Adhikarana shlIpadasamprAptiH, vAtaja-pittaja-shlaiShmikashlIpadalakShaNaM ca (1-3) · Śloka 3
అథ శ్లీపదనిదానం |
యః సజ్వరో వంక్షణజో భృశార్తిః శోథో నృణాం పాదగతః క్రమేణ |
తచ్ఛ్లీపదం స్యాత్ కరకర్ణనేత్రశిశ్నౌష్ఠనాసాస్వపి కేచిదాహుః ||1||
వాతజం కృష్ణరూక్షం చ స్ఫుటితం తీవ్రవేదనం |
అనిమిత్తరుజం తస్య బహుశో జ్వర ఏవ చ ||2||
పిత్తజం పీతసంకాశం దాహజ్వరయుతం మృదు |
శ్లైష్మికం స్నిగ్ధవర్ణం చ శ్వేతం పాండు గురు స్థిరం ||3||
View original
अथ श्लीपदनिदानम् |
यः सज्वरो वङ्क्षणजो भृशार्तिः शोथो नृणां पादगतः क्रमेण |
तच्छ्लीपदं स्यात् करकर्णनेत्रशिश्नौष्ठनासास्वपि केचिदाहुः ||१||
वातजं कृष्णरूक्षं च स्फुटितं तीव्रवेदनम् |
अनिमित्तरुजं तस्य बहुशो ज्वर एव च ||२||
पित्तजं पीतसङ्काशं दाहज्वरयुतं मृदु |
श्लैष्मिकं स्निग्धवर्णं च श्वेतं पाण्डु गुरु स्थिरम् ||३||
ఉత్సేధసాధర్మ్యాదర్బుదేన సహ కఫసంబంధావ్యభిచారసామ్యాచ్చాథ శ్లీపదనిదానం| తస్య సంప్రాప్తిమాహ– య ఇత్యాది| వంక్షణావస్థానమేవాస్య పూర్వరూపం| క్రమేణేతి శనైః శనైః| తత్ శ్లీపదం స్యాదిత్యనేన నిరుపాధిరేవేయం సంజ్ఞేతి దర్శయతి; అన్యే శిలావత్ పదం శ్లీపదమితి వదంతి, నైరుక్త్యేన చ విధినా సాధుత్వం| కరకర్ణాదిగతశ్లీపదానాం యథోక్తసంప్రాప్త్యభావాత్ కేచిదాహురితి పరమతేనోక్తిః||1-3||
Adhikarana asAdhyashlIpadalakShaNam (4) · Śloka 4
వల్మీకమివ సంజాతం కంటకైరుపచీయతే |
అబ్దాత్మకం మహత్తచ్చ వర్జనీయం విశేషతః ||4||
View original
वल्मीकमिव सञ्जातं कण्टकैरुपचीयते |
अब्दात्मकं महत्तच्च वर्जनीयं विशेषतः ||४||
ఏషామసాధ్యతామాహ– వల్మీకమివేత్యాది| సంజాతం ప్రవృద్ధం సత్ వల్మీకవద్బహుశిఖరాకారం గ్రంథిభిరుపచితం యద్భవతి తదసాధ్యం| అన్యే తు పునరముం గ్రంథిం కఫజలక్షణత్వేన వర్ణయంతి; తన్న మనో ధినోతి, సుశ్రుతే వల్మీకవజ్జాతస్యాసాధ్యత్వేనాభిధానాత్| తద్యథా– “తత్ర సంవత్సరాతీతమతిమహద్వల్మీకమివ సంజాతం సంప్రస్రుతమితి వర్జనీయాని భవంతి|” (సు. ని. అ. 12) ఇతి| అబ్దాత్మకమిత్యాది| అబ్దాత్మకం సంవత్సరాతీతం, అబ్దమేకమితి పాఠే తు ‘అతిక్రాంతం’ ఇతి శేషః| మహదితి అత్యంతముచ్ఛూనం| వర్జనీయం విశేషత ఇతి ప్రత్యాఖ్యేయం||4||
Adhikarana shlIpadeShu kaphasyAvyabhicAreNa prAdhAnyam (5) · Śloka 5
