൩൯. ശ്ലീപദനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഉത്സേധസാധര്മ്യാദര്ബുദേന സഹ കഫസമ്ബന്ധാവ്യഭിചാരസാമ്യാച്ചാഥ ശ്ലീപദനിദാനമ്| തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– യ ഇത്യാദി| വങ്ക്ഷണാവസ്ഥാനമേവാസ്യ പൂര്വരൂപമ്| ക്രമേണേതി ശനൈഃ ശനൈഃ| തത് ശ്ലീപദം സ്യാദിത്യനേന നിരുപാധിരേവേയം സഞ്ജ്ഞേതി ദര്ശയതി; അന്യേ ശിലാവത് പദം ശ്ലീപദമിതി വദന്തി, നൈരുക്ത്യേന ച വിധിനാ സാധുത്വമ്| കരകര്ണാദിഗതശ്ലീപദാനാം യഥോക്തസമ്പ്രാപ്ത്യഭാവാത് കേചിദാഹുരിതി പരമതേനോക്തിഃ||൧-൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഉത്സേധസാധര്മ്യാദര്ബുദേന സഹ കഫസമ്ബന്ധാവ്യഭിചാരസാധര്മ്യാച്ച ശ്ലീപദനിദാനമ്| തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– യ ഇത്യാദി| വങ്ക്ഷണാദ്യവസ്ഥാനമേവാസ്യ പൂര്വരൂപമ്| ക്രമേണേതി ശനൈഃ| വങ്ക്ഷണമൂരുമേഢ്രസന്ധിഃ, വങ്ക്ഷണസ്ഥഃ ശ്വയഥുഃ ഭൃശാര്തിസഹിതഃ ചരണം ഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ, തത് ശ്ലീപദം സ്യാദിത്യനേന പാരിഭാഷികീ നിരുപാധിരേവേയം സഞ്ജ്ഞേതി| അന്യേ ശിലാവത് പദം ശ്ലീപദമിതി വദന്തി| കേചിദാഹുരിതി പരമതേനോക്തിഃ| വാതജമാഹ– അനിമിത്തമിത്യാദി| അകാരണേനൈവം പീഡാ| ബഹുശോ വാരംവാരം ജ്വരഃ, ശേഷം സുഗമമ്| പിത്തജമാഹ– പീതസങ്കാശം പീതാവഭാസം, മൃദു മൃദുസ്പര്ശമ്| ശ്ലേഷ്മജമാഹ– സ്നിഗ്ധവര്ണമിതി| സ്നിഗ്ധവദ്വര്ണോ യസ്യ, ചിക്കണമിത്യര്ഥഃ| പാണ്ഡു പീതശ്വേതമ്||൧-൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഏഷാമസാധ്യതാമാഹ– വല്മീകമിവേത്യാദി| സഞ്ജാതം പ്രവൃദ്ധം സത് വല്മീകവദ്ബഹുശിഖരാകാരം ഗ്രന്ഥിഭിരുപചിതം യദ്ഭവതി തദസാധ്യമ്| അന്യേ തു പുനരമും ഗ്രന്ഥിം കഫജലക്ഷണത്വേന വര്ണയന്തി; തന്ന മനോ ധിനോതി, സുശ്രുതേ വല്മീകവജ്ജാതസ്യാസാധ്യത്വേനാഭിധാനാത്| തദ്യഥാ– “തത്ര സംവത്സരാതീതമതിമഹദ്വല്മീകമിവ സഞ്ജാതം സമ്പ്രസ്രുതമിതി വര്ജനീയാനി ഭവന്തി|” (സു. നി. അ. ൧൨) ഇതി| അബ്ദാത്മകമിത്യാദി| അബ്ദാത്മകം സംവത്സരാതീതമ്, അബ്ദമേകമിതി പാഠേ തു ‘അതിക്രാന്തമ്’ ഇതി ശേഷഃ| മഹദിതി അത്യന്തമുച്ഛൂനമ്| വര്ജനീയം വിശേഷത ഇതി പ്രത്യാഖ്യേയമ്||൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഏഷാമസാധ്യതാമാഹ– വല്മീകമിത്യാദി| വല്മീകവദ്ബഹുശിഖരാകാരഗ്രന്ഥിഭിരുപചിതം യദ് ഭവതി തദസാധ്യമ്| അന്യേ പുനരമും ഗ്രന്ഥിം കഫജലക്ഷണത്വേന വര്ണയന്തി; തന്ന മനോ ധിനോതി, സുശ്രുതേ വല്മീകവജ്ജാതസ്യാസാധ്യത്വേനാഭിധാനാത്| തദ്യഥാ– “തത്ര സംവത്സരാതീതമതിമഹദ്വല്മീകവജ്ജാതം സമ്പ്രസ്രുതമിതി വര്ജനീയാനി ഭവന്തി” ഇതി| സര്വാത്മകം ത്രിദോഷജമ്| അന്യേ അബ്ദാത്മകമിതി പഠന്തി, തത്രാതിക്രാന്തവത്സരമിത്യര്ഥഃ| മഹത് അത്യന്തമുച്ഛൂനമ്| വര്ജനീയം