ ਜ੍ਵਰੇਣ ਸ਼੍ਲੀਪਦਾਵਧਾਰਣਂ ਕਰਣੀਯਮ੍||੬||
Adhikarana shlIpadasyAparamasAdhyalakShaNam (7) · Śloka 7
ਯਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਲਾਹਾਰਵਿਹਾਰਜਾਤਂ ਪੁਂਸਃ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਪਿ ਕਫਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ |
ਸਾਸ੍ਰਾਵਮਤ੍ਯੁਨ੍ਨਤਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਸਕਣ੍ਡੁਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਯੁਤਂ ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਯਮ੍ ||੭||
View original
यच्छ्लेष्मलाहारविहारजातं पुंसः प्रकृत्याऽपि कफात्मकस्य |
सास्रावमत्युन्नतसर्वलिङ्गं सकण्डुरं श्लेष्मयुतं विवर्ज्यम् ||७||
ਅਪਰਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਯੁਨ੍ਨਤਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਯੇਨ ਦੋਸੇਣਾਰਬ੍ਧਂ ਸ਼੍ਲੀਪਦਂ ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਯੁਨ੍ਨਤਾਨਿ ਅਤਿਵਦ੍ਧਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਤਥਾ| ਸਕਣ੍ਡੁਰਮਿਤਿ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਕਣ੍ਡੁਮਤ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਯੁਤਮਿਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨੁਗਮ੍||੭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 39
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਸ਼੍ਲੀਪਦਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੩੯||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने श्लीपदनिदानं समाप्तम् ||३९||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼੍ਲੀਪਦਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੩੯||