Adhikarana svarabhedasya nidAnapUrvikA samprAptiH (1) · Śloka 1
ਅਥ ਸ੍ਵਰਭੇਦਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਅਤ੍ਯੁਚ੍ਚਭਾਸਣਵਿਸਾਧ੍ਯਯਨਾਭਿਘਾਤਸਨ੍ਦੂਸਣੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਃ ਪਵਨਾਦਯਸ੍ਤੁ |
ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਤੇ ਸ੍ਵਰਵਹੇਸੁ ਗਤਾਃ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਂ ਹਨ੍ਯੁਃ ਸ੍ਵਰਂ ਭਵਤਿ ਚਾਪਿ ਹਿ ਸਡ੍ਵਿਧਃ ਸਃ ||੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੩) |
(ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਪਥਕ੍ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਮੇਦਸਾ ਚ ਕ੍ਸਯੇਣ ਚ) |
View original
अथ स्वरभेदनिदानम् |
अत्युच्चभाषणविषाध्ययनाभिघातसन्दूषणैः प्रकुपिताः पवनादयस्तु |
स्रोतःसु ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः ||१||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
(वातादिभिः पृथक् सर्वैर्मेदसा च क्षयेण च) |
ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਦੁਸ੍ਟਿਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਚ ਸ੍ਵਰਭੇਦੋ ਭਵਤੀਤਿ ਸ਼੍ਵਾਸਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਵਰਭੇਦਮਾਹ– ਅਤ੍ਯੁਚ੍ਚਭਾਸਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧ੍ਯਯਨਮੁਚ੍ਚੈਰ੍ਵੇਦਾਦਿਪਾਠਃ, ਅਭਿਘਾਤਃ ਕਣ੍ਠਾਦਿਦੇਸ਼ੇ ਲਗੁਡਾਦਿਭਿਰਾਘਾਤਃ, ਏਤੈਃ ਸਨ੍ਦੂਸਣੈਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਾਤਾਦਿਕੋਪਨੈਃ, ਵਿਸਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਣਮੇਵ| ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਸ੍ਵਰਵਹੇਸੁ ਚਤੁਰ੍ਸੁ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– “ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਭਾਸਤੇ, ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਘੋਸਂ ਕਰੋਤਿ” (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੯) ਇਤਿ; ਭਾਸਣਘੋਸਣਯੋਰਲ੍ਪਤ੍ਵਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਭੇਦਃ| ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਂ, ਵਦ੍ਧਿਂ ਵਾ| ਸ ਇਤਿ ਸ੍ਵਰਭੇਦਃ; ਸਡ੍ਵਿਧੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਕ੍ਸਯਮੇਦੋਜਭੇਦਾਤ੍||੧||
Adhikarana vAtikasvarabhedalakShaNam (2) · Śloka 2
ਵਾਤੇਨ ਕਸ੍ਣਨਯਨਾਨਨਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਾ ਭਿਨ੍ਨਂ ਸ਼ਨੈਰ੍ਵਦਤਿ ਗਰ੍ਦਭਵਤ੍ ਖਰਂ ਚ |੨|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੩) |
View original
वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्चा भिन्नं शनैर्वदति गर्दभवत् खरं च |२|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਵਾਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਮੂਤ੍ਰਾਦਿਸੁ ਸ੍ਵਰਭੇਦਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਰ੍ਸ਼ੋਵਤ੍| ਭਿਨ੍ਨਂ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰਂ, ਤਦੇਵਾਹ– ਗਰ੍ਦਭਵਤ੍ ਖਰਮਿਤਿ; ਖਰਂ ਨਿਸ੍ਠੁਰਮ੍, ਉਦ੍ਵੇਜਕਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍|੨|–
Adhikarana paittikasvarabhedalakShaNam (2) · Śloka 2
ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪੀਤਨਯਨਾਨਨਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਾ ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ਗਲੇਨ ਸ ਚ ਦਾਹਸਮਨ੍ਵਿਤੇਨ ||੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੩) |
View original
पित्तेन पीतनयनाननमूत्रवर्चा ब्रूयाद्गलेन स च दाहसमन्वितेन ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਲੇਨੇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸ੍ਯੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਂ, ਦਾਹਸਮਨ੍ਵਿਤੇਨੇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਧੀਨਪ੍ਰਤੀਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਗਲਃ ਸਦਾਹੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨||
Adhikarana shlaiShmikasvarabhedalakShaNam (3) · Śloka 3
ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਕਫੇਨ ਸਤਤਂ ਕਫਰੁਦ੍ਧਕਣ੍ਠਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਂ ਸ਼ਨੈਰ੍ਵਦਤਿ ਚਾਪਿ ਦਿਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ |੩|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੩) |
View original
ब्रूयात् कफेन सततं कफरुद्धकण्ठः स्वल्पं शनैर्वदति चापि दिवा विशेषात् |३|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਮਾਹ– ਬ੍ਰੂਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਿਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤਿ ਦਿਨੇ ਸੂਰ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ਕਫਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦੀਭਾਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਵਦਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਦਿਵਾਵਿਸ਼ੇਸ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ|੩|–
Adhikarana sAnnipAtikasvarabhedalakShaNam (3) · Śloka 3
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕੇ ਭਵਤਿ ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਸਮ੍ਪਤ੍ ਤਂ ਚਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਮਸਯਃ ਸ੍ਵਰਭੇਦਮਾਹੁਃ ||੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੩) |
View original
