Adhikarana shUlasya sannikRuShTanidAnam (1) · Śloka 1
ਅਥ ਸ਼ੂਲਪਰਿਣਾਮਸ਼ੂਲਾਨ੍ਨਦ੍ਰਵਸ਼ੂਲਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍ ਸਮਸ੍ਤਾਮਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਃ ਸ਼ੂਲੋਸ੍ਟਧਾ ਭਵੇਤ੍ |
ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਤੇਸੁ ਸ਼ੂਲੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਪਵਨਃ ਪ੍ਰਭੁਃ ||੧||
View original
अथ शूलपरिणामशूलान्नद्रवशूलनिदानम् |
दोषैः पृथक् समस्तामद्वन्द्वैः शूलोऽष्टधा भवेत् |
सर्वेष्वेतेषु शूलेषु प्रायेण पवनः प्रभुः ||१||
ਆਮਵਾਤੇਪਿ ਸ਼ੂਲਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਤਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ੂਲਨਿਦਾਨਮ੍| ਜ੍ਵਰਾਦਿਵਤ੍ ਸ਼ੂਲਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਸ੍ਤਿ| ਯਦਾਹ ਹਾਰੀਤਃ– “ਅਨਙ੍ਗਨਾਸ਼ਾਯ ਹਰਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਂ ਮੁਮੋਚ ਕੋਪਾਨ੍ਮਕਰਧ੍ਵਜਸ਼੍ਚ| ਤਮਾਪਤਨ੍ਤਂ ਸਹਸਾ ਨਿਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਭਯਾਰ੍ਦਿਤੋ ਵਿਸ੍ਣੁਤਨੁਂ ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਃ|| ਸ ਵਿਸ੍ਣੁਹੁਙ੍ਕਾਰਵਿਮੋਹਿਤਾਤ੍ਮਾ ਪਪਾਤ ਭੂਮੌ ਪ੍ਰਥਿਤਃ ਸ ਸ਼ੂਲਃ| ਸ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਨੁਗਤਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਦੂਸਯਤ੍ਯਸ੍ਯ ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਸਸ੍ਟਿਃ||” ਇਤਿ| ਏਤੇਨ ਸ਼ੂਲਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਦਸ੍ਯ ਸ਼ੂਲਮਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਸ਼ੂਲਨਿਖਾਤਵਦ੍ਵੇਦਨਾਜਨਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਤਦਾਹ ਵਦ੍ਧਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਸ਼ਙ੍ਕੁਸ੍ਫੋਟਨਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੀਵ੍ਰਾ ਹਿ ਵੇਦਨਾ| ਸ਼ੂਲਾਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਭਵਤਿ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛੂਲਮਿਹੋਚ੍ਯਤੇ||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੪੨) ਇਤਿ| ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਦਿਸ਼ੂਲੇਸ੍ਵਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵੀ ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਹ– ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਭੁਃ ਕਰ੍ਤਾ||੧||
Adhikarana vAtikashUlasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (2-5) · Śloka 5
ਵ੍ਯਾਯਾਮਯਾਨਾਦਤਿਮੈਥੁਨਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਗਰਾਚ੍ਛੀਤਜਲਾਤਿਪਾਨਾਤ੍ |
ਕਲਾਯਮੁਦ੍ਗਾਢਕਿਕੋਰਦੂਸਾਦਤ੍ਯਰ੍ਥਰੂਕ੍ਸਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਭਿਘਾਤਾਤ੍ ||੨||
ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਾਤਿਵਿਰੂਢਜਾਨ੍ਨਵਿਰੁਦ੍ਧਵਲ੍ਲੂਰਕਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਾਕਾਤ੍ |
ਵਿਟ੍ਸ਼ੁਕ੍ਰਮੂਤ੍ਰਾਨਿਲਵੇਗਰੋਧਾਚ੍ਛੋਕੋਪਵਾਸਾਦਤਿਹਾਸ੍ਯਭਾਸ੍ਯਾਤ੍ ||੩||
ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਜਨਯੇਦ੍ਧਿ ਸ਼ੂਲਂ ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠਤ੍ਰਿਕਬਸ੍ਤਿਦੇਸ਼ੇ |
ਜੀਰ੍ਣੇ ਪ੍ਰਦੋਸੇ ਚ ਘਨਾਗਮੇ ਚ ਸ਼ੀਤੇ ਚ ਕੋਪਂ ਸਮੁਪੈਤਿ ਗਾਢਮ੍ ||੪||
ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਸ਼੍ਚੋਪਸ਼ਮਪ੍ਰਕੋਪੀ ਵਿਡ੍ਵਾਤਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਨਤੋਦਭੇਦੈਃ |
ਸਂਸ੍ਵੇਦਨਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਮਰ੍ਦਨਾਦ੍ਯੈਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਭੋਜ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਮਂ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ||੫||
View original
व्यायामयानादतिमैथुनाच्च प्रजागराच्छीतजलातिपानात् |
कलायमुद्गाढकिकोरदूषादत्यर्थरूक्षाध्यशनाभिघातात् ||२||
कषायतिक्तातिविरूढजान्नविरुद्धवल्लूरकशुष्कशाकात् |
विट्शुक्रमूत्रानिलवेगरोधाच्छोकोपवासादतिहास्यभाष्यात् ||३||
वायुः प्रवृद्धो जनयेद्धि शूलं हृत्पार्श्वपृष्ठत्रिकबस्तिदेशे |
जीर्णे प्रदोषे च घनागमे च शीते च कोपं समुपैति गाढम् ||४||
मुहुर्मुहुश्चोपशमप्रकोपी विड्वातसंस्तम्भनतोदभेदैः |
संस्वेदनाभ्यञ्जनमर्दनाद्यैः स्निग्धोष्णभोज्यैश्च शमं प्रयाति ||५||
ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਜਲਾਤਿਪਾਨਾਤ੍ ਸ਼ੀਤਲਜਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂਤਪਾਨਾਤ੍| ਆਢਕੀ ਤੁਵਰੀ, ਕੋਰਦੂਸਃ ਕੋਦ੍ਰਵਃ, ਵਿਰੂਢਜਾਨ੍ਨਮਙ੍ਕੁਰਿਤਧਾਨ੍ਯਕਤਮਨ੍ਨਂ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿਕਂ, ਵਲ੍ਲੂਰਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਾਂਸਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਰ੍ਵੈਰੇਵ ਵਾਤਕੋਪਨੈਰ੍ਵਾਤਸ਼ੂਲਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾਪਿ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਪਾਠੇਨੈਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ– ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਯੋ ਯਥਾ ਵਾਤਹੇਤਵਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ੂਲਹੇਤਵੋਪੀਤਿ; ਦੋਸਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੂਲਾਦਿਸੁ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਜੀਰ੍ਣੇ ਇਤ੍ਯਾਹਾਰੇ| ਘਨਾਗਮੇ ਵਰ੍ਸਾਸੁ, ਮੇਘੋਦਯੇ ਚ| ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰੁਪਸ਼ਮਪ੍ਰਕੋਪੌ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵੇਨ||੨-੫||
Adhikarana paittikashUlasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (6-8) · Śloka 8
ਕ੍ਸਾਰਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਵਿਦਾਹਿਤੈਲਨਿਸ੍ਪਾਵਪਿਣ੍ਯਾਕਕੁਲਤ੍ਥਯੂਸੈਃ |
ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਸੌਵੀਰਸੁਰਾਵਿਕਾਰੈਃ ਕ੍ਰੋਧਾਨਲਾਯਾਸਰਵਿਪ੍ਰਤਾਪੈਃ ||੬||
ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਤਿਯੋਗਾਦਸ਼ਨੈਰ੍ਵਿਦਗ੍ਧੈਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਾਸ਼ੁ ਕਰੋਤਿ ਸ਼ੂਲਮ੍ |
ਤਣ੍ਮੋਹਦਾਹਾਰ੍ਤਿਕਰਂ ਹਿ ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਸਂਸ੍ਵੇਦਮੂਰ੍ਛਾਭ੍ਰਮਚੋਸਯੁਕ੍ਤਮ੍ ||੭||
ਮਧ੍ਯਨ੍ਦਿਨੇ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਚਾਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇ ਵਿਦਾਹਕਾਲੇ ਜਲਦਾਤ੍ਯਯੇ ਚ |
ਸ਼ੀਤੇ ਚ ਸ਼ੀਤੈਃ ਸਮੁਪੈਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਸੁਸ੍ਵਾਦੁਸ਼ੀਤੈਰਪਿ ਭੋਜਨਸ਼੍ਚ ||੮||
View original
क्षारातितीक्ष्णोष्णविदाहितैलनिष्पावपिण्याककुलत्थयूषैः |
कट्वम्लसौवीरसुराविकारैः क्रोधानलायासरविप्रतापैः ||६||
ग्राम्यातियोगादशनैर्विदग्धैः पित्तं प्रकुप्याशु करोति शूलम् |
तृण्मोहदाहार्तिकरं हि नाभ्यां संस्वेदमूर्छाभ्रमचोषयुक्तम् ||७||
मध्यन्दिने कुप्यति चार्धरात्रे विदाहकाले जलदात्यये च |
शीते च शीतैः समुपैति शान्तिं सुस्वादुशीतैरपि भोजनश्च ||८||
ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਕ੍ਸਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਾਰੋ ਯਵਕ੍ਸਾਰਾਦਿਃ ਮੁਸ੍ਕਕਾਦਿਕਤਕ੍ਸਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਚ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਮਰਿਚਰਾਜਿਕਾਦਿ, ਵਿਦਾਹਿ ਵਂਸ਼ਕਰੀਰਾਦਿ, ਤੈਲਂ ਤਿਲਵਿਕਤਿਃ, ਨਿਸ੍ਪਾਵਃ ਸ਼ਿਮ੍ਬਿਃ, ਪਿਣ੍ਯਾਕੋ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਃ ਸਰ੍ਸਪਾਦਿਕਲ੍ਕਃ, ਕੁਲਤ੍ਥਯੂਸੋਤ੍ਰ ਕੁਲਤ੍ਥਾਨ੍ਨਪਾਨੋਪਲਕ੍ਸਣਃ| ਸੌਵੀਰਂ ਸਨ੍ਧਾਨਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਰਵਿਪ੍ਰਤਾਪੋ ਰੌਦ੍ਰਃ| ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਤਿਯੋਗੋ ਮੈਥੁਨਾਤਿਸੇਵਾ| ਵਿਦਾਹੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਠਿਤ੍ਵਾਪਿ ਅਸ਼ਨੈਰ੍ਵਿਦਗ੍ਧੈਰਿਤ੍ਯਨੇਨਾਵਿਦਾਹਿਵਸ੍ਤੁਨੋਪਿ ਦੋਸਵਸ਼ੇਨ ਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ– “ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਯਨ੍ਨਵਹੇ ਪਿਤ੍ਤਮਗ੍ਨੌ ਵਾ ਯਸ੍ਯ ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਵਿਦਾਹਿ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ||” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੬) ਇਤਿ| ਵਿਦਾਹਕਾਲ ਇਤ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯ| ਜਲਦਾਤ੍ਯਯੇ ਸ਼ਰਦਿ||੬-੮||
Adhikarana shlaiShmikashUlasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10
ਆਨੂਪਵਾਰਿਜਕਿਲਾਟਪਯੋਵਿਕਾਰੈਰ੍ਮਾਂਸੇਕ੍ਸੁਪਿਸ੍ਟਕਸ਼ਰਾਤਿਲਸ਼ਸ੍ਕੁਲੀਭਿਃ |
ਅਨ੍ਯੈਰ੍ਬਲਾਸਜਨਕੈਰਪਿ ਹੇਤੁਭਿਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੋਪਮੁਪਗਮ੍ਯ ਕਰੋਤਿ ਸ਼ੂਲਮ੍ ||੯||
ਹਲ੍ਲਾਸਕਾਸਸਦਨਾਰੁਚਿਸਮ੍ਪ੍ਰਸੇਕੈਰਾਮਾਸ਼ਯੇ ਸ੍ਤਿਮਿਤਕੋਸ੍ਠਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵੈਃ |
ਭੁਕ੍ਤੇ ਸਦੈਵ ਹਿ ਰੁਜਂ ਕੁਰੁਤੇਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਸੂਰ੍ਯੋਦਯੇਥ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਕੁਸੁਮਾਗਮੇ ਚ ||੧੦||
View original
आनूपवारिजकिलाटपयोविकारैर्मांसेक्षुपिष्टकृशरातिलशष्कुलीभिः |
अन्यैर्बलासजनकैरपि हेतुभिश्च श्लेष्मा प्रकोपमुपगम्य करोति शूलम् ||९||
हृल्लासकाससदनारुचिसम्प्रसेकैरामाशये स्तिमितकोष्ठशिरोगुरुत्वैः |
भुक्ते सदैव हि रुजं कुरुतेऽतिमात्रं सूर्योदयेऽथ शिशिरे कुसुमागमे च ||१०||
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਆਨੂਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਨੂਪਵਾਰਿਜਂ ਮਾਂਸਾਦਿਕਂ, ਕਿਲਾਟਂ ਤਕ੍ਰਕੂਰ੍ਚਿਕਾ, ਕਸ਼ਰਾ ਤਿਲਤਣ੍ਡੁਲਮਾਸਯਵਾਗੂਃ| ਸੂਰ੍ਯੋਦਯੇ ਪ੍ਰਾਤਃ| ਕੁਸੁਮਾਗਮੇ ਵਸਨ੍ਤੇ||੯-੧੦||
Adhikarana sAnnipAtikashUlalakShaNam (11) · Śloka 11
ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਚ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਭਿਸਕ੍ ਸਰ੍ਵਭਵਂ ਹਿ ਸ਼ੂਲਮ੍ |
ਸੁਕਸ੍ਟਮੇਨਂ ਵਿਸਵਜ੍ਰਕਲ੍ਪਂ ਵਿਵਰ੍ਜਨੀਯਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ ||੧੧||
View original
सर्वेषु दोषेषु च सर्वलिङ्गं विद्याद्भिषक् सर्वभवं हि शूलम् |
सुकष्टमेनं विषवज्रकल्पं विवर्जनीयं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ||११||
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਣਾਂ ਮਿਲਿਤੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਸੁਕਸ੍ਟਮਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਵਿਸਵਜ੍ਰਤੁਲ੍ਯਂ ਮਾਰਣਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍||੧੧||
Adhikarana AmashUlalakShaNam (12) · Śloka 12
ਆਟੋਪਹਲ੍ਲਾਸਵਮੀਗੁਰੁਤ੍ਵਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਕਾਨਾਹਕਫਪ੍ਰਸੇਕੈਃ |
ਕਫਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗੇਨ ਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਮਾਮੋਦ੍ਭਵਂ ਸ਼ੂਲਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ ||੧੨||
View original
आटोपहृल्लासवमीगुरुत्वस्तैमित्यकानाहकफप्रसेकैः |
कफस्य लिङ्गेन समानलिङ्गमामोद्भवं शूलमुदाहरन्ति ||१२||
ਆਮਸ਼ੂਲਮਾਹ– ਆਟੋਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗੇਨ ਕਫਸ਼ੂਲੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗੇਨ||੧੨||
Adhikarana dvandvajashUlalakShaNam (13-14) · Śloka 14
ਦ੍ਵਿਦੋਸਲਕ੍ਸਣੈਰੇਤੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛੂਲਂ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਮ੍ |
ਬਸ੍ਤੌ ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠੇਸੁ ਸ ਸ਼ੂਲਃ ਕਫਵਾਤਿਕਃ |
ਕੁਕ੍ਸੌ ਹਨ੍ਨਾਭਿਮਧ੍ਯੇਸੁ ਸ ਸ਼ੂਲਃ ਕਫਪੈਤ੍ਤਿਕਃ ||੧੩||
ਦਾਹਜ੍ਵਰਕਰੋ ਘੋਰੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਵਾਤਪੈਤ੍ਤਿਕਃ |੧੪|
View original
द्विदोषलक्षणैरेतैर्विद्याच्छूलं द्विदोषजम् |
बस्तौ हृत्पार्श्वपृष्ठेषु स शूलः कफवातिकः |
कुक्षौ हृन्नाभिमध्येषु स शूलः कफपैत्तिकः ||१३||
दाहज्वरकरो घोरो विज्ञेयो वातपैत्तिकः |१४|
ਵਾਤਪੈਤ੍ਤਿਕਸ਼੍ਚਰਕੋਕ੍ਤਵਾਤਪੈਤ੍ਤਿਕਸ਼ੂਲਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਏਵਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੋਪਿ ਉਕ੍ਤਦੋਸਤ੍ਰਯਸ੍ਥਾਨੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਂ ਬਸ੍ਤਿਗਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕਂ ਚਾਪਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ਨਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਕੁਕ੍ਸੌ ਕਫਸਨ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਂ, ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਦੇਸ਼ੇਸੁ ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍||” ਇਤਿ||੧੩-੧੪||–
Adhikarana shUlasya sAdhyAsAdhyatvam (14) · Śloka 15
ਏਕਦੋਸੋਤ੍ਥਿਤਃ ਸਾਧ੍ਯਃ, ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯੋ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਃ ||੧੪||
ਸਰ੍ਵਦੋਸੋਤ੍ਥਿਤੋ ਘੋਰਸ੍ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯੋ ਭੂਰ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਃ |੧੫|
View original
एकदोषोत्थितः साध्यः, कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः ||१४||
सर्वदोषोत्थितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः |१५|
ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਏਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਰ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵ ਇਤਿ ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੁ ਵੇਦਨਾਦਯਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵੇਦਨਾ ਚ ਤਸਾ ਮੂਰ੍ਛਾ ਆਨਾਹੋ ਗੌਰਵਾਰੁਚੀ| ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਹਿਕ੍ਕਾ ਚ ਸ਼ੂਲਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ||” ਇਤਿ||੧੪||–
