Adhikarana shUlasya sannikRuShTanidAnam (1) · Śloka 1
અથ શૂલપરિણામશૂલાન્નદ્રવશૂલનિદાનમ્ |
દોષૈઃ પૃથક્ સમસ્તામદ્વન્દ્વૈઃ શૂલોઽષ્ટધા ભવેત્ |
સર્વેષ્વેતેષુ શૂલેષુ પ્રાયેણ પવનઃ પ્રભુઃ ||૧||
View original
अथ शूलपरिणामशूलान्नद्रवशूलनिदानम् |
दोषैः पृथक् समस्तामद्वन्द्वैः शूलोऽष्टधा भवेत् |
सर्वेष्वेतेषु शूलेषु प्रायेण पवनः प्रभुः ||१||
આમવાતેઽપિ શૂલં ભવતીત્યતસ્તદનન્તરં શૂલનિદાનમ્| જ્વરાદિવત્ શૂલસ્યાપિ પ્રાગુત્પત્તિરસ્તિ| યદાહ હારીતઃ– “અનઙ્ગનાશાય હરસ્ત્રિશૂલં મુમોચ કોપાન્મકરધ્વજશ્ચ| તમાપતન્તં સહસા નિરીક્ષ્ય ભયાર્દિતો વિષ્ણુતનું પ્રવિષ્ટઃ|| સ વિષ્ણુહુઙ્કારવિમોહિતાત્મા પપાત ભૂમૌ પ્રથિતઃ સ શૂલઃ| સ પઞ્ચભૂતાનુગતં શરીરં પ્રદૂષયત્યસ્ય હિ પૂર્વસૃષ્ટિઃ||” ઇતિ| એતેન શૂલસમ્ભવત્વાદસ્ય શૂલમિતિ સઞ્જ્ઞા, શૂલનિખાતવદ્વેદનાજનકત્વાચ્ચ| તદાહ વૃદ્ધસુશ્રુતઃ– “શઙ્કુસ્ફોટનવત્તસ્ય યસ્માત્તીવ્રા હિ વેદના| શૂલાસક્તસ્ય ભવતિ તસ્માચ્છૂલમિહોચ્યતે||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૨) ઇતિ| કફપિત્તાદિશૂલેષ્વવશ્યમ્ભાવી વાયુરિત્યાહ– સર્વેષ્વિત્યાદિ| પ્રભુઃ કર્તા||૧||
Adhikarana vAtikashUlasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (2-5) · Śloka 5
વ્યાયામયાનાદતિમૈથુનાચ્ચ પ્રજાગરાચ્છીતજલાતિપાનાત્ |
કલાયમુદ્ગાઢકિકોરદૂષાદત્યર્થરૂક્ષાધ્યશનાભિઘાતાત્ ||૨||
કષાયતિક્તાતિવિરૂઢજાન્નવિરુદ્ધવલ્લૂરકશુષ્કશાકાત્ |
વિટ્શુક્રમૂત્રાનિલવેગરોધાચ્છોકોપવાસાદતિહાસ્યભાષ્યાત્ ||૩||
વાયુઃ પ્રવૃદ્ધો જનયેદ્ધિ શૂલં હૃત્પાર્શ્વપૃષ્ઠત્રિકબસ્તિદેશે |
જીર્ણે પ્રદોષે ચ ઘનાગમે ચ શીતે ચ કોપં સમુપૈતિ ગાઢમ્ ||૪||
મુહુર્મુહુશ્ચોપશમપ્રકોપી વિડ્વાતસંસ્તમ્ભનતોદભેદૈઃ |
સંસ્વેદનાભ્યઞ્જનમર્દનાદ્યૈઃ સ્નિગ્ધોષ્ણભોજ્યૈશ્ચ શમં પ્રયાતિ ||૫||
View original
व्यायामयानादतिमैथुनाच्च प्रजागराच्छीतजलातिपानात् |
कलायमुद्गाढकिकोरदूषादत्यर्थरूक्षाध्यशनाभिघातात् ||२||
कषायतिक्तातिविरूढजान्नविरुद्धवल्लूरकशुष्कशाकात् |
विट्शुक्रमूत्रानिलवेगरोधाच्छोकोपवासादतिहास्यभाष्यात् ||३||
वायुः प्रवृद्धो जनयेद्धि शूलं हृत्पार्श्वपृष्ठत्रिकबस्तिदेशे |
जीर्णे प्रदोषे च घनागमे च शीते च कोपं समुपैति गाढम् ||४||
मुहुर्मुहुश्चोपशमप्रकोपी विड्वातसंस्तम्भनतोदभेदैः |
संस्वेदनाभ्यञ्जनमर्दनाद्यैः स्निग्धोष्णभोज्यैश्च शमं प्रयाति ||५||
