Adhikarana shUlasya sannikRuShTanidAnam (1) · Śloka 1
అథ శూలపరిణామశూలాన్నద్రవశూలనిదానం |
దోషైః పృథక్ సమస్తామద్వంద్వైః శూలోऽష్టధా భవేత్ |
సర్వేష్వేతేషు శూలేషు ప్రాయేణ పవనః ప్రభుః ||1||
View original
अथ शूलपरिणामशूलान्नद्रवशूलनिदानम् |
दोषैः पृथक् समस्तामद्वन्द्वैः शूलोऽष्टधा भवेत् |
सर्वेष्वेतेषु शूलेषु प्रायेण पवनः प्रभुः ||१||
ఆమవాతేऽపి శూలం భవతీత్యతస్తదనంతరం శూలనిదానం| జ్వరాదివత్ శూలస్యాపి ప్రాగుత్పత్తిరస్తి| యదాహ హారీతః– “అనంగనాశాయ హరస్త్రిశూలం ముమోచ కోపాన్మకరధ్వజశ్చ| తమాపతంతం సహసా నిరీక్ష్య భయార్దితో విష్ణుతనుం ప్రవిష్టః|| స విష్ణుహుంకారవిమోహితాత్మా పపాత భూమౌ ప్రథితః స శూలః| స పంచభూతానుగతం శరీరం ప్రదూషయత్యస్య హి పూర్వసృష్టిః||” ఇతి| ఏతేన శూలసంభవత్వాదస్య శూలమితి సంజ్ఞా, శూలనిఖాతవద్వేదనాజనకత్వాచ్చ| తదాహ వృద్ధసుశ్రుతః– “శంకుస్ఫోటనవత్తస్య యస్మాత్తీవ్రా హి వేదనా| శూలాసక్తస్య భవతి తస్మాచ్ఛూలమిహోచ్యతే||” (సు. ఉ. తం. అ. 42) ఇతి| కఫపిత్తాదిశూలేష్వవశ్యంభావీ వాయురిత్యాహ– సర్వేష్విత్యాది| ప్రభుః కర్తా||1||
Adhikarana vAtikashUlasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (2-5) · Śloka 5
వ్యాయామయానాదతిమైథునాచ్చ ప్రజాగరాచ్ఛీతజలాతిపానాత్ |
కలాయముద్గాఢకికోరదూషాదత్యర్థరూక్షాధ్యశనాభిఘాతాత్ ||2||
కషాయతిక్తాతివిరూఢజాన్నవిరుద్ధవల్లూరకశుష్కశాకాత్ |
విట్శుక్రమూత్రానిలవేగరోధాచ్ఛోకోపవాసాదతిహాస్యభాష్యాత్ ||3||
వాయుః ప్రవృద్ధో జనయేద్ధి శూలం హృత్పార్శ్వపృష్ఠత్రికబస్తిదేశే |
జీర్ణే ప్రదోషే చ ఘనాగమే చ శీతే చ కోపం సముపైతి గాఢం ||4||
ముహుర్ముహుశ్చోపశమప్రకోపీ విడ్వాతసంస్తంభనతోదభేదైః |
సంస్వేదనాభ్యంజనమర్దనాద్యైః స్నిగ్ధోష్ణభోజ్యైశ్చ శమం ప్రయాతి ||5||
View original
व्यायामयानादतिमैथुनाच्च प्रजागराच्छीतजलातिपानात् |
कलायमुद्गाढकिकोरदूषादत्यर्थरूक्षाध्यशनाभिघातात् ||२||
कषायतिक्तातिविरूढजान्नविरुद्धवल्लूरकशुष्कशाकात् |
विट्शुक्रमूत्रानिलवेगरोधाच्छोकोपवासादतिहास्यभाष्यात् ||३||
वायुः प्रवृद्धो जनयेद्धि शूलं हृत्पार्श्वपृष्ठत्रिकबस्तिदेशे |
जीर्णे प्रदोषे च घनागमे च शीते च कोपं समुपैति गाढम् ||४||
मुहुर्मुहुश्चोपशमप्रकोपी विड्वातसंस्तम्भनतोदभेदैः |
संस्वेदनाभ्यञ्जनमर्दनाद्यैः स्निग्धोष्णभोज्यैश्च शमं प्रयाति ||५||