വിശേഷത ഇതി പ്രത്യാഖ്യേയമ്||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശ്ലീപദേഷു കഫസ്യാവ്യഭിചാരേണ പ്രാധാന്യമാഹ– ത്രീണ്യപ്യേതാനീത്യാദി| നനു, യദ്യവ്യഭിചാരീ സര്വത്ര കഫഃ കഥം തര്ഹി ഏകദോഷജത്വവ്യപദേശഃ, സര്വസ്യ ദ്വിദോഷജത്വപ്രസങ്ഗാത്? ഉച്യതേ– അനുബന്ധോऽത്ര കഫഃ, ന ത്വനുബന്ധ്യഃ; ഏതേനാത്ര ന ദ്വിദോഷജപ്രസങ്ഗ ഇത്യഭിപ്രായഃ||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശ്ലീപദേഷു കഫസ്യാവ്യഭിചാരേണ പ്രാധാന്യമാഹ– ത്രീണീത്യാദി| ത്രീണി വാതജാദീനി, യതോ ഗുരുത്വം ച ശ്ലേഷ്മണാ വിനാ ന സ്യാത്| നനു, യദ്യേവം തര്ഹി കഥമേകദോഷജവ്യപദേശഃ, സര്വസ്യ ദ്വിദോഷത്വപ്രസങ്ഗാത്; ഉച്യതേ– കഫോऽത്രാനുബന്ധരൂപഃ, ന ത്വനുബന്ധ്യഃ| തേന, ന ദ്വിദോഷജത്വപ്രസങ്ഗ ഇത്യഭിപ്രായഃ||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശ്ലീപദസമ്ഭവഹേതും ദേശമാഹ– പുരാണോദകേത്യാദി| അനൂപദേശേ ഹി സലിലം പതിതം ബഹൂദകം നിമ്നതയാ ന ശോഷമുപയാതി; ജാങ്ഗലേ തു ആഗ്നേയോന്നതഭൂഭാഗത്വാത് ന പുരാണോദകഭൂയിഷ്ഠതാ| സ്തിമിതസ്യാനൂപസ്യ മന്ദാതപത്വേനോഷ്ണര്താവപി ശീതതേതി അത ഉക്തമ്– “സര്വര്തുഷു ച ശീതലാഃ” ഇതി| കരകര്ണാദിഗതശ്ലീപദസന്ദേഹേ കോപദ്വാരേണ ജ്വരേണ ശ്ലീപദാവധാരണം കരണീയമ്||൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശ്ലീപദസമ്ഭവേ ഹേതുനിര്ദേശമാഹ– പുരാണോദകേത്യാദി| പുരാണോദകഭൂയിഷ്ഠാ ഇതി അനൂപദേശേ സലിലം പതിതം ബഹൂദകം നിമ്നഭൂഭാഗതയാ ന ശോഷമുപയാതി, അതോऽനൂപദേശസ്യ പുരാണോദകഭൂയിഷ്ഠതാ; ജാങ്ഗലേ ത്വാഗ്നേയോന്നതഭൂഭാഗതയാ സലിലം പതിതം ന തിഷ്ഠതി, സ്ഥിതമപി രൂക്ഷോഷ്ണശുഷ്കദേശസ്യ ശോഷമുപയാതി, ഇതി ജാങ്ഗലദേശസ്യ ന പുരാണോദകഭൂയിഷ്ഠതാ| സര്വേഷ്വപി ഋതുഷു ശീതലാ യേ ദേശാഃ ഹിമവത്പ്രദേശാഃ||൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– യദിത്യാദി| അത്യുന്നതസര്വലിങ്ഗമിതി യേന ദോഷേണാരബ്ധം ശ്ലീപദം തസ്യാത്യുന്നതാനി അതിവൃദ്ധാനി സര്വാണി ലിങ്ഗാനി യത്ര തത്തഥാ| സകണ്ഡുരമിതി അത്യന്തകണ്ഡുമത്| ശ്ലേഷ്മയുതമിതി ശ്ലേഷ്മാനുഗമ്||൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പുനരസാധ്യതാമാഹ– യദിത്യാദി| ശ്ലേഷ്മലാഹാരോ മധുരാദിഃ, വിഹാരോ ദിവാസ്വപ്നാദിഃ, കഫപ്രകൃതികസ്യ സാസ്രാവമ് ആസ്രാവയുതമ്| അത്യുന്നതസര്വലിങ്ഗം യേന ദോഷേണാരബ്ധം ശ്ലീപദം, തസ്യാത്യുന്നതാനി ഇമാന്യതിപ്രവൃദ്ധാനി സര്വാണി ത്രിദോഷലിങ്ഗാനി യത്ര തത്, സകണ്ഡുരം കണ്ഡൂയുതം, ശ്ലേഷ്മയുതം ശ്ലേഷ്മണോപഗതമ്||൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തവിരചിതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ശ്ലീപദനിദാനം സമാപ്തമ്||൩൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം ശ്ലീപദനിദാനമ്||൩൯||