सर्वात्मके भवति सर्वविकारसम्पत् तं चाप्यसाध्यमृषयः स्वरभेदमाहुः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ– ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਸਮ੍ਪਦਿਤਿ ਉਕ੍ਤਵਾਤਾਦਿਸ੍ਵਰਭੇਦਲਿਙ੍ਗਯੋਗਃ| ਤਂ ਚਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਮਿਤਿ ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇ, ਅਸਾਧ੍ਯਮਪਿ; ਤੇਨ “ਸਰ੍ਵਜੇ ਕ੍ਸਯਜੇ ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਚਰੇਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍||” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੩) ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਮੁਪਪਨ੍ਨਂ ਭਵਤੀਤਿ||੩||
Adhikarana kShayajasvarabhedalakShaNam (4) · Śloka 4
ਧੂਪ੍ਯੇਤ ਵਾਕ੍ ਕ੍ਸਯਕਤੇ ਕ੍ਸਯਮਾਪ੍ਨੁਯਾਚ੍ਚ ਵਾਗੇਸ ਚਾਪਿ ਹਤਵਾਕ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਜਨੀਯਃ |੪|
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੩) |
View original
धूप्येत वाक् क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्च वागेष चापि हतवाक् परिवर्जनीयः |४|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ਕ੍ਸਯਜਮਾਹ– ਧੂਪ੍ਯੇਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧੂਪ੍ਯੇਤ ਵਾਗਿਤਿ ਸਧੂਮੇਵ ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀ ਵੇਦਨਾਯਾਨੁਭੂਯਤੇ| ਕ੍ਸਯਕਤ ਇਤਿ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਕਤ ਸ੍ਵਰਭੇਦੇ| ਕ੍ਸਯਮਾਪ੍ਨੁਯਾਚ੍ਚ ਵਾਗਿਤਿ ਪਦਚ੍ਛੇਦਃ| ਏਸ ਚ ਯਦਾ ਹਤਵਾਗ੍ਭਵਤਿ ਓਜਃਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵਚਨਾਕ੍ਸਮਸ੍ਤਦਾ ਨ ਸਾਧ੍ਯਤੇ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਤੁ ਸਾਧ੍ਯਃ; ਤੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਕ੍ਰਿਯਾਕਰਣਮੁਪਪਨ੍ਨਂ ਭਵਤਿ| ‘ਏਸੁ ਚਾਪਿ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਵਾਤਾਦਿਸ੍ਵਰਭੇਦੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਹਤਵਾਗਸਾਧ੍ਯਃ, ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਯਂ ਪਾਠਸ੍ਟੀਕਾਕਾਰੈਰ੍ਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ|੪|–
Adhikarana medojasvarabhedalakShaNam (4) · Śloka 4
ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸ੍ਵਰਮਲਕ੍ਸ੍ਯਪਦਂ ਚਿਰੇਣ ਮੇਦੋਨ੍ਵਯਾਦ੍ਵਦਤਿ ਦਿਗ੍ਧਗਲਸ੍ਤਸਾਰ੍ਤਃ ||੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੩) |
View original
अन्तर्गतस्वरमलक्ष्यपदं चिरेण मेदोऽन्वयाद्वदति दिग्धगलस्तृषार्तः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ਮੇਦੋਜਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤਸ੍ਵਰਮਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍; ‘ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਸ੍ਵਰਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਤੁ ਕਣ੍ਠਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਸ੍ਵਰਂ ਵਚਨਂ ਵਦਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਂ; ‘ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਲਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਗਲਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਿਤਿ ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਲਂ ਸ੍ਵਰਂ ਵਦਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦਿਗ੍ਧਗਲ ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਮੇਦਸਾ ਵਾ ਲਿਪ੍ਤਗਲ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸਾਰ੍ਤਸ਼੍ਚ ਮੇਦੋਰੁਦ੍ਧਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍||੪||
Adhikarana svarabhedasyAsAdhyalakShaNam (5) · Śloka 5
ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਕਸ਼ਸ੍ਯ ਵਾਪਿ ਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸਹੋਪਜਾਤਃ |
ਮੇਦਸ੍ਵਿਨਃ ਸਰ੍ਵਸਮੁਦ੍ਭਵਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਾਮਯੋ ਯੋ ਨ ਸ ਸਿਦ੍ਧਿਮੇਤਿ ||੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੩) |
View original
क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य वाऽपि चिरोत्थितो यश्च सहोपजातः |
मेदस्विनः सर्वसमुद्भवश्च स्वरामयो यो न स सिद्धिमेति ||५||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ਉਕ੍ਤਵਾਤਾਦਿਜਾਨਾਮੇਵਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਹੋਪਜਾਤ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸਸ੍ਯ| ਕਸ਼ਸ੍ਯ ਅਬਲਸ੍ਯ| ਸਹੋਪਜਾਤੋ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਭਤਿਬਦ੍ਧਃ, ‘ਕਾਕਸ੍ਵਰ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ‘ਸਹੋਪਜਾਤਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਮਦੋਪਜਾਤਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍, ਮਦੋ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਮੇਦਸ੍ਵਿਨੋਤਿਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਮੇਦਸਾਵਤਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਯੋ ਜਾਤਃ; ਅਮੇਦਸ੍ਵਿਨਸ੍ਤੁ ਮੇਦੋਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਜਾਤਃ ਸ ਸਾਧ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਸਰ੍ਵਸਮੁਦ੍ਭਵਸ਼੍ਚਾਵਗਾਢਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਿਙ੍ਗੋ ਵਾਸਾਧ੍ਯੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯ ਇਤਿ||੫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 13
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਸ੍ਵਰਭੇਦਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੧੩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने स्वरभेदनिदानं समाप्तम् ||१३||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ੍ਵਰਭੇਦਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੧੩||