Adhikarana pariNAmashUlasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (15-16) · Śloka 17
ਸ੍ਵੈਰ੍ਨਿਦਾਨੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਸ੍ਤਦਾ ||੧੫||
ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਸਮਾਵਤ੍ਯ ਸ਼ੂਲਕਾਰੀ ਭਵੇਦ੍ਬਲੀ |
ਭੁਕ੍ਤੇ ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਯਚ੍ਛੂਲਂ ਤਦੇਵ ਪਰਿਣਾਮਜਮ੍ ||੧੬||
ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਪ੍ਯੇਤਤ੍ ਸਮਾਸੇਨਾਭਿਧੀਯਤੇ |੧੭|
View original
स्वैर्निदानैः प्रकुपितो वायुः सन्निहितस्तदा ||१५||
कफपित्ते समावृत्य शूलकारी भवेद्बली |
भुक्ते जीर्यति यच्छूलं तदेव परिणामजम् ||१६||
तस्य लक्षणमप्येतत् समासेनाभिधीयते |१७|
ਪਰਿਣਾਮਸ਼ੂਲਮਾਹ– ਸ੍ਵੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਯ ਚ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਸ੍ਯਾਪਿ ਨਿਯਤਪਰਿਣਾਮਕਾਲਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵੇਨ ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਤ੍ਵਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ– “ਬਲਾਸਃ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਃ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਹ ਮੂਰ੍ਛਿਤਃ| ਵਾਯੁਮਾਦਾਯ ਕੁਰੁਤੇ ਸ਼ੂਲਂ ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਭੋਜਨੇ|| ਕੁਕ੍ਸੌ ਜਠਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਸੁ ਨਾਭੌ ਬਸ੍ਤੌ ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰੇ| ਪਸ੍ਠਮੂਲਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਤੇਸੁ ਵਾ ਪੁਨਃ|| ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਥਵਾ ਵਾਨ੍ਤੇ ਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ| ਸਸ੍ਟਿਕਵ੍ਰੀਹਿਸ਼ਾਲੀਨਾਮੋਦਨੇਨ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ|| ਤਤ੍ ਪਰਿਣਾਮਜਂ ਸ਼ੂਲਂ ਦੁਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਮਹਾਗਦਮ੍| ਤਮਾਹੂ ਰਸਵਾਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਦੁਸ੍ਟਿਹੇਤੁਕਮ੍|| ਕੇਚਿਦਨ੍ਨਦ੍ਰਵਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਨ੍ਯੇ ਤਤ੍ ਪਕ੍ਤਿਦੋਸਤਃ| ਪਕ੍ਤਿਸ਼ੂਲਂ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯੇਕੇ ਕੇਚਿਦਨ੍ਨਵਿਦਾਹਜਮ੍||” ਇਤਿ| ਭੁਕ੍ਤੇ ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਆਹਾਰੇ ਪਚ੍ਯਮਾਨੇ||੧੫-੧੬||—
Adhikarana pariNAmashUlasya vAtAdibhedena lakShaNAni (17-20) · Śloka 21
ਆਧ੍ਮਾਨਾਟੋਪਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਿਬਨ੍ਧਾਰਤਿਵੇਪਨੈਃ ||੧੭||
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣੋਪਸ਼ਮਪ੍ਰਾਯਂ ਵਾਤਿਕਂ ਤਦ੍ਵਦੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ |
ਤਸ੍ਣਾਦਾਹਾਰਤਿਸ੍ਵੇਦਂ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣੋਤ੍ਤਰਮ੍ ||੧੮||
ਸ਼ੂਲਂ ਸ਼ੀਤਸ਼ਮਪ੍ਰਾਯਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕਂ ਲਕ੍ਸਯੇਦ੍ਬੁਧਃ |
ਛਰ੍ਦਿਹਲ੍ਲਾਸਸਮ੍ਮੋਹਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪਰੁਗ੍ਦੀਰ੍ਘਸਨ੍ਤਤਿ ||੧੯||