వాతికమాహ– వ్యాయామేత్యాది| శీతజలాతిపానాత్ శీతలజలస్య ప్రభూతపానాత్| ఆఢకీ తువరీ, కోరదూషః కోద్రవః, విరూఢజాన్నమంకురితధాన్యకృతమన్నం, విరుద్ధం క్షీరమత్స్యాదికం, వల్లూరం శుష్కమాంసం| యద్యపి సర్వైరేవ వాతకోపనైర్వాతశూలం స్యాత్తథాऽపి వ్యాయామాదిపాఠేనైతద్దర్శయతి– వ్యాయామాదయో యథా వాతహేతవస్తథా శూలహేతవోऽపీతి; దోషవ్యాధిహేతవ ఇత్యర్థః| ఏవం పిత్తశూలాదిషు ద్రష్టవ్యం| జీర్ణే ఇత్యాహారే| ఘనాగమే వర్షాసు, మేఘోదయే చ| ముహుర్ముహురుపశమప్రకోపౌ వాయోశ్చలత్వేన||2-5||
Adhikarana paittikashUlasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (6-8) · Śloka 8
క్షారాతితీక్ష్ణోష్ణవిదాహితైలనిష్పావపిణ్యాకకులత్థయూషైః |
కట్వమ్లసౌవీరసురావికారైః క్రోధానలాయాసరవిప్రతాపైః ||6||
గ్రామ్యాతియోగాదశనైర్విదగ్ధైః పిత్తం ప్రకుప్యాశు కరోతి శూలం |
తృణ్మోహదాహార్తికరం హి నాభ్యాం సంస్వేదమూర్ఛాభ్రమచోషయుక్తం ||7||
మధ్యందినే కుప్యతి చార్ధరాత్రే విదాహకాలే జలదాత్యయే చ |
శీతే చ శీతైః సముపైతి శాంతిం సుస్వాదుశీతైరపి భోజనశ్చ ||8||
View original
क्षारातितीक्ष्णोष्णविदाहितैलनिष्पावपिण्याककुलत्थयूषैः |
कट्वम्लसौवीरसुराविकारैः क्रोधानलायासरविप्रतापैः ||६||
ग्राम्यातियोगादशनैर्विदग्धैः पित्तं प्रकुप्याशु करोति शूलम् |
तृण्मोहदाहार्तिकरं हि नाभ्यां संस्वेदमूर्छाभ्रमचोषयुक्तम् ||७||
मध्यन्दिने कुप्यति चार्धरात्रे विदाहकाले जलदात्यये च |
शीते च शीतैः समुपैति शान्तिं सुस्वादुशीतैरपि भोजनश्च ||८||
పైత్తికమాహ– క్షారేత్యాది| క్షారో యవక్షారాదిః ముష్కకాదికృతక్షారద్రవ్యం చ, తీక్ష్ణోష్ణం మరిచరాజికాది, విదాహి వంశకరీరాది, తైలం తిలవికృతిః, నిష్పావః శింబిః, పిణ్యాకో నిఃస్నేహః సర్షపాదికల్కః, కులత్థయూషోऽత్ర కులత్థాన్నపానోపలక్షణః| సౌవీరం సంధానవిశేషః| రవిప్రతాపో రౌద్రః| గ్రామ్యాతియోగో మైథునాతిసేవా| విదాహీతి పూర్వం పఠిత్వాऽపి అశనైర్విదగ్ధైరిత్యనేనావిదాహివస్తునోऽపి దోషవశేన విదాహిత్వం దర్శితం| యదాహ సుశ్రుతః– “స్రోతస్యన్నవహే పిత్తమగ్నౌ వా యస్య తిష్ఠతి| విదాహి భుక్తమన్యద్వా తస్యాప్యన్నం విదహ్యతే||” (సు. సూ. అ. 46) ఇతి| విదాహకాల ఇత్యాహారస్య| జలదాత్యయే శరది||6-8||
Adhikarana shlaiShmikashUlasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10
ఆనూపవారిజకిలాటపయోవికారైర్మాంసేక్షుపిష్టకృశరాతిలశష్కులీభిః |
అన్యైర్బలాసజనకైరపి హేతుభిశ్చ శ్లేష్మా ప్రకోపముపగమ్య కరోతి శూలం ||9||
హృల్లాసకాససదనారుచిసంప్రసేకైరామాశయే స్తిమితకోష్ఠశిరోగురుత్వైః |
భుక్తే సదైవ హి రుజం కురుతేऽతిమాత్రం సూర్యోదయేऽథ శిశిరే కుసుమాగమే చ ||10||
View original
आनूपवारिजकिलाटपयोविकारैर्मांसेक्षुपिष्टकृशरातिलशष्कुलीभिः |
अन्यैर्बलासजनकैरपि हेतुभिश्च श्लेष्मा प्रकोपमुपगम्य करोति शूलम् ||९||
हृल्लासकाससदनारुचिसम्प्रसेकैरामाशये स्तिमितकोष्ठशिरोगुरुत्वैः |
भुक्ते सदैव हि रुजं कुरुतेऽतिमात्रं सूर्योदयेऽथ शिशिरे कुसुमागमे च ||१०||
శ్లైష్మికమాహ– ఆనూపేత్యాది| ఆనూపవారిజం మాంసాదికం, కిలాటం తక్రకూర్చికా, కృశరా తిలతండులమాషయవాగూః| సూర్యోదయే ప్రాతః| కుసుమాగమే వసంతే||9-10||
Adhikarana sAnnipAtikashUlalakShaNam (11) · Śloka 11
సర్వేషు దోషేషు చ సర్వలింగం విద్యాద్భిషక్ సర్వభవం హి శూలం |
సుకష్టమేనం విషవజ్రకల్పం వివర్జనీయం ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః ||11||
View original
सर्वेषु दोषेषु च सर्वलिङ्गं विद्याद्भिषक् सर्वभवं हि शूलम् |
सुकष्टमेनं विषवज्रकल्पं विवर्जनीयं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ||११||
సాన్నిపాతికమాహ– సర్వేష్విత్యాది| త్రిదోషాణాం మిలితైర్లక్షణైస్త్రిదోషజం జానీయాత్| సుకష్టమసాధ్యం| విషవజ్రతుల్యం మారణాత్మకత్వాత్||11||
Adhikarana AmashUlalakShaNam (12) · Śloka 12
ఆటోపహృల్లాసవమీగురుత్వస్తైమిత్యకానాహకఫప్రసేకైః |
కఫస్య లింగేన సమానలింగమామోద్భవం శూలముదాహరంతి ||12||
View original
आटोपहृल्लासवमीगुरुत्वस्तैमित्यकानाहकफप्रसेकैः |
कफस्य लिङ्गेन समानलिङ्गमामोद्भवं शूलमुदाहरन्ति ||१२||
ఆమశూలమాహ– ఆటోపేత్యాది| కఫస్య లింగేన కఫశూలోక్తలింగేన||12||
Adhikarana dvandvajashUlalakShaNam (13-14) · Śloka 14
ద్విదోషలక్షణైరేతైర్విద్యాచ్ఛూలం ద్విదోషజం |
బస్తౌ హృత్పార్శ్వపృష్ఠేషు స శూలః కఫవాతికః |
కుక్షౌ హృన్నాభిమధ్యేషు స శూలః కఫపైత్తికః ||13||
దాహజ్వరకరో ఘోరో విజ్ఞేయో వాతపైత్తికః |14|
View original
द्विदोषलक्षणैरेतैर्विद्याच्छूलं द्विदोषजम् |
बस्तौ हृत्पार्श्वपृष्ठेषु स शूलः कफवातिकः |
कुक्षौ हृन्नाभिमध्येषु स शूलः कफपैत्तिकः ||१३||
दाहज्वरकरो घोरो विज्ञेयो वातपैत्तिकः |१४|
వాతపైత్తికశ్చరకోక్తవాతపైత్తికశూలస్థానే ద్రష్టవ్యః| ఏవం సాన్నిపాతికోऽపి ఉక్తదోషత్రయస్థానే| యదుక్తం– “వాతాత్మకం బస్తిగతం వదంతి, పిత్తాత్మకం చాపి వదంతి నాభ్యాం| హృత్పార్శ్వకుక్షౌ కఫసన్నివిష్టం, సర్వేషు దేశేషు చ సన్నిపాతాత్||” ఇతి||13-14||–
Adhikarana shUlasya sAdhyAsAdhyatvam (14) · Śloka 15
ఏకదోషోత్థితః సాధ్యః, కృచ్ఛ్రసాధ్యో ద్విదోషజః ||14||
సర్వదోషోత్థితో ఘోరస్త్వసాధ్యో భూర్యుపద్రవః |15|
View original
एकदोषोत्थितः साध्यः, कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः ||१४||
सर्वदोषोत्थितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः |१५|
సాధ్యత్వాదిలక్షణమాహ– ఏకేత్యాది| భూర్యుపద్రవ ఇతి ఉపద్రవాస్తు వేదనాదయః| యదుక్తం– “వేదనా చ తృషా మూర్ఛా ఆనాహో గౌరవారుచీ| కాసః శ్వాసశ్చ హిక్కా చ శూలస్యోపద్రవాః స్మృతాః||” ఇతి||14||–
Adhikarana pariNAmashUlasya nidAnapUrvakaM lakShaNam (15-16) · Śloka 17
స్వైర్నిదానైః ప్రకుపితో వాయుః సన్నిహితస్తదా ||15||
కఫపిత్తే సమావృత్య శూలకారీ భవేద్బలీ |
భుక్తే జీర్యతి యచ్ఛూలం తదేవ పరిణామజం ||16||
తస్య లక్షణమప్యేతత్ సమాసేనాభిధీయతే |17|
View original
स्वैर्निदानैः प्रकुपितो वायुः सन्निहितस्तदा ||१५||
कफपित्ते समावृत्य शूलकारी भवेद्बली |
भुक्ते जीर्यति यच्छूलं तदेव परिणामजम् ||१६||
तस्य लक्षणमप्येतत् समासेनाभिधीयते |१७|
పరిణామశూలమాహ– స్వైరిత్యాది| అస్య చ త్రిదోషజస్యాపి నియతపరిణామకాలసంభవత్వేన పిత్తోల్బణత్వం ద్రష్టవ్యం| యదుక్తమన్యత్ర– “బలాసః ప్రచ్యుతః స్థానాత్ పిత్తేన సహ మూర్ఛితః| వాయుమాదాయ కురుతే శూలం జీర్యతి భోజనే|| కుక్షౌ జఠరపార్శ్వేషు నాభౌ బస్తౌ స్తనాంతరే| పృష్ఠమూలప్రదేశేషు సర్వేష్వేతేషు వా పునః|| భుక్తమాత్రేऽథవా వాంతే జీర్ణేऽన్నే చ ప్రశామ్యతి| షష్టికవ్రీహిశాలీనామోదనేన వివర్ధతే|| తత్ పరిణామజం శూలం దుర్విజ్ఞేయం మహాగదం| తమాహూ రసవాహానాం స్రోతసాం దుష్టిహేతుకం|| కేచిదన్నద్రవం ప్రాహురన్యే తత్ పక్తిదోషతః| పక్తిశూలం వదంత్యేకే కేచిదన్నవిదాహజం||” ఇతి| భుక్తే జీర్యతి ఆహారే పచ్యమానే||15-16||—
Adhikarana pariNAmashUlasya vAtAdibhedena lakShaNAni (17-20) · Śloka 21
ఆధ్మానాటోపవిణ్మూత్రవిబంధారతివేపనైః ||17||