વાતિકમાહ– વ્યાયામેત્યાદિ| શીતજલાતિપાનાત્ શીતલજલસ્ય પ્રભૂતપાનાત્| આઢકી તુવરી, કોરદૂષઃ કોદ્રવઃ, વિરૂઢજાન્નમઙ્કુરિતધાન્યકૃતમન્નં, વિરુદ્ધં ક્ષીરમત્સ્યાદિકં, વલ્લૂરં શુષ્કમાંસમ્| યદ્યપિ સર્વૈરેવ વાતકોપનૈર્વાતશૂલં સ્યાત્તથાઽપિ વ્યાયામાદિપાઠેનૈતદ્દર્શયતિ– વ્યાયામાદયો યથા વાતહેતવસ્તથા શૂલહેતવોઽપીતિ; દોષવ્યાધિહેતવ ઇત્યર્થઃ| એવં પિત્તશૂલાદિષુ દ્રષ્ટવ્યમ્| જીર્ણે ઇત્યાહારે| ઘનાગમે વર્ષાસુ, મેઘોદયે ચ| મુહુર્મુહુરુપશમપ્રકોપૌ વાયોશ્ચલત્વેન||૨-૫||
Adhikarana paittikashUlasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (6-8) · Śloka 8
ક્ષારાતિતીક્ષ્ણોષ્ણવિદાહિતૈલનિષ્પાવપિણ્યાકકુલત્થયૂષૈઃ |
કટ્વમ્લસૌવીરસુરાવિકારૈઃ ક્રોધાનલાયાસરવિપ્રતાપૈઃ ||૬||
ગ્રામ્યાતિયોગાદશનૈર્વિદગ્ધૈઃ પિત્તં પ્રકુપ્યાશુ કરોતિ શૂલમ્ |
તૃણ્મોહદાહાર્તિકરં હિ નાભ્યાં સંસ્વેદમૂર્છાભ્રમચોષયુક્તમ્ ||૭||
મધ્યન્દિને કુપ્યતિ ચાર્ધરાત્રે વિદાહકાલે જલદાત્યયે ચ |
શીતે ચ શીતૈઃ સમુપૈતિ શાન્તિં સુસ્વાદુશીતૈરપિ ભોજનશ્ચ ||૮||
View original
क्षारातितीक्ष्णोष्णविदाहितैलनिष्पावपिण्याककुलत्थयूषैः |
कट्वम्लसौवीरसुराविकारैः क्रोधानलायासरविप्रतापैः ||६||
ग्राम्यातियोगादशनैर्विदग्धैः पित्तं प्रकुप्याशु करोति शूलम् |
तृण्मोहदाहार्तिकरं हि नाभ्यां संस्वेदमूर्छाभ्रमचोषयुक्तम् ||७||
मध्यन्दिने कुप्यति चार्धरात्रे विदाहकाले जलदात्यये च |
शीते च शीतैः समुपैति शान्तिं सुस्वादुशीतैरपि भोजनश्च ||८||
પૈત્તિકમાહ– ક્ષારેત્યાદિ| ક્ષારો યવક્ષારાદિઃ મુષ્કકાદિકૃતક્ષારદ્રવ્યં ચ, તીક્ષ્ણોષ્ણં મરિચરાજિકાદિ, વિદાહિ વંશકરીરાદિ, તૈલં તિલવિકૃતિઃ, નિષ્પાવઃ શિમ્બિઃ, પિણ્યાકો નિઃસ્નેહઃ સર્ષપાદિકલ્કઃ, કુલત્થયૂષોઽત્ર કુલત્થાન્નપાનોપલક્ષણઃ| સૌવીરં સન્ધાનવિશેષઃ| રવિપ્રતાપો રૌદ્રઃ| ગ્રામ્યાતિયોગો મૈથુનાતિસેવા| વિદાહીતિ પૂર્વં પઠિત્વાઽપિ અશનૈર્વિદગ્ધૈરિત્યનેનાવિદાહિવસ્તુનોઽપિ દોષવશેન વિદાહિત્વં દર્શિતમ્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “સ્રોતસ્યન્નવહે પિત્તમગ્નૌ વા યસ્ય તિષ્ઠતિ| વિદાહિ ભુક્તમન્યદ્વા તસ્યાપ્યન્નં વિદહ્યતે||” (સુ. સૂ. અ. ૪૬) ઇતિ| વિદાહકાલ ઇત્યાહારસ્ય| જલદાત્યયે શરદિ||૬-૮||
Adhikarana shlaiShmikashUlasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10
