Adhikarana shUlasya sannikRuShTanidAnam (1) · Śloka 1
അഥ ശൂലപരിണാമശൂലാന്നദ്രവശൂലനിദാനമ് |
ദോഷൈഃ പൃഥക് സമസ്താമദ്വന്ദ്വൈഃ ശൂലോऽഷ്ടധാ ഭവേത് |
സര്വേഷ്വേതേഷു ശൂലേഷു പ്രായേണ പവനഃ പ്രഭുഃ ||൧||
View original
अथ शूलपरिणामशूलान्नद्रवशूलनिदानम् |
दोषैः पृथक् समस्तामद्वन्द्वैः शूलोऽष्टधा भवेत् |
सर्वेष्वेतेषु शूलेषु प्रायेण पवनः प्रभुः ||१||
ആമവാതേऽപി ശൂലം ഭവതീത്യതസ്തദനന്തരം ശൂലനിദാനമ്| ജ്വരാദിവത് ശൂലസ്യാപി പ്രാഗുത്പത്തിരസ്തി| യദാഹ ഹാരീതഃ– “അനങ്ഗനാശായ ഹരസ്ത്രിശൂലം മുമോച കോപാന്മകരധ്വജശ്ച| തമാപതന്തം സഹസാ നിരീക്ഷ്യ ഭയാര്ദിതോ വിഷ്ണുതനും പ്രവിഷ്ടഃ|| സ വിഷ്ണുഹുങ്കാരവിമോഹിതാത്മാ പപാത ഭൂമൌ പ്രഥിതഃ സ ശൂലഃ| സ പഞ്ചഭൂതാനുഗതം ശരീരം പ്രദൂഷയത്യസ്യ ഹി പൂര്വസൃഷ്ടിഃ||” ഇതി| ഏതേന ശൂലസമ്ഭവത്വാദസ്യ ശൂലമിതി സഞ്ജ്ഞാ, ശൂലനിഖാതവദ്വേദനാജനകത്വാച്ച| തദാഹ വൃദ്ധസുശ്രുതഃ– “ശങ്കുസ്ഫോടനവത്തസ്യ യസ്മാത്തീവ്രാ ഹി വേദനാ| ശൂലാസക്തസ്യ ഭവതി തസ്മാച്ഛൂലമിഹോച്യതേ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൨) ഇതി| കഫപിത്താദിശൂലേഷ്വവശ്യമ്ഭാവീ വായുരിത്യാഹ– സര്വേഷ്വിത്യാദി| പ്രഭുഃ കര്താ||൧||
Adhikarana vAtikashUlasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (2-5) · Śloka 5
വ്യായാമയാനാദതിമൈഥുനാച്ച പ്രജാഗരാച്ഛീതജലാതിപാനാത് |
കലായമുദ്ഗാഢകികോരദൂഷാദത്യര്ഥരൂക്ഷാധ്യശനാഭിഘാതാത് ||൨||
കഷായതിക്താതിവിരൂഢജാന്നവിരുദ്ധവല്ലൂരകശുഷ്കശാകാത് |
വിട്ശുക്രമൂത്രാനിലവേഗരോധാച്ഛോകോപവാസാദതിഹാസ്യഭാഷ്യാത് ||൩||
വായുഃ പ്രവൃദ്ധോ ജനയേദ്ധി ശൂലം ഹൃത്പാര്ശ്വപൃഷ്ഠത്രികബസ്തിദേശേ |
ജീര്ണേ പ്രദോഷേ ച ഘനാഗമേ ച ശീതേ ച കോപം സമുപൈതി ഗാഢമ് ||൪||
മുഹുര്മുഹുശ്ചോപശമപ്രകോപീ വിഡ്വാതസംസ്തമ്ഭനതോദഭേദൈഃ |
സംസ്വേദനാഭ്യഞ്ജനമര്ദനാദ്യൈഃ സ്നിഗ്ധോഷ്ണഭോജ്യൈശ്ച ശമം പ്രയാതി ||൫||
View original
व्यायामयानादतिमैथुनाच्च प्रजागराच्छीतजलातिपानात् |
कलायमुद्गाढकिकोरदूषादत्यर्थरूक्षाध्यशनाभिघातात् ||२||