త్రీణ్యప్యేతాని జానీయాచ్ఛ్లీపదాని కఫోచ్ఛ్రయాత్ |
గురుత్వం చ మహత్త్వం చ యస్మాన్నాస్తి కఫం వినా ||5||
(సు. ని. అ. 12) |
View original
त्रीण्यप्येतानि जानीयाच्छ्लीपदानि कफोच्छ्रयात् |
गुरुत्वं च महत्त्वं च यस्मान्नास्ति कफं विना ||५||
(सु. नि. अ. १२) |
శ్లీపదేషు కఫస్యావ్యభిచారేణ ప్రాధాన్యమాహ– త్రీణ్యప్యేతానీత్యాది| నను, యద్యవ్యభిచారీ సర్వత్ర కఫః కథం తర్హి ఏకదోషజత్వవ్యపదేశః, సర్వస్య ద్విదోషజత్వప్రసంగాత్? ఉచ్యతే– అనుబంధోऽత్ర కఫః, న త్వనుబంధ్యః; ఏతేనాత్ర న ద్విదోషజప్రసంగ ఇత్యభిప్రాయః||5||
Adhikarana shlIpadasambhavaheturdeshaH (6) · Śloka 6
పురాణోదకభూయిష్ఠాః సర్వర్తుషు చ శీతలాః |
యే దేశాస్తేషు జాయంతే శ్లీపదాని విశేషతః ||6||
(సు. ని. అ. 12) |
View original
पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्वर्तुषु च शीतलाः |
ये देशास्तेषु जायन्ते श्लीपदानि विशेषतः ||६||
(सु. नि. अ. १२) |
శ్లీపదసంభవహేతుం దేశమాహ– పురాణోదకేత్యాది| అనూపదేశే హి సలిలం పతితం బహూదకం నిమ్నతయా న శోషముపయాతి; జాంగలే తు ఆగ్నేయోన్నతభూభాగత్వాత్ న పురాణోదకభూయిష్ఠతా| స్తిమితస్యానూపస్య మందాతపత్వేనోష్ణర్తావపి శీతతేతి అత ఉక్తం– “సర్వర్తుషు చ శీతలాః” ఇతి| కరకర్ణాదిగతశ్లీపదసందేహే కోపద్వారేణ జ్వరేణ శ్లీపదావధారణం కరణీయం||6||
Adhikarana shlIpadasyAparamasAdhyalakShaNam (7) · Śloka 7
యచ్ఛ్లేష్మలాహారవిహారజాతం పుంసః ప్రకృత్యాऽపి కఫాత్మకస్య |
సాస్రావమత్యున్నతసర్వలింగం సకండురం శ్లేష్మయుతం వివర్జ్యం ||7||
View original
यच्छ्लेष्मलाहारविहारजातं पुंसः प्रकृत्याऽपि कफात्मकस्य |
सास्रावमत्युन्नतसर्वलिङ्गं सकण्डुरं श्लेष्मयुतं विवर्ज्यम् ||७||
అపరమసాధ్యలక్షణమాహ– యదిత్యాది| అత్యున్నతసర్వలింగమితి యేన దోషేణారబ్ధం శ్లీపదం తస్యాత్యున్నతాని అతివృద్ధాని సర్వాణి లింగాని యత్ర తత్తథా| సకండురమితి అత్యంతకండుమత్| శ్లేష్మయుతమితి శ్లేష్మానుగం||7||
Adhikarana puShpikA · Śloka 39
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే శ్లీపదనిదానం సమాప్తం ||39||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने श्लीपदनिदानं समाप्तम् ||३९||
ఇతి శ్రీకంఠదత్తవిరచితాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం శ్లీపదనిదానం సమాప్తం||39||