Adhikarana shlIpadasamprAptiH, vAtaja-pittaja-shlaiShmikashlIpadalakShaNaM ca (1-3) · Śloka 3
ಅಥ ಶ್ಲೀಪದನಿದಾನಮ್ |
ಯಃ ಸಜ್ವರೋ ವಙ್ಕ್ಷಣಜೋ ಭೃಶಾರ್ತಿಃ ಶೋಥೋ ನೃಣಾಂ ಪಾದಗತಃ ಕ್ರಮೇಣ |
ತಚ್ಛ್ಲೀಪದಂ ಸ್ಯಾತ್ ಕರಕರ್ಣನೇತ್ರಶಿಶ್ನೌಷ್ಠನಾಸಾಸ್ವಪಿ ಕೇಚಿದಾಹುಃ ||೧||
ವಾತಜಂ ಕೃಷ್ಣರೂಕ್ಷಂ ಚ ಸ್ಫುಟಿತಂ ತೀವ್ರವೇದನಮ್ |
ಅನಿಮಿತ್ತರುಜಂ ತಸ್ಯ ಬಹುಶೋ ಜ್ವರ ಏವ ಚ ||೨||
ಪಿತ್ತಜಂ ಪೀತಸಙ್ಕಾಶಂ ದಾಹಜ್ವರಯುತಂ ಮೃದು |
ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಂ ಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ಣಂ ಚ ಶ್ವೇತಂ ಪಾಣ್ಡು ಗುರು ಸ್ಥಿರಮ್ ||೩||
View original
अथ श्लीपदनिदानम् |
यः सज्वरो वङ्क्षणजो भृशार्तिः शोथो नृणां पादगतः क्रमेण |
तच्छ्लीपदं स्यात् करकर्णनेत्रशिश्नौष्ठनासास्वपि केचिदाहुः ||१||
वातजं कृष्णरूक्षं च स्फुटितं तीव्रवेदनम् |
अनिमित्तरुजं तस्य बहुशो ज्वर एव च ||२||
पित्तजं पीतसङ्काशं दाहज्वरयुतं मृदु |
श्लैष्मिकं स्निग्धवर्णं च श्वेतं पाण्डु गुरु स्थिरम् ||३||
ಉತ್ಸೇಧಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದರ್ಬುದೇನ ಸಹ ಕಫಸಮ್ಬನ್ಧಾವ್ಯಭಿಚಾರಸಾಮ್ಯಾಚ್ಚಾಥ ಶ್ಲೀಪದನಿದಾನಮ್| ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಙ್ಕ್ಷಣಾವಸ್ಥಾನಮೇವಾಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮ್| ಕ್ರಮೇಣೇತಿ ಶನೈಃ ಶನೈಃ| ತತ್ ಶ್ಲೀಪದಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯನೇನ ನಿರುಪಾಧಿರೇವೇಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಅನ್ಯೇ ಶಿಲಾವತ್ ಪದಂ ಶ್ಲೀಪದಮಿತಿ ವದನ್ತಿ, ನೈರುಕ್ತ್ಯೇನ ಚ ವಿಧಿನಾ ಸಾಧುತ್ವಮ್| ಕರಕರ್ಣಾದಿಗತಶ್ಲೀಪದಾನಾಂ ಯಥೋಕ್ತಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಭಾವಾತ್ ಕೇಚಿದಾಹುರಿತಿ ಪರಮತೇನೋಕ್ತಿಃ||೧-೩||
Adhikarana asAdhyashlIpadalakShaNam (4) · Śloka 4
ವಲ್ಮೀಕಮಿವ ಸಞ್ಜಾತಂ ಕಣ್ಟಕೈರುಪಚೀಯತೇ |
ಅಬ್ದಾತ್ಮಕಂ ಮಹತ್ತಚ್ಚ ವರ್ಜನೀಯಂ ವಿಶೇಷತಃ ||೪||
View original
वल्मीकमिव सञ्जातं कण्टकैरुपचीयते |
अब्दात्मकं महत्तच्च वर्जनीयं विशेषतः ||४||
ಏಷಾಮಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ವಲ್ಮೀಕಮಿವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಞ್ಜಾತಂ ಪ್ರವೃದ್ಧಂ ಸತ್ ವಲ್ಮೀಕವದ್ಬಹುಶಿಖರಾಕಾರಂ ಗ್ರನ್ಥಿಭಿರುಪಚಿತಂ ಯದ್ಭವತಿ ತದಸಾಧ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಪುನರಮುಂ ಗ್ರನ್ಥಿಂ ಕಫಜಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ವರ್ಣಯನ್ತಿ; ತನ್ನ ಮನೋ ಧಿನೋತಿ, ಸುಶ್ರುತೇ ವಲ್ಮೀಕವಜ್ಜಾತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವೇನಾಭಿಧಾನಾತ್| ತದ್ಯಥಾ– “ತತ್ರ ಸಂವತ್ಸರಾತೀತಮತಿಮಹದ್ವಲ್ಮೀಕಮಿವ ಸಞ್ಜಾತಂ ಸಮ್ಪ್ರಸ್ರುತಮಿತಿ ವರ್ಜನೀಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೨) ಇತಿ| ಅಬ್ದಾತ್ಮಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಬ್ದಾತ್ಮಕಂ ಸಂವತ್ಸರಾತೀತಮ್, ಅಬ್ದಮೇಕಮಿತಿ ಪಾಠೇ ತು ‘ಅತಿಕ್ರಾನ್ತಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಮಹದಿತಿ ಅತ್ಯನ್ತಮುಚ್ಛೂನಮ್| ವರ್ಜನೀಯಂ ವಿಶೇಷತ ಇತಿ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೪||
Adhikarana shlIpadeShu kaphasyAvyabhicAreNa prAdhAnyam (5) · Śloka 5
ತ್ರೀಣ್ಯಪ್ಯೇತಾನಿ ಜಾನೀಯಾಚ್ಛ್ಲೀಪದಾನಿ ಕಫೋಚ್ಛ್ರಯಾತ್ |