స్నిగ్ధోష్ణోపశమప్రాయం వాతికం తద్వదేద్భిషక్ |
తృష్ణాదాహారతిస్వేదం కట్వమ్లలవణోత్తరం ||18||
శూలం శీతశమప్రాయం పైత్తికం లక్షయేద్బుధః |
ఛర్దిహృల్లాససమ్మోహం స్వల్పరుగ్దీర్ఘసంతతి ||19||
కటుతిక్తోపశాంతం చ తచ్చ జ్ఞేయం కఫాత్మకం |
సంసృష్టలక్షణం బుద్ధ్వా ద్విదోషం పరికల్పయేత్ ||20||
త్రిదోషజమసాధ్యం తు క్షీణమాంసబలానలం |21|
View original
आध्मानाटोपविण्मूत्रविबन्धारतिवेपनैः ||१७||
स्निग्धोष्णोपशमप्रायं वातिकं तद्वदेद्भिषक् |
तृष्णादाहारतिस्वेदं कट्वम्ललवणोत्तरम् ||१८||
शूलं शीतशमप्रायं पैत्तिकं लक्षयेद्बुधः |
छर्दिहृल्लाससम्मोहं स्वल्परुग्दीर्घसन्तति ||१९||
कटुतिक्तोपशान्तं च तच्च ज्ञेयं कफात्मकम् |
संसृष्टलक्षणं बुद्ध्वा द्विदोषं परिकल्पयेत् ||२०||
त्रिदोषजमसाध्यं तु क्षीणमांसबलानलम् |२१|
తస్య వాతాదిభేదేన లక్షణాన్యాహ– ఆధ్మానేత్యాది| తృష్ణాదాహారతిస్వేదా యత్ర సంతి తత్తృష్ణాదాహారతిస్వేదం| కట్వమ్లలవణోత్తరం కట్వమ్లలవణైర్వృద్ధం| శీతశమప్రాయం శీతలోపశమ(య)బహులం| ఛర్దిహృల్లాససమ్మోహలింగాని యస్మిన్ సంతి తచ్ఛర్దిహృల్లాససమ్మోహం| దీర్ఘసంతతీతి చిరానుబంధి||17-20||–
Adhikarana annadravashUlalakShaNam (21-22) · Śloka 1
జీర్ణే జీర్యత్యజీర్ణే వా యచ్ఛూలముపజాయతే ||21||
పథ్యాపథ్యప్రయోగేణ భోజనభోజనన చ |
న శమం యాతి నియమాత్ సోऽన్నద్రవ ఉదాహృతః ||22||
(అన్నద్రవాఖ్యశూలేషు న తావత్ స్వాస్థ్యమశ్నుతే |
వాంతమాత్రే జరత్పిత్తం శూలమాశు వ్యపోహతి) ||1||
View original
जीर्णे जीर्यत्यजीर्णे वा यच्छूलमुपजायते ||२१||
पथ्यापथ्यप्रयोगेण भोजनभोजनन च |
न शमं याति नियमात् सोऽन्नद्रव उदाहृतः ||२२||
(अन्नद्रवाख्यशूलेषु न तावत् स्वास्थ्यमश्नुते |
वान्तमात्रे जरत्पित्तं शूलमाशु व्यपोहति) ||१||
త్రిదోషవికృతివిశేషమన్నద్రవాఖ్యం శూలమాహ– జీర్ణ ఇత్యాది| జీర్ణే ‘ఆహారే’ ఇతి శేషః, ఏవం జీర్యత్యజీర్ణే వేత్యత్ర, సర్వదేత్యర్థః| న శమం యాతి నోపశేతే ఇత్యర్థః, న త్వసాధ్యం, చికిత్సావిధానాదితి||21-22||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే శూలపరిణామశూలాన్నద్రవశూలనిదానం సమాప్తం ||26||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शूलपरिणामशूलान्नद्रवशूलनिदानं समाप्तम् ||२६||
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం శూలనిదానం సమాప్తం||26||