Adhikarana shlIpadasamprAptiH, vAtaja-pittaja-shlaiShmikashlIpadalakShaNaM ca (1-3) · Śloka 3
അഥ ശ്ലീപദനിദാനമ് |
യഃ സജ്വരോ വങ്ക്ഷണജോ ഭൃശാര്തിഃ ശോഥോ നൃണാം പാദഗതഃ ക്രമേണ |
തച്ഛ്ലീപദം സ്യാത് കരകര്ണനേത്രശിശ്നൌഷ്ഠനാസാസ്വപി കേചിദാഹുഃ ||൧||
വാതജം കൃഷ്ണരൂക്ഷം ച സ്ഫുടിതം തീവ്രവേദനമ് |
അനിമിത്തരുജം തസ്യ ബഹുശോ ജ്വര ഏവ ച ||൨||
പിത്തജം പീതസങ്കാശം ദാഹജ്വരയുതം മൃദു |
ശ്ലൈഷ്മികം സ്നിഗ്ധവര്ണം ച ശ്വേതം പാണ്ഡു ഗുരു സ്ഥിരമ് ||൩||
View original
अथ श्लीपदनिदानम् |
यः सज्वरो वङ्क्षणजो भृशार्तिः शोथो नृणां पादगतः क्रमेण |
तच्छ्लीपदं स्यात् करकर्णनेत्रशिश्नौष्ठनासास्वपि केचिदाहुः ||१||
वातजं कृष्णरूक्षं च स्फुटितं तीव्रवेदनम् |
अनिमित्तरुजं तस्य बहुशो ज्वर एव च ||२||
पित्तजं पीतसङ्काशं दाहज्वरयुतं मृदु |
श्लैष्मिकं स्निग्धवर्णं च श्वेतं पाण्डु गुरु स्थिरम् ||३||
ഉത്സേധസാധര്മ്യാദര്ബുദേന സഹ കഫസമ്ബന്ധാവ്യഭിചാരസാമ്യാച്ചാഥ ശ്ലീപദനിദാനമ്| തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– യ ഇത്യാദി| വങ്ക്ഷണാവസ്ഥാനമേവാസ്യ പൂര്വരൂപമ്| ക്രമേണേതി ശനൈഃ ശനൈഃ| തത് ശ്ലീപദം സ്യാദിത്യനേന നിരുപാധിരേവേയം സഞ്ജ്ഞേതി ദര്ശയതി; അന്യേ ശിലാവത് പദം ശ്ലീപദമിതി വദന്തി, നൈരുക്ത്യേന ച വിധിനാ സാധുത്വമ്| കരകര്ണാദിഗതശ്ലീപദാനാം യഥോക്തസമ്പ്രാപ്ത്യഭാവാത് കേചിദാഹുരിതി പരമതേനോക്തിഃ||൧-൩||
Adhikarana asAdhyashlIpadalakShaNam (4) · Śloka 4
വല്മീകമിവ സഞ്ജാതം കണ്ടകൈരുപചീയതേ |
അബ്ദാത്മകം മഹത്തച്ച വര്ജനീയം വിശേഷതഃ ||൪||
View original
वल्मीकमिव सञ्जातं कण्टकैरुपचीयते |
अब्दात्मकं महत्तच्च वर्जनीयं विशेषतः ||४||
ഏഷാമസാധ്യതാമാഹ– വല്മീകമിവേത്യാദി| സഞ്ജാതം പ്രവൃദ്ധം സത് വല്മീകവദ്ബഹുശിഖരാകാരം ഗ്രന്ഥിഭിരുപചിതം യദ്ഭവതി തദസാധ്യമ്| അന്യേ തു പുനരമും ഗ്രന്ഥിം കഫജലക്ഷണത്വേന വര്ണയന്തി; തന്ന മനോ ധിനോതി, സുശ്രുതേ വല്മീകവജ്ജാതസ്യാസാധ്യത്വേനാഭിധാനാത്| തദ്യഥാ– “തത്ര സംവത്സരാതീതമതിമഹദ്വല്മീകമിവ സഞ്ജാതം സമ്പ്രസ്രുതമിതി വര്ജനീയാനി ഭവന്തി|” (സു. നി. അ. ൧൨) ഇതി| അബ്ദാത്മകമിത്യാദി| അബ്ദാത്മകം സംവത്സരാതീതമ്, അബ്ദമേകമിതി പാഠേ തു ‘അതിക്രാന്തമ്’ ഇതി ശേഷഃ| മഹദിതി അത്യന്തമുച്ഛൂനമ്| വര്ജനീയം വിശേഷത ഇതി പ്രത്യാഖ്യേയമ്||൪||
Adhikarana shlIpadeShu kaphasyAvyabhicAreNa prAdhAnyam (5) · Śloka 5
ത്രീണ്യപ്യേതാനി ജാനീയാച്ഛ്ലീപദാനി കഫോച്ഛ്രയാത് |