આનૂપવારિજકિલાટપયોવિકારૈર્માંસેક્ષુપિષ્ટકૃશરાતિલશષ્કુલીભિઃ |
અન્યૈર્બલાસજનકૈરપિ હેતુભિશ્ચ શ્લેષ્મા પ્રકોપમુપગમ્ય કરોતિ શૂલમ્ ||૯||
હૃલ્લાસકાસસદનારુચિસમ્પ્રસેકૈરામાશયે સ્તિમિતકોષ્ઠશિરોગુરુત્વૈઃ |
ભુક્તે સદૈવ હિ રુજં કુરુતેઽતિમાત્રં સૂર્યોદયેઽથ શિશિરે કુસુમાગમે ચ ||૧૦||
View original
आनूपवारिजकिलाटपयोविकारैर्मांसेक्षुपिष्टकृशरातिलशष्कुलीभिः |
अन्यैर्बलासजनकैरपि हेतुभिश्च श्लेष्मा प्रकोपमुपगम्य करोति शूलम् ||९||
हृल्लासकाससदनारुचिसम्प्रसेकैरामाशये स्तिमितकोष्ठशिरोगुरुत्वैः |
भुक्ते सदैव हि रुजं कुरुतेऽतिमात्रं सूर्योदयेऽथ शिशिरे कुसुमागमे च ||१०||
શ્લૈષ્મિકમાહ– આનૂપેત્યાદિ| આનૂપવારિજં માંસાદિકં, કિલાટં તક્રકૂર્ચિકા, કૃશરા તિલતણ્ડુલમાષયવાગૂઃ| સૂર્યોદયે પ્રાતઃ| કુસુમાગમે વસન્તે||૯-૧૦||
Adhikarana sAnnipAtikashUlalakShaNam (11) · Śloka 11
સર્વેષુ દોષેષુ ચ સર્વલિઙ્ગં વિદ્યાદ્ભિષક્ સર્વભવં હિ શૂલમ્ |
સુકષ્ટમેનં વિષવજ્રકલ્પં વિવર્જનીયં પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ ||૧૧||
View original
सर्वेषु दोषेषु च सर्वलिङ्गं विद्याद्भिषक् सर्वभवं हि शूलम् |
सुकष्टमेनं विषवज्रकल्पं विवर्जनीयं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ||११||
સાન્નિપાતિકમાહ– સર્વેષ્વિત્યાદિ| ત્રિદોષાણાં મિલિતૈર્લક્ષણૈસ્ત્રિદોષજં જાનીયાત્| સુકષ્ટમસાધ્યમ્| વિષવજ્રતુલ્યં મારણાત્મકત્વાત્||૧૧||
Adhikarana AmashUlalakShaNam (12) · Śloka 12
આટોપહૃલ્લાસવમીગુરુત્વસ્તૈમિત્યકાનાહકફપ્રસેકૈઃ |
કફસ્ય લિઙ્ગેન સમાનલિઙ્ગમામોદ્ભવં શૂલમુદાહરન્તિ ||૧૨||
View original
आटोपहृल्लासवमीगुरुत्वस्तैमित्यकानाहकफप्रसेकैः |
कफस्य लिङ्गेन समानलिङ्गमामोद्भवं शूलमुदाहरन्ति ||१२||
આમશૂલમાહ– આટોપેત્યાદિ| કફસ્ય લિઙ્ગેન કફશૂલોક્તલિઙ્ગેન||૧૨||
Adhikarana dvandvajashUlalakShaNam (13-14) · Śloka 14
દ્વિદોષલક્ષણૈરેતૈર્વિદ્યાચ્છૂલં દ્વિદોષજમ્ |
બસ્તૌ હૃત્પાર્શ્વપૃષ્ઠેષુ સ શૂલઃ કફવાતિકઃ |
કુક્ષૌ હૃન્નાભિમધ્યેષુ સ શૂલઃ કફપૈત્તિકઃ ||૧૩||
દાહજ્વરકરો ઘોરો વિજ્ઞેયો વાતપૈત્તિકઃ |૧૪|
View original
द्विदोषलक्षणैरेतैर्विद्याच्छूलं द्विदोषजम् |
बस्तौ हृत्पार्श्वपृष्ठेषु स शूलः कफवातिकः |
कुक्षौ हृन्नाभिमध्येषु स शूलः कफपैत्तिकः ||१३||
दाहज्वरकरो घोरो विज्ञेयो वातपैत्तिकः |१४|