कषायतिक्तातिविरूढजान्नविरुद्धवल्लूरकशुष्कशाकात् |
विट्शुक्रमूत्रानिलवेगरोधाच्छोकोपवासादतिहास्यभाष्यात् ||३||
वायुः प्रवृद्धो जनयेद्धि शूलं हृत्पार्श्वपृष्ठत्रिकबस्तिदेशे |
जीर्णे प्रदोषे च घनागमे च शीते च कोपं समुपैति गाढम् ||४||
मुहुर्मुहुश्चोपशमप्रकोपी विड्वातसंस्तम्भनतोदभेदैः |
संस्वेदनाभ्यञ्जनमर्दनाद्यैः स्निग्धोष्णभोज्यैश्च शमं प्रयाति ||५||
വാതികമാഹ– വ്യായാമേത്യാദി| ശീതജലാതിപാനാത് ശീതലജലസ്യ പ്രഭൂതപാനാത്| ആഢകീ തുവരീ, കോരദൂഷഃ കോദ്രവഃ, വിരൂഢജാന്നമങ്കുരിതധാന്യകൃതമന്നം, വിരുദ്ധം ക്ഷീരമത്സ്യാദികം, വല്ലൂരം ശുഷ്കമാംസമ്| യദ്യപി സര്വൈരേവ വാതകോപനൈര്വാതശൂലം സ്യാത്തഥാऽപി വ്യായാമാദിപാഠേനൈതദ്ദര്ശയതി– വ്യായാമാദയോ യഥാ വാതഹേതവസ്തഥാ ശൂലഹേതവോऽപീതി; ദോഷവ്യാധിഹേതവ ഇത്യര്ഥഃ| ഏവം പിത്തശൂലാദിഷു ദ്രഷ്ടവ്യമ്| ജീര്ണേ ഇത്യാഹാരേ| ഘനാഗമേ വര്ഷാസു, മേഘോദയേ ച| മുഹുര്മുഹുരുപശമപ്രകോപൌ വായോശ്ചലത്വേന||൨-൫||
Adhikarana paittikashUlasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (6-8) · Śloka 8
ക്ഷാരാതിതീക്ഷ്ണോഷ്ണവിദാഹിതൈലനിഷ്പാവപിണ്യാകകുലത്ഥയൂഷൈഃ |
കട്വമ്ലസൌവീരസുരാവികാരൈഃ ക്രോധാനലായാസരവിപ്രതാപൈഃ ||൬||
ഗ്രാമ്യാതിയോഗാദശനൈര്വിദഗ്ധൈഃ പിത്തം പ്രകുപ്യാശു കരോതി ശൂലമ് |
തൃണ്മോഹദാഹാര്തികരം ഹി നാഭ്യാം സംസ്വേദമൂര്ഛാഭ്രമചോഷയുക്തമ് ||൭||
മധ്യന്ദിനേ കുപ്യതി ചാര്ധരാത്രേ വിദാഹകാലേ ജലദാത്യയേ ച |
ശീതേ ച ശീതൈഃ സമുപൈതി ശാന്തിം സുസ്വാദുശീതൈരപി ഭോജനശ്ച ||൮||
View original
क्षारातितीक्ष्णोष्णविदाहितैलनिष्पावपिण्याककुलत्थयूषैः |
कट्वम्लसौवीरसुराविकारैः क्रोधानलायासरविप्रतापैः ||६||
ग्राम्यातियोगादशनैर्विदग्धैः पित्तं प्रकुप्याशु करोति शूलम् |
तृण्मोहदाहार्तिकरं हि नाभ्यां संस्वेदमूर्छाभ्रमचोषयुक्तम् ||७||
मध्यन्दिने कुप्यति चार्धरात्रे विदाहकाले जलदात्यये च |
शीते च शीतैः समुपैति शान्तिं सुस्वादुशीतैरपि भोजनश्च ||८||
