ಅಥ ಶ್ಲೀಪದನಿದಾನಮ್ | ಯಃ ಸಜ್ವರೋ ವಙ್ಕ್ಷಣಜೋ ಭೃಶಾರ್ತಿಃ ಶೋಥೋ ನೃಣಾಂ ಪಾದಗತಃ ಕ್ರಮೇಣ | ತಚ್ಛ್ಲೀಪದಂ ಸ್ಯಾತ್ ಕರಕರ್ಣನೇತ್ರಶಿಶ್ನೌಷ್ಠನಾಸಾಸ್ವಪಿ ಕೇಚಿದಾಹುಃ ||೧|| ವಾತಜಂ ಕೃಷ್ಣರೂಕ್ಷಂ ಚ ಸ್ಫುಟಿತಂ ತೀವ್ರವೇದನಮ್ | ಅನಿಮಿತ್ತರುಜಂ ತಸ್ಯ ಬಹುಶೋ ಜ್ವರ ಏವ ಚ ||೨|| ಪಿತ್ತಜಂ ಪೀತಸಙ್ಕಾಶಂ ದಾಹಜ್ವರಯುತಂ ಮೃದು | ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಂ ಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ಣಂ ಚ ಶ್ವೇತಂ ಪಾಣ್ಡು ಗುರು ಸ್ಥಿರಮ್ ||೩||
View original
अथ श्लीपदनिदानम् | यः सज्वरो वङ्क्षणजो भृशार्तिः शोथो नृणां पादगतः क्रमेण | तच्छ्लीपदं स्यात् करकर्णनेत्रशिश्नौष्ठनासास्वपि केचिदाहुः ||१|| वातजं कृष्णरूक्षं च स्फुटितं तीव्रवेदनम् | अनिमित्तरुजं तस्य बहुशो ज्वर एव च ||२|| पित्तजं पीतसङ्काशं दाहज्वरयुतं मृदु | श्लैष्मिकं स्निग्धवर्णं च श्वेतं पाण्डु गुरु स्थिरम् ||३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಉತ್ಸೇಧಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದರ್ಬುದೇನ ಸಹ ಕಫಸಮ್ಬನ್ಧಾವ್ಯಭಿಚಾರಸಾಮ್ಯಾಚ್ಚಾಥ ಶ್ಲೀಪದನಿದಾನಮ್| ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಙ್ಕ್ಷಣಾವಸ್ಥಾನಮೇವಾಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮ್| ಕ್ರಮೇಣೇತಿ ಶನೈಃ ಶನೈಃ| ತತ್ ಶ್ಲೀಪದಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯನೇನ ನಿರುಪಾಧಿರೇವೇಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಅನ್ಯೇ ಶಿಲಾವತ್ ಪದಂ ಶ್ಲೀಪದಮಿತಿ ವದನ್ತಿ, ನೈರುಕ್ತ್ಯೇನ ಚ ವಿಧಿನಾ ಸಾಧುತ್ವಮ್| ಕರಕರ್ಣಾದಿಗತಶ್ಲೀಪದಾನಾಂ ಯಥೋಕ್ತಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಭಾವಾತ್ ಕೇಚಿದಾಹುರಿತಿ ಪರಮತೇನೋಕ್ತಿಃ||೧-೩||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಉತ್ಸೇಧಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದರ್ಬುದೇನ ಸಹ ಕಫಸಮ್ಬನ್ಧಾವ್ಯಭಿಚಾರಸಾಧರ್ಮ್ಯಾಚ್ಚ ಶ್ಲೀಪದನಿದಾನಮ್| ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಙ್ಕ್ಷಣಾದ್ಯವಸ್ಥಾನಮೇವಾಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮ್| ಕ್ರಮೇಣೇತಿ ಶನೈಃ| ವಙ್ಕ್ಷಣಮೂರುಮೇಢ್ರಸನ್ಧಿಃ, ವಙ್ಕ್ಷಣಸ್ಥಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಭೃಶಾರ್ತಿಸಹಿತಃ ಚರಣಂ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ತತ್ ಶ್ಲೀಪದಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯನೇನ ಪಾರಿಭಾಷಿಕೀ ನಿರುಪಾಧಿರೇವೇಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞೇತಿ| ಅನ್ಯೇ ಶಿಲಾವತ್ ಪದಂ ಶ್ಲೀಪದಮಿತಿ ವದನ್ತಿ| ಕೇಚಿದಾಹುರಿತಿ ಪರಮತೇನೋಕ್ತಿಃ| ವಾತಜಮಾಹ– ಅನಿಮಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಕಾರಣೇನೈವಂ ಪೀಡಾ| ಬಹುಶೋ ವಾರಂವಾರಂ ಜ್ವರಃ, ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್| ಪಿತ್ತಜಮಾಹ– ಪೀತಸಙ್ಕಾಶಂ ಪೀತಾವಭಾಸಂ, ಮೃದು ಮೃದುಸ್ಪರ್ಶಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಮಾಹ– ಸ್ನಿಗ್ಧವರ್ಣಮಿತಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧವದ್ವರ್ಣೋ ಯಸ್ಯ, ಚಿಕ್ಕಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಾಣ್ಡು ಪೀತಶ್ವೇತಮ್||೧-೩||