વાતપૈત્તિકશ્ચરકોક્તવાતપૈત્તિકશૂલસ્થાને દ્રષ્ટવ્યઃ| એવં સાન્નિપાતિકોઽપિ ઉક્તદોષત્રયસ્થાને| યદુક્તમ્– “વાતાત્મકં બસ્તિગતં વદન્તિ, પિત્તાત્મકં ચાપિ વદન્તિ નાભ્યામ્| હૃત્પાર્શ્વકુક્ષૌ કફસન્નિવિષ્ટં, સર્વેષુ દેશેષુ ચ સન્નિપાતાત્||” ઇતિ||૧૩-૧૪||–
Adhikarana shUlasya sAdhyAsAdhyatvam (14) · Śloka 15
એકદોષોત્થિતઃ સાધ્યઃ, કૃચ્છ્રસાધ્યો દ્વિદોષજઃ ||૧૪||
સર્વદોષોત્થિતો ઘોરસ્ત્વસાધ્યો ભૂર્યુપદ્રવઃ |૧૫|
View original
एकदोषोत्थितः साध्यः, कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः ||१४||
सर्वदोषोत्थितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः |१५|
સાધ્યત્વાદિલક્ષણમાહ– એકેત્યાદિ| ભૂર્યુપદ્રવ ઇતિ ઉપદ્રવાસ્તુ વેદનાદયઃ| યદુક્તમ્– “વેદના ચ તૃષા મૂર્છા આનાહો ગૌરવારુચી| કાસઃ શ્વાસશ્ચ હિક્કા ચ શૂલસ્યોપદ્રવાઃ સ્મૃતાઃ||” ઇતિ||૧૪||–
Adhikarana pariNAmashUlasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (15-16) · Śloka 17
સ્વૈર્નિદાનૈઃ પ્રકુપિતો વાયુઃ સન્નિહિતસ્તદા ||૧૫||
કફપિત્તે સમાવૃત્ય શૂલકારી ભવેદ્બલી |
ભુક્તે જીર્યતિ યચ્છૂલં તદેવ પરિણામજમ્ ||૧૬||
તસ્ય લક્ષણમપ્યેતત્ સમાસેનાભિધીયતે |૧૭|
View original
स्वैर्निदानैः प्रकुपितो वायुः सन्निहितस्तदा ||१५||
कफपित्ते समावृत्य शूलकारी भवेद्बली |
भुक्ते जीर्यति यच्छूलं तदेव परिणामजम् ||१६||
तस्य लक्षणमप्येतत् समासेनाभिधीयते |१७|
પરિણામશૂલમાહ– સ્વૈરિત્યાદિ| અસ્ય ચ ત્રિદોષજસ્યાપિ નિયતપરિણામકાલસમ્ભવત્વેન પિત્તોલ્બણત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્| યદુક્તમન્યત્ર– “બલાસઃ પ્રચ્યુતઃ સ્થાનાત્ પિત્તેન સહ મૂર્છિતઃ| વાયુમાદાય કુરુતે શૂલં જીર્યતિ ભોજને|| કુક્ષૌ જઠરપાર્શ્વેષુ નાભૌ બસ્તૌ સ્તનાન્તરે| પૃષ્ઠમૂલપ્રદેશેષુ સર્વેષ્વેતેષુ વા પુનઃ|| ભુક્તમાત્રેઽથવા વાન્તે જીર્ણેઽન્ને ચ પ્રશામ્યતિ| ષષ્ટિકવ્રીહિશાલીનામોદનેન વિવર્ધતે|| તત્ પરિણામજં શૂલં દુર્વિજ્ઞેયં મહાગદમ્| તમાહૂ રસવાહાનાં સ્રોતસાં દુષ્ટિહેતુકમ્|| કેચિદન્નદ્રવં પ્રાહુરન્યે તત્ પક્તિદોષતઃ| પક્તિશૂલં વદન્ત્યેકે કેચિદન્નવિદાહજમ્||” ઇતિ| ભુક્તે જીર્યતિ આહારે પચ્યમાને||૧૫-૧૬||—
Adhikarana pariNAmashUlasya vAtAdibhedena lakShaNAni (17-20) · Śloka 21
આધ્માનાટોપવિણ્મૂત્રવિબન્ધારતિવેપનૈઃ ||૧૭||