പൈത്തികമാഹ– ക്ഷാരേത്യാദി| ക്ഷാരോ യവക്ഷാരാദിഃ മുഷ്കകാദികൃതക്ഷാരദ്രവ്യം ച, തീക്ഷ്ണോഷ്ണം മരിചരാജികാദി, വിദാഹി വംശകരീരാദി, തൈലം തിലവികൃതിഃ, നിഷ്പാവഃ ശിമ്ബിഃ, പിണ്യാകോ നിഃസ്നേഹഃ സര്ഷപാദികല്കഃ, കുലത്ഥയൂഷോऽത്ര കുലത്ഥാന്നപാനോപലക്ഷണഃ| സൌവീരം സന്ധാനവിശേഷഃ| രവിപ്രതാപോ രൌദ്രഃ| ഗ്രാമ്യാതിയോഗോ മൈഥുനാതിസേവാ| വിദാഹീതി പൂര്വം പഠിത്വാऽപി അശനൈര്വിദഗ്ധൈരിത്യനേനാവിദാഹിവസ്തുനോऽപി ദോഷവശേന വിദാഹിത്വം ദര്ശിതമ്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “സ്രോതസ്യന്നവഹേ പിത്തമഗ്നൌ വാ യസ്യ തിഷ്ഠതി| വിദാഹി ഭുക്തമന്യദ്വാ തസ്യാപ്യന്നം വിദഹ്യതേ||” (സു. സൂ. അ. ൪൬) ഇതി| വിദാഹകാല ഇത്യാഹാരസ്യ| ജലദാത്യയേ ശരദി||൬-൮||
Adhikarana shlaiShmikashUlasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10
ആനൂപവാരിജകിലാടപയോവികാരൈര്മാംസേക്ഷുപിഷ്ടകൃശരാതിലശഷ്കുലീഭിഃ |
അന്യൈര്ബലാസജനകൈരപി ഹേതുഭിശ്ച ശ്ലേഷ്മാ പ്രകോപമുപഗമ്യ കരോതി ശൂലമ് ||൯||
ഹൃല്ലാസകാസസദനാരുചിസമ്പ്രസേകൈരാമാശയേ സ്തിമിതകോഷ്ഠശിരോഗുരുത്വൈഃ |
ഭുക്തേ സദൈവ ഹി രുജം കുരുതേऽതിമാത്രം സൂര്യോദയേऽഥ ശിശിരേ കുസുമാഗമേ ച ||൧൦||
View original
आनूपवारिजकिलाटपयोविकारैर्मांसेक्षुपिष्टकृशरातिलशष्कुलीभिः |
अन्यैर्बलासजनकैरपि हेतुभिश्च श्लेष्मा प्रकोपमुपगम्य करोति शूलम् ||९||
हृल्लासकाससदनारुचिसम्प्रसेकैरामाशये स्तिमितकोष्ठशिरोगुरुत्वैः |
भुक्ते सदैव हि रुजं कुरुतेऽतिमात्रं सूर्योदयेऽथ शिशिरे कुसुमागमे च ||१०||
ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– ആനൂപേത്യാദി| ആനൂപവാരിജം മാംസാദികം, കിലാടം തക്രകൂര്ചികാ, കൃശരാ തിലതണ്ഡുലമാഷയവാഗൂഃ| സൂര്യോദയേ പ്രാതഃ| കുസുമാഗമേ വസന്തേ||൯-൧൦||
Adhikarana sAnnipAtikashUlalakShaNam (11) · Śloka 11
സര്വേഷു ദോഷേഷു ച സര്വലിങ്ഗം വിദ്യാദ്ഭിഷക് സര്വഭവം ഹി ശൂലമ് |
സുകഷ്ടമേനം വിഷവജ്രകല്പം വിവര്ജനീയം പ്രവദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ ||൧൧||
View original