ഗുരുത്വം ച മഹത്ത്വം ച യസ്മാന്നാസ്തി കഫം വിനാ ||൫||
(സു. നി. അ. ൧൨) |
View original
त्रीण्यप्येतानि जानीयाच्छ्लीपदानि कफोच्छ्रयात् |
गुरुत्वं च महत्त्वं च यस्मान्नास्ति कफं विना ||५||
(सु. नि. अ. १२) |
ശ്ലീപദേഷു കഫസ്യാവ്യഭിചാരേണ പ്രാധാന്യമാഹ– ത്രീണ്യപ്യേതാനീത്യാദി| നനു, യദ്യവ്യഭിചാരീ സര്വത്ര കഫഃ കഥം തര്ഹി ഏകദോഷജത്വവ്യപദേശഃ, സര്വസ്യ ദ്വിദോഷജത്വപ്രസങ്ഗാത്? ഉച്യതേ– അനുബന്ധോऽത്ര കഫഃ, ന ത്വനുബന്ധ്യഃ; ഏതേനാത്ര ന ദ്വിദോഷജപ്രസങ്ഗ ഇത്യഭിപ്രായഃ||൫||
Adhikarana shlIpadasambhavaheturdeshaH (6) · Śloka 6
പുരാണോദകഭൂയിഷ്ഠാഃ സര്വര്തുഷു ച ശീതലാഃ |
യേ ദേശാസ്തേഷു ജായന്തേ ശ്ലീപദാനി വിശേഷതഃ ||൬||
(സു. നി. അ. ൧൨) |
View original
पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्वर्तुषु च शीतलाः |
ये देशास्तेषु जायन्ते श्लीपदानि विशेषतः ||६||
(सु. नि. अ. १२) |
ശ്ലീപദസമ്ഭവഹേതും ദേശമാഹ– പുരാണോദകേത്യാദി| അനൂപദേശേ ഹി സലിലം പതിതം ബഹൂദകം നിമ്നതയാ ന ശോഷമുപയാതി; ജാങ്ഗലേ തു ആഗ്നേയോന്നതഭൂഭാഗത്വാത് ന പുരാണോദകഭൂയിഷ്ഠതാ| സ്തിമിതസ്യാനൂപസ്യ മന്ദാതപത്വേനോഷ്ണര്താവപി ശീതതേതി അത ഉക്തമ്– “സര്വര്തുഷു ച ശീതലാഃ” ഇതി| കരകര്ണാദിഗതശ്ലീപദസന്ദേഹേ കോപദ്വാരേണ ജ്വരേണ ശ്ലീപദാവധാരണം കരണീയമ്||൬||
Adhikarana shlIpadasyAparamasAdhyalakShaNam (7) · Śloka 7
യച്ഛ്ലേഷ്മലാഹാരവിഹാരജാതം പുംസഃ പ്രകൃത്യാऽപി കഫാത്മകസ്യ |
സാസ്രാവമത്യുന്നതസര്വലിങ്ഗം സകണ്ഡുരം ശ്ലേഷ്മയുതം വിവര്ജ്യമ് ||൭||
View original
यच्छ्लेष्मलाहारविहारजातं पुंसः प्रकृत्याऽपि कफात्मकस्य |
सास्रावमत्युन्नतसर्वलिङ्गं सकण्डुरं श्लेष्मयुतं विवर्ज्यम् ||७||
അപരമസാധ്യലക്ഷണമാഹ– യദിത്യാദി| അത്യുന്നതസര്വലിങ്ഗമിതി യേന ദോഷേണാരബ്ധം ശ്ലീപദം തസ്യാത്യുന്നതാനി അതിവൃദ്ധാനി സര്വാണി ലിങ്ഗാനി യത്ര തത്തഥാ| സകണ്ഡുരമിതി അത്യന്തകണ്ഡുമത്| ശ്ലേഷ്മയുതമിതി ശ്ലേഷ്മാനുഗമ്||൭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 39
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ശ്ലീപദനിദാനം സമാപ്തമ് ||൩൯||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने श्लीपदनिदानं समाप्तम् ||३९||
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തവിരചിതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ശ്ലീപദനിദാനം സമാപ്തമ്||൩൯||