સ્નિગ્ધોષ્ણોપશમપ્રાયં વાતિકં તદ્વદેદ્ભિષક્ |
તૃષ્ણાદાહારતિસ્વેદં કટ્વમ્લલવણોત્તરમ્ ||૧૮||
શૂલં શીતશમપ્રાયં પૈત્તિકં લક્ષયેદ્બુધઃ |
છર્દિહૃલ્લાસસમ્મોહં સ્વલ્પરુગ્દીર્ઘસન્તતિ ||૧૯||
કટુતિક્તોપશાન્તં ચ તચ્ચ જ્ઞેયં કફાત્મકમ્ |
સંસૃષ્ટલક્ષણં બુદ્ધ્વા દ્વિદોષં પરિકલ્પયેત્ ||૨૦||
ત્રિદોષજમસાધ્યં તુ ક્ષીણમાંસબલાનલમ્ |૨૧|
View original
आध्मानाटोपविण्मूत्रविबन्धारतिवेपनैः ||१७||
स्निग्धोष्णोपशमप्रायं वातिकं तद्वदेद्भिषक् |
तृष्णादाहारतिस्वेदं कट्वम्ललवणोत्तरम् ||१८||
शूलं शीतशमप्रायं पैत्तिकं लक्षयेद्बुधः |
छर्दिहृल्लाससम्मोहं स्वल्परुग्दीर्घसन्तति ||१९||
कटुतिक्तोपशान्तं च तच्च ज्ञेयं कफात्मकम् |
संसृष्टलक्षणं बुद्ध्वा द्विदोषं परिकल्पयेत् ||२०||
त्रिदोषजमसाध्यं तु क्षीणमांसबलानलम् |२१|
તસ્ય વાતાદિભેદેન લક્ષણાન્યાહ– આધ્માનેત્યાદિ| તૃષ્ણાદાહારતિસ્વેદા યત્ર સન્તિ તત્તૃષ્ણાદાહારતિસ્વેદમ્| કટ્વમ્લલવણોત્તરં કટ્વમ્લલવણૈર્વૃદ્ધમ્| શીતશમપ્રાયં શીતલોપશમ(ય)બહુલમ્| છર્દિહૃલ્લાસસમ્મોહલિઙ્ગાનિ યસ્મિન્ સન્તિ તચ્છર્દિહૃલ્લાસસમ્મોહમ્| દીર્ઘસન્તતીતિ ચિરાનુબન્ધિ||૧૭-૨૦||–
Adhikarana annadravashUlalakShaNam (21-22) · Śloka 1
જીર્ણે જીર્યત્યજીર્ણે વા યચ્છૂલમુપજાયતે ||૨૧||
પથ્યાપથ્યપ્રયોગેણ ભોજનભોજનન ચ |
ન શમં યાતિ નિયમાત્ સોઽન્નદ્રવ ઉદાહૃતઃ ||૨૨||
(અન્નદ્રવાખ્યશૂલેષુ ન તાવત્ સ્વાસ્થ્યમશ્નુતે |
વાન્તમાત્રે જરત્પિત્તં શૂલમાશુ વ્યપોહતિ) ||૧||
View original
जीर्णे जीर्यत्यजीर्णे वा यच्छूलमुपजायते ||२१||
पथ्यापथ्यप्रयोगेण भोजनभोजनन च |
न शमं याति नियमात् सोऽन्नद्रव उदाहृतः ||२२||
(अन्नद्रवाख्यशूलेषु न तावत् स्वास्थ्यमश्नुते |
वान्तमात्रे जरत्पित्तं शूलमाशु व्यपोहति) ||१||
ત્રિદોષવિકૃતિવિશેષમન્નદ્રવાખ્યં શૂલમાહ– જીર્ણ ઇત્યાદિ| જીર્ણે ‘આહારે’ ઇતિ શેષઃ, એવં જીર્યત્યજીર્ણે વેત્યત્ર, સર્વદેત્યર્થઃ| ન શમં યાતિ નોપશેતે ઇત્યર્થઃ, ન ત્વસાધ્યં, ચિકિત્સાવિધાનાદિતિ||૨૧-૨૨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને શૂલપરિણામશૂલાન્નદ્રવશૂલનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૨૬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शूलपरिणामशूलान्नद्रवशूलनिदानं समाप्तम् ||२६||
ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં શૂલનિદાનં સમાપ્તમ્||૨૬||