सर्वेषु दोषेषु च सर्वलिङ्गं विद्याद्भिषक् सर्वभवं हि शूलम् |
सुकष्टमेनं विषवज्रकल्पं विवर्जनीयं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ||११||
സാന്നിപാതികമാഹ– സര്വേഷ്വിത്യാദി| ത്രിദോഷാണാം മിലിതൈര്ലക്ഷണൈസ്ത്രിദോഷജം ജാനീയാത്| സുകഷ്ടമസാധ്യമ്| വിഷവജ്രതുല്യം മാരണാത്മകത്വാത്||൧൧||
Adhikarana AmashUlalakShaNam (12) · Śloka 12
ആടോപഹൃല്ലാസവമീഗുരുത്വസ്തൈമിത്യകാനാഹകഫപ്രസേകൈഃ |
കഫസ്യ ലിങ്ഗേന സമാനലിങ്ഗമാമോദ്ഭവം ശൂലമുദാഹരന്തി ||൧൨||
View original
आटोपहृल्लासवमीगुरुत्वस्तैमित्यकानाहकफप्रसेकैः |
कफस्य लिङ्गेन समानलिङ्गमामोद्भवं शूलमुदाहरन्ति ||१२||
ആമശൂലമാഹ– ആടോപേത്യാദി| കഫസ്യ ലിങ്ഗേന കഫശൂലോക്തലിങ്ഗേന||൧൨||
Adhikarana dvandvajashUlalakShaNam (13-14) · Śloka 14
ദ്വിദോഷലക്ഷണൈരേതൈര്വിദ്യാച്ഛൂലം ദ്വിദോഷജമ് |
ബസ്തൌ ഹൃത്പാര്ശ്വപൃഷ്ഠേഷു സ ശൂലഃ കഫവാതികഃ |
കുക്ഷൌ ഹൃന്നാഭിമധ്യേഷു സ ശൂലഃ കഫപൈത്തികഃ ||൧൩||
ദാഹജ്വരകരോ ഘോരോ വിജ്ഞേയോ വാതപൈത്തികഃ |൧൪|
View original
द्विदोषलक्षणैरेतैर्विद्याच्छूलं द्विदोषजम् |
बस्तौ हृत्पार्श्वपृष्ठेषु स शूलः कफवातिकः |
कुक्षौ हृन्नाभिमध्येषु स शूलः कफपैत्तिकः ||१३||
दाहज्वरकरो घोरो विज्ञेयो वातपैत्तिकः |१४|
വാതപൈത്തികശ്ചരകോക്തവാതപൈത്തികശൂലസ്ഥാനേ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| ഏവം സാന്നിപാതികോऽപി ഉക്തദോഷത്രയസ്ഥാനേ| യദുക്തമ്– “വാതാത്മകം ബസ്തിഗതം വദന്തി, പിത്താത്മകം ചാപി വദന്തി നാഭ്യാമ്| ഹൃത്പാര്ശ്വകുക്ഷൌ കഫസന്നിവിഷ്ടം, സര്വേഷു ദേശേഷു ച സന്നിപാതാത്||” ഇതി||൧൩-൧൪||–
Adhikarana shUlasya sAdhyAsAdhyatvam (14) · Śloka 15
ഏകദോഷോത്ഥിതഃ സാധ്യഃ, കൃച്ഛ്രസാധ്യോ ദ്വിദോഷജഃ ||൧൪||
സര്വദോഷോത്ഥിതോ ഘോരസ്ത്വസാധ്യോ ഭൂര്യുപദ്രവഃ |൧൫|
View original
एकदोषोत्थितः साध्यः, कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः ||१४||
सर्वदोषोत्थितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः |१५|
സാധ്യത്വാദിലക്ഷണമാഹ– ഏകേത്യാദി| ഭൂര്യുപദ്രവ ഇതി ഉപദ്രവാസ്തു വേദനാദയഃ| യദുക്തമ്– “വേദനാ ച തൃഷാ മൂര്ഛാ ആനാഹോ ഗൌരവാരുചീ| കാസഃ ശ്വാസശ്ച ഹിക്കാ ച ശൂലസ്യോപദ്രവാഃ സ്മൃതാഃ||” ഇതി||൧൪||–
Adhikarana pariNAmashUlasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (15-16) · Śloka 17
സ്വൈര്നിദാനൈഃ പ്രകുപിതോ വായുഃ സന്നിഹിതസ്തദാ ||൧൫||
കഫപിത്തേ സമാവൃത്യ ശൂലകാരീ ഭവേദ്ബലീ |
ഭുക്തേ ജീര്യതി യച്ഛൂലം തദേവ പരിണാമജമ് ||൧൬||
തസ്യ ലക്ഷണമപ്യേതത് സമാസേനാഭിധീയതേ |൧൭|
View original
स्वैर्निदानैः प्रकुपितो वायुः सन्निहितस्तदा ||१५||
कफपित्ते समावृत्य शूलकारी भवेद्बली |
भुक्ते जीर्यति यच्छूलं तदेव परिणामजम् ||१६||
तस्य लक्षणमप्येतत् समासेनाभिधीयते |१७|
പരിണാമശൂലമാഹ– സ്വൈരിത്യാദി| അസ്യ ച ത്രിദോഷജസ്യാപി നിയതപരിണാമകാലസമ്ഭവത്വേന പിത്തോല്ബണത്വം ദ്രഷ്ടവ്യമ്| യദുക്തമന്യത്ര– “ബലാസഃ പ്രച്യുതഃ സ്ഥാനാത് പിത്തേന സഹ മൂര്ഛിതഃ| വായുമാദായ കുരുതേ ശൂലം ജീര്യതി ഭോജനേ|| കുക്ഷൌ ജഠരപാര്ശ്വേഷു നാഭൌ ബസ്തൌ സ്തനാന്തരേ| പൃഷ്ഠമൂലപ്രദേശേഷു സര്വേഷ്വേതേഷു വാ പുനഃ|| ഭുക്തമാത്രേऽഥവാ വാന്തേ ജീര്ണേऽന്നേ ച പ്രശാമ്യതി| ഷഷ്ടികവ്രീഹിശാലീനാമോദനേന വിവര്ധതേ|| തത് പരിണാമജം ശൂലം ദുര്വിജ്ഞേയം മഹാഗദമ്| തമാഹൂ രസവാഹാനാം സ്രോതസാം ദുഷ്ടിഹേതുകമ്|| കേചിദന്നദ്രവം പ്രാഹുരന്യേ തത് പക്തിദോഷതഃ| പക്തിശൂലം വദന്ത്യേകേ കേചിദന്നവിദാഹജമ്||” ഇതി| ഭുക്തേ ജീര്യതി ആഹാരേ പച്യമാനേ||൧൫-൧൬||—
Adhikarana pariNAmashUlasya vAtAdibhedena lakShaNAni (17-20) · Śloka 21
ആധ്മാനാടോപവിണ്മൂത്രവിബന്ധാരതിവേപനൈഃ ||൧൭||
സ്നിഗ്ധോഷ്ണോപശമപ്രായം വാതികം തദ്വദേദ്ഭിഷക് |
തൃഷ്ണാദാഹാരതിസ്വേദം കട്വമ്ലലവണോത്തരമ് ||൧൮||
ശൂലം ശീതശമപ്രായം പൈത്തികം ലക്ഷയേദ്ബുധഃ |
ഛര്ദിഹൃല്ലാസസമ്മോഹം സ്വല്പരുഗ്ദീര്ഘസന്തതി ||൧൯||
കടുതിക്തോപശാന്തം ച തച്ച ജ്ഞേയം കഫാത്മകമ് |
സംസൃഷ്ടലക്ഷണം ബുദ്ധ്വാ ദ്വിദോഷം പരികല്പയേത് ||൨൦||
ത്രിദോഷജമസാധ്യം തു ക്ഷീണമാംസബലാനലമ് |൨൧|