ಗುರುತ್ವಂ ಚ ಮಹತ್ತ್ವಂ ಚ ಯಸ್ಮಾನ್ನಾಸ್ತಿ ಕಫಂ ವಿನಾ ||೫||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೨) |
View original
त्रीण्यप्येतानि जानीयाच्छ्लीपदानि कफोच्छ्रयात् |
गुरुत्वं च महत्त्वं च यस्मान्नास्ति कफं विना ||५||
(सु. नि. अ. १२) |
ಶ್ಲೀಪದೇಷು ಕಫಸ್ಯಾವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಾಹ– ತ್ರೀಣ್ಯಪ್ಯೇತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಯದ್ಯವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಸರ್ವತ್ರ ಕಫಃ ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ಏಕದೋಷಜತ್ವವ್ಯಪದೇಶಃ, ಸರ್ವಸ್ಯ ದ್ವಿದೋಷಜತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಅನುಬನ್ಧೋಽತ್ರ ಕಫಃ, ನ ತ್ವನುಬನ್ಧ್ಯಃ; ಏತೇನಾತ್ರ ನ ದ್ವಿದೋಷಜಪ್ರಸಙ್ಗ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ||೫||
Adhikarana shlIpadasambhavaheturdeshaH (6) · Śloka 6
ಪುರಾಣೋದಕಭೂಯಿಷ್ಠಾಃ ಸರ್ವರ್ತುಷು ಚ ಶೀತಲಾಃ |
ಯೇ ದೇಶಾಸ್ತೇಷು ಜಾಯನ್ತೇ ಶ್ಲೀಪದಾನಿ ವಿಶೇಷತಃ ||೬||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೨) |
View original
पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्वर्तुषु च शीतलाः |
ये देशास्तेषु जायन्ते श्लीपदानि विशेषतः ||६||
(सु. नि. अ. १२) |
ಶ್ಲೀಪದಸಮ್ಭವಹೇತುಂ ದೇಶಮಾಹ– ಪುರಾಣೋದಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅನೂಪದೇಶೇ ಹಿ ಸಲಿಲಂ ಪತಿತಂ ಬಹೂದಕಂ ನಿಮ್ನತಯಾ ನ ಶೋಷಮುಪಯಾತಿ; ಜಾಙ್ಗಲೇ ತು ಆಗ್ನೇಯೋನ್ನತಭೂಭಾಗತ್ವಾತ್ ನ ಪುರಾಣೋದಕಭೂಯಿಷ್ಠತಾ| ಸ್ತಿಮಿತಸ್ಯಾನೂಪಸ್ಯ ಮನ್ದಾತಪತ್ವೇನೋಷ್ಣರ್ತಾವಪಿ ಶೀತತೇತಿ ಅತ ಉಕ್ತಮ್– “ಸರ್ವರ್ತುಷು ಚ ಶೀತಲಾಃ” ಇತಿ| ಕರಕರ್ಣಾದಿಗತಶ್ಲೀಪದಸನ್ದೇಹೇ ಕೋಪದ್ವಾರೇಣ ಜ್ವರೇಣ ಶ್ಲೀಪದಾವಧಾರಣಂ ಕರಣೀಯಮ್||೬||
Adhikarana shlIpadasyAparamasAdhyalakShaNam (7) · Śloka 7
ಯಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಲಾಹಾರವಿಹಾರಜಾತಂ ಪುಂಸಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾಽಪಿ ಕಫಾತ್ಮಕಸ್ಯ |
ಸಾಸ್ರಾವಮತ್ಯುನ್ನತಸರ್ವಲಿಙ್ಗಂ ಸಕಣ್ಡುರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಯುತಂ ವಿವರ್ಜ್ಯಮ್ ||೭||
View original
यच्छ्लेष्मलाहारविहारजातं पुंसः प्रकृत्याऽपि कफात्मकस्य |
सास्रावमत्युन्नतसर्वलिङ्गं सकण्डुरं श्लेष्मयुतं विवर्ज्यम् ||७||
ಅಪರಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯದಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ಯುನ್ನತಸರ್ವಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಯೇನ ದೋಷೇಣಾರಬ್ಧಂ ಶ್ಲೀಪದಂ ತಸ್ಯಾತ್ಯುನ್ನತಾನಿ ಅತಿವೃದ್ಧಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಯತ್ರ ತತ್ತಥಾ| ಸಕಣ್ಡುರಮಿತಿ ಅತ್ಯನ್ತಕಣ್ಡುಮತ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಯುತಮಿತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನುಗಮ್||೭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 39
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಶ್ಲೀಪದನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೩೯||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने श्लीपदनिदानं समाप्तम् ||३९||
ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶ್ಲೀಪದನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩೯||