੧੩. ਸ੍ਵਰਭੇਦਨਿਦਾਨਮ੍

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਦੁਸ੍ਟਿਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਚ ਸ੍ਵਰਭੇਦੋ ਭਵਤੀਤਿ ਸ਼੍ਵਾਸਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਵਰਭੇਦਮਾਹ– ਅਤ੍ਯੁਚ੍ਚਭਾਸਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧ੍ਯਯਨਮੁਚ੍ਚੈਰ੍ਵੇਦਾਦਿਪਾਠਃ, ਅਭਿਘਾਤਃ ਕਣ੍ਠਾਦਿਦੇਸ਼ੇ ਲਗੁਡਾਦਿਭਿਰਾਘਾਤਃ, ਏਤੈਃ ਸਨ੍ਦੂਸਣੈਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਾਤਾਦਿਕੋਪਨੈਃ, ਵਿਸਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਣਮੇਵ| ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਸ੍ਵਰਵਹੇਸੁ ਚਤੁਰ੍ਸੁ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਭਾਸਤੇ, ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਘੋਸਂ ਕਰੋਤਿ” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੯) ਇਤਿ; ਭਾਸਣਘੋਸਣਯੋਰਲ੍ਪਤ੍ਵਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਭੇਦਃ| ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਂ, ਵਦ੍ਧਿਂ ਵਾ| ਸ ਇਤਿ ਸ੍ਵਰਭੇਦਃ; ਸਡ੍ਵਿਧੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਕ੍ਸਯਮੇਦੋਜਭੇਦਾਤ੍||੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸੌ ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਸਮ੍ਭਵਤਃ, ਤਦ੍ਦੁਸ੍ਟਿਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼੍ਵਾਸਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਵਰਭੇਦਮਾਹ– ਅਤ੍ਯੁਚ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧ੍ਯਯਨਮੁਚ੍ਚੈਰ੍ਵੇਦਾਦਿਪਾਠਃ; ਅਭਿਘਾਤਃ ਕਣ੍ਠਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਲਗੁਡਾਦਿਭਿਃ, ਅਥਵਾ ਬਲੇਨ ਛਰ੍ਦਿਜਨਿਤਃ, ਅਥਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਕਠਿਨਭੋਜ੍ਯਜਨਿਤਃ| ਵਿਸਤਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਃ| ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਸ੍ਵਰਵਹੇਸੁ ਚਤੁਰ੍ਸੁ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਭਾਸਤੇ, ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਘੋਸਂ ਕਰੋਤਿ” ਇਤਿ; ਭਾਸਣਘੋਸਣਯੋਰਲ੍ਪਤ੍ਵਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਭੇਦਃ| ਏਤੈਃ ਸਨ੍ਦੂਸਣੈਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਾਤਾਦਿਕੋਪਨੈਰ੍ਦੋਸਾਸ੍ਤੇਸੁ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਵਦ੍ਧਿਂ ਵਾ ਗਤਾਃ ਸ੍ਵਰਂ ਹਨ੍ਯੁਃ| ਸ ਸ੍ਵਰਭੇਦਃ ਸਡ੍ਵਿਧ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤ ਕ੍ਸਯਮੇਦੋਜਨਿਤ ਇਤਿ ਭੇਦਾਤ੍||੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਵਾਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਮੂਤ੍ਰਾਦਿਸੁ ਸ੍ਵਰਭੇਦਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਰ੍ਸ਼ੋਵਤ੍| ਭਿਨ੍ਨਂ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰਂ, ਤਦੇਵਾਹ– ਗਰ੍ਦਭਵਤ੍ ਖਰਮਿਤਿ; ਖਰਂ ਨਿਸ੍ਠੁਰਮ੍, ਉਦ੍ਵੇਜਕਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍|੨|–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਵਾਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਰਭੇਦਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਰ੍ਸ਼ੋਵਤ੍| ਭਿਨ੍ਨਂ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰਂ, ਗਰ੍ਦਭਸ੍ਵਰਵਤ੍ ਸ੍ਵਰਂ ਖਰਮੁਦ੍ਵੇਜਕਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਗਰ੍ਦਭਵਤ੍ਸ੍ਵਰਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਗਰ੍ਦਭਵਤ੍ਖਰਮਿਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਗਰ੍ਦਭਸ੍ਯ ਵਚਨਾਭਾਵਾਤ੍; ‘ਕਣ੍ਠੇਨ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ|੨|–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਲੇਨੇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸ੍ਯੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਂ, ਦਾਹਸਮਨ੍ਵਿਤੇਨੇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਧੀਨਪ੍ਰਤੀਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਗਲਃ ਸਦਾਹੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਲਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਦਾਹੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਬ੍ਰੂਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਿਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤਿ ਦਿਨੇ ਸੂਰ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ਕਫਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦੀਭਾਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਵਦਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਦਿਵਾਵਿਸ਼ੇਸ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ|੩|–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਕਫਜਮਾਹ-ਬ੍ਰੂਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬ੍ਰੂਯਾਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ਪਠਨ੍ਤਿ|੩|–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਸਮ੍ਪਦਿਤਿ ਉਕ੍ਤਵਾਤਾਦਿਸ੍ਵਰਭੇਦਲਿਙ੍ਗਯੋਗਃ| ਤਂ ਚਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਮਿਤਿ ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇ, ਅਸਾਧ੍ਯਮਪਿ; ਤੇਨ “ਸਰ੍ਵਜੇ ਕ੍ਸਯਜੇ ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਚਰੇਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੩) ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਮੁਪਪਨ੍ਨਂ ਭਵਤੀਤਿ||੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮਾਹ– ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਸਮ੍ਪਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਕ੍ਤਵਾਤਾਦਿਸ੍ਵਰਭੇਦਲਿਙ੍ਗਾਨਿ| ਤਂ ਚਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਮਿਤਿ ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮਃ| ਅਸਾਧ੍ਯਮਪਿ; ਤੇਨ “ਸਰ੍ਵਜੇ ਕ੍ਸਯਜੇ ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਚਰੇਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍” ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਮੁਪਪਨ੍ਨਂ ਭਵਤੀਤਿ||੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕ੍ਸਯਜਮਾਹ– ਧੂਪ੍ਯੇਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧੂਪ੍ਯੇਤ ਵਾਗਿਤਿ ਸਧੂਮੇਵ ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀ ਵੇਦਨਾਯਾਨੁਭੂਯਤੇ| ਕ੍ਸਯਕਤ ਇਤਿ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਕਤ ਸ੍ਵਰਭੇਦੇ| ਕ੍ਸਯਮਾਪ੍ਨੁਯਾਚ੍ਚ ਵਾਗਿਤਿ ਪਦਚ੍ਛੇਦਃ| ਏਸ ਚ ਯਦਾ ਹਤਵਾਗ੍ਭਵਤਿ ਓਜਃਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵਚਨਾਕ੍ਸਮਸ੍ਤਦਾ ਨ ਸਾਧ੍ਯਤੇ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਤੁ ਸਾਧ੍ਯਃ; ਤੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਮੁਪਪਨ੍ਨਂ ਭਵਤਿ| ‘ਏਸੁ ਚਾਪਿ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਵਾਤਾਦਿਸ੍ਵਰਭੇਦੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਹਤਵਾਗਸਾਧ੍ਯਃ, ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਯਂ ਪਾਠਸ੍ਟੀਕਾਕਾਰੈਰ੍ਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ|੪|–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਕ੍ਸਯਜਮਾਹ– ਧੂਮ੍ਯੇਤ ਵਾਗਿਤਿ| ਸਧੂਮੇਨੇਵ ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀ ਵੇਦਨਯਾਨੁਭੂਯਤੇ, ‘ਧੂਮਾਵਤੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਸਯਕਤ ਇਤਿ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਕਤੇ ਸ੍ਵਰਭੇਦੇ| ਕ੍ਸਯਮਾਪ੍ਨੁਯਾਚ੍ਚ ਵਾਗਿਤਿ ਪਦਚ੍ਛੇਦਃ, ਵਚਨਂ ਕ੍ਸਯਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ‘ਵਾਤਾਤ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ ਏਵ ਯਦਾ ਹਤਵਾਕ੍ ਓਜਃਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵਚਨਾਕ੍ਸਮਃ, ਤਦਾ ਨ ਸਾਧ੍ਯਃ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਤੁ ਸਾਧ੍ਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਏਸੁ ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤਸ਼੍ਚੈਸੁ ਵਾਤਾਦਿਸ੍ਵਰਭੇਦੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਹਤਵਾਗਸਾਧ੍ਯਃ; ਕਿਂ ਤ੍ਵਯਂ ਪਾਠਸ੍ਟੀਕਾਕਾਰੈਰ੍ਨ ਸ੍ਵੀਕਤਃ|੪|–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਮੇਦੋਜਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸ੍ਵਰਮਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍; ‘ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਸ੍ਵਰਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਤੁ ਕਣ੍ਠਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਸ੍ਵਰਂ ਵਚਨਂ ਵਦਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਂ; ‘ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਲਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਗਲਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਿਤਿ ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਲਂ ਸ੍ਵਰਂ ਵਦਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦਿਗ੍ਧਗਲ ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਮੇਦਸਾ ਵਾ ਲਿਪ੍ਤਗਲ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸਾਰ੍ਤਸ਼੍ਚ ਮੇਦੋਰੁਦ੍ਧਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍||੪||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਮੇਦੋਜਮਾਹ– ਅਨ੍ਤਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸ੍ਵਰਮਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍; ਤੇਨ ਕਣ੍ਠਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਸ੍ਵਰਂ ਵਚਨਂ ਵਦਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ‘ਅਨ੍ਯੇ ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਲਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਗਲਸ੍ਯ ਅਨ੍ਤਃ ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਲਂ, ਤਦ੍ਗਤਂ ਸ੍ਵਰਂ ਵਦਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੇਦੋਨ੍ਵਯਾਨ੍ਮੇਦਃਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍| ‘ਮੇਦਸ਼੍ਚਯਾਤ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਮੇਦਸ਼੍ਚਯਾਨ੍ਮੇਦੋਵਦ੍ਧੇਰਿਤਿ; ‘ਭੇਦਃਕ੍ਸਯਾਤ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍, ਅਤ੍ਰ ਸ੍ਵਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਮਧ੍ਯੇਤਿਦਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਮੇਦਸਾ ਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦਿਗ੍ਧਗਲ ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਮੇਦਸਾ ਵਾ ਲਿਪ੍ਤਗਲ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸਾਰ੍ਤ ਇਤਿ ਮੇਦੋਰੁਦ੍ਧਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍||੪||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਉਕ੍ਤਵਾਤਾਦਿਜਾਨਾਮੇਵਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਹੋਪਜਾਤ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸਸ੍ਯ| ਕਸ਼ਸ੍ਯ ਅਬਲਸ੍ਯ| ਸਹੋਪਜਾਤੋ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਭਤਿਬਦ੍ਧਃ, ‘ਕਾਕਸ੍ਵਰ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ‘ਸਹੋਪਜਾਤਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਮਦੋਪਜਾਤਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍, ਮਦੋ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਮੇਦਸ੍ਵਿਨੋਤਿਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਮੇਦਸਾਵਤਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਯੋ ਜਾਤਃ; ਅਮੇਦਸ੍ਵਿਨਸ੍ਤੁ ਮੇਦੋਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਜਾਤਃ ਸ ਸਾਧ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਸਰ੍ਵਸਮੁਦ੍ਭਵਸ਼੍ਚਾਵਗਾਢਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਿਙ੍ਗੋ ਵਾਸਾਧ੍ਯੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯ ਇਤਿ||੫||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਸਾਧ੍ਯਮਾਹ– ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਅਬਲਸ੍ਯ, ਕਸ਼ਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸਸ੍ਯ, ਸਹਜੋਪਜਾਤਃ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਃ, ਸ ਚ ਕਾਕਸ੍ਵਰ ਇਤਿ ਲੋਕੇ; ‘ਸਹਜੋਪਜਾਤ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਸ ਮਦੋਪਜਾਤ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਤਤ੍ਰ ਮਦੋ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਮੇਦਸ੍ਵਿਨ ਇਤਿ ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਮੇਦਸਾਵਤਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਯੋ ਜਾਤਃ, ਮੇਦਸ੍ਵਿਨਸ੍ਤੁ ਮੇਦੋਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯੋ ਜਾਤਃ ਸੋਸਾਧ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਸਰ੍ਵਸਮੁਦ੍ਭਵਸ਼੍ਚਾਵਗਾਢਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਿਙ੍ਗੋ ਵਾਸਾਧ੍ਯੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ||੫||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ੍ਵਰਭੇਦਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੧੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤ੍ਯਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣੇ ਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ੍ਵਰਭੇਦਨਿਦਾਨਮ੍||੧੩||