View original
आध्मानाटोपविण्मूत्रविबन्धारतिवेपनैः ||१७||
स्निग्धोष्णोपशमप्रायं वातिकं तद्वदेद्भिषक् |
तृष्णादाहारतिस्वेदं कट्वम्ललवणोत्तरम् ||१८||
शूलं शीतशमप्रायं पैत्तिकं लक्षयेद्बुधः |
छर्दिहृल्लाससम्मोहं स्वल्परुग्दीर्घसन्तति ||१९||
कटुतिक्तोपशान्तं च तच्च ज्ञेयं कफात्मकम् |
संसृष्टलक्षणं बुद्ध्वा द्विदोषं परिकल्पयेत् ||२०||
त्रिदोषजमसाध्यं तु क्षीणमांसबलानलम् |२१|
തസ്യ വാതാദിഭേദേന ലക്ഷണാന്യാഹ– ആധ്മാനേത്യാദി| തൃഷ്ണാദാഹാരതിസ്വേദാ യത്ര സന്തി തത്തൃഷ്ണാദാഹാരതിസ്വേദമ്| കട്വമ്ലലവണോത്തരം കട്വമ്ലലവണൈര്വൃദ്ധമ്| ശീതശമപ്രായം ശീതലോപശമ(യ)ബഹുലമ്| ഛര്ദിഹൃല്ലാസസമ്മോഹലിങ്ഗാനി യസ്മിന് സന്തി തച്ഛര്ദിഹൃല്ലാസസമ്മോഹമ്| ദീര്ഘസന്തതീതി ചിരാനുബന്ധി||൧൭-൨൦||–
Adhikarana annadravashUlalakShaNam (21-22) · Śloka 1
ജീര്ണേ ജീര്യത്യജീര്ണേ വാ യച്ഛൂലമുപജായതേ ||൨൧||
പഥ്യാപഥ്യപ്രയോഗേണ ഭോജനഭോജനന ച |
ന ശമം യാതി നിയമാത് സോऽന്നദ്രവ ഉദാഹൃതഃ ||൨൨||
(അന്നദ്രവാഖ്യശൂലേഷു ന താവത് സ്വാസ്ഥ്യമശ്നുതേ |
വാന്തമാത്രേ ജരത്പിത്തം ശൂലമാശു വ്യപോഹതി) ||൧||
View original
जीर्णे जीर्यत्यजीर्णे वा यच्छूलमुपजायते ||२१||
पथ्यापथ्यप्रयोगेण भोजनभोजनन च |
न शमं याति नियमात् सोऽन्नद्रव उदाहृतः ||२२||
(अन्नद्रवाख्यशूलेषु न तावत् स्वास्थ्यमश्नुते |
वान्तमात्रे जरत्पित्तं शूलमाशु व्यपोहति) ||१||
ത്രിദോഷവികൃതിവിശേഷമന്നദ്രവാഖ്യം ശൂലമാഹ– ജീര്ണ ഇത്യാദി| ജീര്ണേ ‘ആഹാരേ’ ഇതി ശേഷഃ, ഏവം ജീര്യത്യജീര്ണേ വേത്യത്ര, സര്വദേത്യര്ഥഃ| ന ശമം യാതി നോപശേതേ ഇത്യര്ഥഃ, ന ത്വസാധ്യം, ചികിത്സാവിധാനാദിതി||൨൧-൨൨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ശൂലപരിണാമശൂലാന്നദ്രവശൂലനിദാനം സമാപ്തമ് ||൨൬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शूलपरिणामशूलान्नद्रवशूलनिदानं समाप्तम् ||२६||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ശൂലനിദാനം സമാപ്തമ്||൨൬||