ਕਟੁਤਿਕ੍ਤੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਚ ਤਚ੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਂ ਕਫਾਤ੍ਮਕਮ੍ |
ਸਂਸਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਦੋਸਂ ਪਰਿਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ||੨੦||
ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮਸਾਧ੍ਯਂ ਤੁ ਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸਬਲਾਨਲਮ੍ |੨੧|
View original
आध्मानाटोपविण्मूत्रविबन्धारतिवेपनैः ||१७||
स्निग्धोष्णोपशमप्रायं वातिकं तद्वदेद्भिषक् |
तृष्णादाहारतिस्वेदं कट्वम्ललवणोत्तरम् ||१८||
शूलं शीतशमप्रायं पैत्तिकं लक्षयेद्बुधः |
छर्दिहृल्लाससम्मोहं स्वल्परुग्दीर्घसन्तति ||१९||
कटुतिक्तोपशान्तं च तच्च ज्ञेयं कफात्मकम् |
संसृष्टलक्षणं बुद्ध्वा द्विदोषं परिकल्पयेत् ||२०||
त्रिदोषजमसाध्यं तु क्षीणमांसबलानलम् |२१|
ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ– ਆਧ੍ਮਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਣਾਦਾਹਾਰਤਿਸ੍ਵੇਦਾ ਯਤ੍ਰ ਸਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਤਸ੍ਣਾਦਾਹਾਰਤਿਸ੍ਵੇਦਮ੍| ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣੋਤ੍ਤਰਂ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣੈਰ੍ਵਦ੍ਧਮ੍| ਸ਼ੀਤਸ਼ਮਪ੍ਰਾਯਂ ਸ਼ੀਤਲੋਪਸ਼ਮ(ਯ)ਬਹੁਲਮ੍| ਛਰ੍ਦਿਹਲ੍ਲਾਸਸਮ੍ਮੋਹਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਨ੍ਤਿ ਤਚ੍ਛਰ੍ਦਿਹਲ੍ਲਾਸਸਮ੍ਮੋਹਮ੍| ਦੀਰ੍ਘਸਨ੍ਤਤੀਤਿ ਚਿਰਾਨੁਬਨ੍ਧਿ||੧੭-੨੦||–
Adhikarana annadravashUlalakShaNam (21-22) · Śloka 1
ਜੀਰ੍ਣੇ ਜੀਰ੍ਯਤ੍ਯਜੀਰ੍ਣੇ ਵਾ ਯਚ੍ਛੂਲਮੁਪਜਾਯਤੇ ||੨੧||
ਪਥ੍ਯਾਪਥ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਭੋਜਨਭੋਜਨਨ ਚ |
ਨ ਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਨਿਯਮਾਤ੍ ਸੋਨ੍ਨਦ੍ਰਵ ਉਦਾਹਤਃ ||੨੨||
(ਅਨ੍ਨਦ੍ਰਵਾਖ੍ਯਸ਼ੂਲੇਸੁ ਨ ਤਾਵਤ੍ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਸ਼੍ਨੁਤੇ |
ਵਾਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਜਰਤ੍ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ੂਲਮਾਸ਼ੁ ਵ੍ਯਪੋਹਤਿ) ||੧||
View original
जीर्णे जीर्यत्यजीर्णे वा यच्छूलमुपजायते ||२१||
पथ्यापथ्यप्रयोगेण भोजनभोजनन च |
न शमं याति नियमात् सोऽन्नद्रव उदाहृतः ||२२||
(अन्नद्रवाख्यशूलेषु न तावत् स्वास्थ्यमश्नुते |
वान्तमात्रे जरत्पित्तं शूलमाशु व्यपोहति) ||१||
ਤ੍ਰਿਦੋਸਵਿਕਤਿਵਿਸ਼ੇਸਮਨ੍ਨਦ੍ਰਵਾਖ੍ਯਂ ਸ਼ੂਲਮਾਹ– ਜੀਰ੍ਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੀਰ੍ਣੇ ‘ਆਹਾਰੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਏਵਂ ਜੀਰ੍ਯਤ੍ਯਜੀਰ੍ਣੇ ਵੇਤ੍ਯਤ੍ਰ, ਸਰ੍ਵਦੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਨੋਪਸ਼ੇਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਨ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਂ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਧਾਨਾਦਿਤਿ||੨੧-੨੨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਸ਼ੂਲਪਰਿਣਾਮਸ਼ੂਲਾਨ੍ਨਦ੍ਰਵਸ਼ੂਲਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੨੬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शूलपरिणामशूलान्नद्रवशूलनिदानं समाप्तम् ||२६||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ੂਲਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੨੬||