Adhikarana shUkadoShanidAnam (1) · Śloka 1
atha śūkadōṣanidānam |
akramācchēphasō vr̥ddhiṁ yō'bhivāñchati mūḍhadhīḥ |
vyādhayastasya jāyantē daśa cāṣṭau ca śūkajāḥ ||1||
View original
अथ शूकदोषनिदानम् |
अक्रमाच्छेफसो वृद्धिं योऽभिवाञ्छति मूढधीः |
व्याधयस्तस्य जायन्ते दश चाष्टौ च शूकजाः ||१||
samānasthānatvācchūkadōṣanidānamāha– akramādityādi| śūkō jalaśūkaḥ, sa tu viṣajanturjalamalōdbhavaḥ saśūkaḥ, tathā śūkapradhānō liṅgavr̥ddhikarō vātsyāyanādyuktō yōgaḥ śūka ucyatē; tasya dōṣō vaikr̥tamasamyakkaraṇāt, tatō vā dōṣō vātādiḥ, tatkr̥tō vā vikāraḥ, “dōṣā api vyādhyākhyāṁ labhantē” ityāgamāt; ata ēva śūkadōṣavivaraṇē śūkadōṣanimittā vyādhaya ēva bōddhavyāḥ| ēvaṁ ca yadatra ‘kumbhikā raktapittōtthā’ ityādikāraṇāntarōpavarṇanaṁ tat śūkakr̥taraktapittādirūpaṁ jñēyam| anyē tvādiśabdalōpāt śūkādidōṣanidānamāhuḥ| ādiśabdēna duṣṭayōnigūḍhāntarlōmadurbhagāgamanādi gr̥hyatē; tanna manōharaṁ, “vr̥ddhiṁ yō'bhivāñchati” ityanēna viśēṣaṇēna duṣṭayōnyādērayōgyasya grahītumanarhatvāt| anyē tu duṣṭayōnyādīnyupadaṁśahētutvēnōktatvāt nānumanyantē; tadanaikāntikam, ēkajātīyahētūnāmanēkarōgakaraṇadarśanāt| akramādityanucitavr̥ddhikramāt; anucitā ca vr̥ddhirbhūrivikārakarajalaśūkayōgānāmācāraṇāt, jalaśūkayōgānāṁ vātsyāyanādau vistaraḥ| yathā– “bhallātakāsthijalaśūkamathābjapatramantarvidahya matimān saha saindhavēna| ētadvirūḍhabr̥hatīphalatōyapiṣṭamālēpanaṁ mahiṣaviḍvimalīkr̥tē'ṅgē|| sthūlaṁ mahattaraturaṅgamatulyamāśu śēphaṁ karōtyabhimataṁ na hi saṁśayō'sti||” ityādi| yacca jalaśūkarahitamaśvagandhāditailaṁ taducitamēva liṅgavardhanam| yaduktam– “aśvagandhāvarīkuṣṭhamāṁsīsiṁhīphalānvitam| caturguṇēna dugdhēna tilatailaṁ vipācayēt|| stanaliṅgakarṇapālivardhanaṁ mrakṣaṇādidam||” iti| gadādharastvāha– liṅgavr̥ddhirēva kāmaparāyaṇaninditapuruṣaiḥ kriyamāṇā akramaḥ| daśa cāṣṭau cēti aṣṭādaśa; saṅkhyēyanirdēśādēva labdhāyāṁ saṅkhyāyāṁ punastaduktiḥ sammūḍhapiḍakādau dvitvaśaṅkānirāsārtham||1||
Adhikarana sarShapikAlakShaNam (2) · Śloka 2
gaurasarṣapasaṁsthānā śūkadurbhugnahētukā |
piḍakā ślēṣmavātābhyāṁ jñēyā sarṣapikā tu sā ||2||
(su. ni. a. 14) |
View original
गौरसर्षपसंस्थाना शूकदुर्भुग्नहेतुका |
पिडका श्लेष्मवाताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका तु सा ||२||
(सु. नि. अ. १४) |
sarṣapikāmāha– gaurētyādi| śūkadurbhugnahētukēti durbhugnaśūkahētukētyarthaḥ| piḍakādiṣu ubhayavacanamiti(?) paranipātaḥ durbhugnō duravacāritaḥ| ‘śūkadurbhagahētukā’ iti pāṭhāntarē śūkanimittā, duṣṭayōninimittā cētyarthaḥ||2||
Adhikarana aShThIlikAlakShaNam (3) · Śloka 3
kaṭhinā viṣamairbhugnairvāyunā'ṣṭhīlikā bhavēt |3|
(su. ni. a. 14) |
View original
कठिना विषमैर्भुग्नैर्वायुनाऽष्ठीलिका भवेत् |३|
(सु. नि. अ. १४) |
aṣṭhīlikāmāha– kaṭhinētyādi| viṣamairbhugnairiti vakṣyamāṇaśūkairityanēna sambadhyatē| viṣamairiti apraśastaiḥ| aṣṭhīlikā lauhakārasya bhāṇḍīviśēṣa, tattulyatvādaṣṭhīlikā|3|–
Adhikarana grathitalakShaNam (3) · Śloka 3
śūkairyat pūritaṁ śaśvadgrathitaṁ nāma tat kaphāt ||3||
View original
शूकैर्यत् पूरितं शश्वद्ग्रथितं नाम तत् कफात् ||३||
grathitamāha– śūkairityādi| śūkairyat pūritaṁ śaśvadgrathitamiti śūkaiḥ sarvadā pūritaṁ liṅgaṁ yat granthilaṁ tat grathitamityarthaḥ; granthitulyatvāt grathitasañjñā||3||
Adhikarana kumbhikAlakShaNam (4) · Śloka 4
kumbhikā raktapittōtthā jāmbavāsthinibhā'śubhā |4|
(su. ni. a. 14) |
View original
कुम्भिका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाऽशुभा |४|
(सु. नि. अ. १४) |
kumbhikāmāha– kumbhikētyādi| kumbhī kumbhīlatā, tasyāḥ phalaṁ kumbhī; taddhitasya luk; ‘ivē pratikr̥tau’ iti kan kumbhīphalavat kumbhikā| aśubhēti śubhaṁ śuklaṁ tadvirōdhē nañ, kr̥ṣṇētyarthaḥ| ‘āśujā’ iti pāṭhāntaram|4|–
Adhikarana alajIlakShaNam (4) · Śloka 4
tulyajāṁ tvalajīṁ vidyādyathāprōktāṁ vicakṣaṇaḥ ||4||
(su. ni. a. 14) |
View original
तुल्यजां त्वलजीं विद्याद्यथाप्रोक्तां विचक्षणः ||४||
(सु. नि. अ. १४) |
alajīmāha– tulyajāmityādi| tulyajāmiti pramēhapiḍakā alajī tattulyasambhavā, sā ca raktā'sitā sphōṭacitā| tulyatvamēva vivr̥ṇōti– yathāprōktāmiti| alajī yathāprōktā yādr̥śalakṣaṇā tathēyamapītyarthaḥ| ēṣā ca kāraṇacikitsābhēdāt pramēhaṁ vinā liṅga ēva sambhavācca tataḥ pr̥thagbhūtā jñēyā||4||
Adhikarana mRuditalakShaNam (5) · Śloka 5
mr̥ditaṁ pīḍitaṁ yacca saṁrabdhaṁ vātakōpataḥ |5|
(su. ni. a. 14) |
View original
मृदितं पीडितं यच्च संरब्धं वातकोपतः |५|
(सु. नि. अ. १४) |
mr̥ditamāha– mr̥ditamityādi| pīḍitamiti adhikr̥tatvāt śūkapātānantaraṁ pīḍitamiti jñēyaṁ, pīḍitaṁ ‘liṅgam’ iti śēṣaḥ| saṁrabdhaṁ saśōtham|5|–
Adhikarana sammUDhapiDakAlakShaNam (5) · Śloka 5
pāṇibhyāṁ bhr̥śasammūḍhē sammūḍhapiḍakā bhavēt ||5||
(su. ni. a. 14) |
View original
पाणिभ्यां भृशसम्मूढे सम्मूढपिडका भवेत् ||५||
(सु. नि. अ. १४) |
sammūḍhapiḍakāmāha– pāṇibhyāmityādi| pāṇibhyāṁ bhr̥śasammūḍhē ityadhikārāt pātitaśūkē liṅgē pāṇibhyāṁ bhr̥śasammūḍhē piccitāvanatē, atrāpi ‘vātakōpāt’ ityanuvartatē||5||
Adhikarana adhimanthalakShaNam (6) · Śloka 6
dīrghā bahvyaśca piḍakā dīryantē madhyatastu yāḥ |
sō'dhimanthaḥ kaphāsr̥gbhyāṁ vēdanārōmaharṣakr̥t ||6||
(su. ni. a. 14) |
View original
दीर्घा बह्व्यश्च पिडका दीर्यन्ते मध्यतस्तु याः |
सोऽधिमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षकृत् ||६||
(सु. नि. अ. १४) |
adhimanthamāha– dīrghā ityādi| kaphāsr̥gbhyāmiti śūkapātakr̥tābhyām| ēvamanyatrāpi sāmānyēna śūkadōṣābhihitē śūkapātō'nuktō'pi jñēyaḥ| vēdanārōmaharṣakr̥diti vēdanayā rōmaharṣaṁ karōti||6||
Adhikarana puShkarikAlakShaNam (7) · Śloka 7
piḍakā piḍakāvyāptā pittaśōṇitasambhavā |
padmakarṇikasaṁsthānā jñēyā puṣkarikā tu sā ||7||
(su. ni. a. 14) |
View original
पिडका पिडकाव्याप्ता पित्तशोणितसम्भवा |
पद्मकर्णिकसंस्थाना ज्ञेया पुष्करिका तु सा ||७||
(सु. नि. अ. १४) |
puṣkarikāmāha– piḍēkētyādi||7||
Adhikarana sparshahAnilakShaNam (8) · Śloka 8
sparśahāniṁ tu janayēcchōṇitaṁ śūkadūṣitam |8|
(su. ni. a. 14) |
View original
स्पर्शहानिं तु जनयेच्छोणितं शूकदूषितम् |८|
(सु. नि. अ. १४) |
sparśahānimāha– sparśahāniṁ tvityādi|8|–
Adhikarana uttamAlakShaNam (8) · Śloka 8
mudgamāṣōpamā raktā raktapittōdbhavā tu yā ||8||
vyādhirēṣōttamā nāma śūkājīrṇanimittajā |
(su. ni. a. 14) |
View original
मुद्गमाषोपमा रक्ता रक्तपित्तोद्भवा तु या ||८||
व्याधिरेषोत्तमा नाम शूकाजीर्णनिमित्तजा |
(सु. नि. अ. १४) |
uttamāmāha– mudgamāṣētyādinā| ēṣōttamā vyādhiḥ śūkājīrṇanimittajā bhavati, śūkājīrṇaṁ punaḥ punarduravacāritaśūkavikr̥tirūpamēva| “vyādhirēṣōttamō nāma” iti pāṭhāntarē ēṣōttama iti nirdēśaḥ pūrvatrāsiddhavidhēranityatvāt sādhuḥ||8||–
Adhikarana shataponakalakShaNam (9) · Śloka 11
chidrairaṇumukhairliṅgaṁ citaṁ yasya samantataḥ ||9||
vātaśōṇitajō vyādhiḥ sa jñēyaḥ śatapōnakaḥ |
(su. ni. 14) ||11||
View original
छिद्रैरणुमुखैर्लिङ्गं चितं यस्य समन्ततः ||९||
वातशोणितजो व्याधिः स ज्ञेयः शतपोनकः |
(सु. नि. १४) ||११||
śatapōnakamāha– chidrairaṇumukhairityādinā| chidrairiti duravacāritaśūkadōṣajanitavātaśōṇitajaiḥ, citamupacitam, ata ēva cikitsāyāṁ lēkhanōpadēśaḥ| śatapōnakaścālanikā, tattulyatvāt śatapōnakaḥ||9||–
Adhikarana tvakpAkalakShaNam (10) · Śloka 10
vātapittakr̥tō jñēyastvakpākō jvaradāhakr̥t ||10||
(su. ni. a. 14) |
View original
वातपित्तकृतो ज्ञेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहकृत् ||१०||
(सु. नि. अ. १४) |
tvakpākamāha– vātapittakr̥ta ityādi| śūkadōṣēṣu kvacit kasyacit dōṣasyābhidhānaṁ śūkaviśēṣādāhārācārabhēdācca samarthanīyam||10||
Adhikarana shoNitArbudalakShaNam (11) · Śloka 11
kr̥ṣṇaiḥ sphōṭaiḥ saraktābhiḥ piḍakābhirnipīḍitam |
yasya vāsturujaścōgrā jñēyaṁ tacchōṇitārbudam ||11||
(su. ni. a. 14) |
View original
कृष्णैः स्फोटैः सरक्ताभिः पिडकाभिर्निपीडितम् |
यस्य वास्तुरुजश्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम् ||११||
(सु. नि. अ. १४) |
śōṇitārbudamāha– kr̥ṣṇaiḥ sphōṭairityādinā| piḍakābhiriti svalpābhirnipīḍitaṁ liṅgamiti bōddhavyam| yasya vāsturuja iti vāstu vraṇādhiṣṭhānaṁ, tatra rujaḥ, agādhōcchritamāṁsaśōthatvāt| ‘bastirujaścōgrā’ iti pāṭhāntaram| arbudaṁ duravacāritaśūkajaśōṇitakr̥tam||11||
Adhikarana mAMsArbudalakShaNam (12) · Śloka 12
māṁsadōṣēṇa jānīyādarbudaṁ māṁsasambhavam |12|
(su. ni. a. 14) |
View original
मांसदोषेण जानीयादर्बुदं मांससम्भवम् |१२|
(सु. नि. अ. १४) |
māṁsārbudamāha– māṁsadōṣēṇētyādi| māṁsadōṣēṇēti śūkapātānantaraṁ prahārādinā kr̥tēna māṁsadōṣēṇa|12|–
Adhikarana mAMsapAkalakShaNam (12) · Śloka 12
śīryantē yasya māṁsāni yasya sarvāśca vēdanāḥ ||12||
vidyāttaṁ māṁsapākaṁ tu sarvadōṣakr̥taṁ bhiṣak |
(su. ni. a. 14) |
View original
शीर्यन्ते यस्य मांसानि यस्य सर्वाश्च वेदनाः ||१२||
विद्यात्तं मांसपाकं तु सर्वदोषकृतं भिषक् |
(सु. नि. अ. १४) |
māṁsapākamāha– śīryantē yasyētyādi| śīryantē galanti, sarvāśca vēdanā iti vātapittakaphajāḥ||12||–
Adhikarana vidradhilakShaNam (13) · Śloka 13
vidradhiṁ sannipātēna yathōktamiti nirdiśēt ||13||
(su. ni. a. 14) |
View original
विद्रधिं सन्निपातेन यथोक्तमिति निर्दिशेत् ||१३||
(सु. नि. अ. १४) |
vidradhimāha– vidradhimityādi| sannipātēna yathōktamiti ‘nānāvarṇarujāsrāvaḥ’ ityādinā sannipātajavidradhilakṣaṇaṁ vidradhimiha jānīyādityarthaḥ||13||
Adhikarana tilakAlakalakShaNam (14-15) · Śloka 15
kr̥ṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi vā |
pātitāni pacantyāśu mēḍhraṁ niravaśēṣataḥ ||14||
kālāni bhūtvā māṁsāni śīryantē yasya dēhinaḥ |
sannipātasamutthāṁstu tān vidyāttilakālakān ||15||
(su. ni. a. 14) |
View original
कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकानि सविषाणि वा |
पातितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः ||१४||
कालानि भूत्वा मांसानि शीर्यन्ते यस्य देहिनः |
सन्निपातसमुत्थांस्तु तान् विद्यात्तिलकालकान् ||१५||
(सु. नि. अ. १४) |
tilakālakamāha– kr̥ṣṇānītyādi| citrāṇīti nānāvarṇāni| saviṣāṇīti śūkānāṁ saviṣatvē'pi viśēṣārthamuktam| kālānīti kr̥ṣṇāni, kr̥ṣṇatilatulyatvāt tilakālakasañjñā| śīryantē galanti||14-15||
Adhikarana shUkadoShANAM sAdhyAsAdhyavicAraH (16) · Śloka 16
tatra māṁsārbudaṁ yacca māṁsapākaśca yaḥ smr̥taḥ |
vidradhiśca na siddhyanti yē ca syustilakālakāḥ ||16||
(su. ni. a. 14) |
View original
तत्र मांसार्बुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः |
विद्रधिश्च न सिद्ध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः ||१६||
(सु. नि. अ. १४) |
śūkadōṣēṣvasādhyānāha– tatra māṁsārbudamityādi| yaccēti cakārō'yaṁ bhinnakramaḥ, sa ca na siddhyatītyanantaraṁ draṣṭavyaḥ; tēna sādhyatā'pyēṣāmaciratvādinā bhavati, ata ēva pratyākhyāya cikitsāvidhānamupapannamiti gadādharaḥ| durjñānāt sādhyē ēva asādhyatārōpādasampūrṇāvasthāyāmasādhyē'pi kriyāsiddhēśca mā nivartatāṁ bhiṣagiti pratyākhyāya cikitsāṁ kāruṇikatayā ācārya upadiśatīti mantavyam||16||
Adhikarana puShpikA · Śloka 48
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē śūkadōṣanidānaṁ samāptam ||48||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शूकदोषनिदानं समाप्तम् ||४८||
iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ śūkadōṣanidānaṁ samāptam||48||