Adhikarana tRuShNAyA nidAnaM samprAptishca (1-2) · Śloka 2
અથ તૃષ્ણાનિદાનમ્ |
ભયશ્રમાભ્યાં બલસઙ્ક્ષયાદ્વા હ્યૂર્ધ્વં ચિતં પિત્તવિવર્ધનૈશ્ચ |
પિત્તં સવાતં કુપિતં નરાણાં તાલુપ્રપન્નં જનયેત્ પિપાસામ્ |
સ્રોતસ્સ્વપાંવાહિષુ દૂષિતેષુ દોષૈશ્ચ તૃટ્ સમ્ભવતીહ જન્તોઃ ||૧||
તિસ્રઃ સ્મૃતાસ્તાઃ ક્ષતજા ચતુર્થી ક્ષયાત્તથા હ્યામસમુદ્ભવા ચ |
ભક્તોદ્ભવા સપ્તમિકેતિ તાસાં નિબોધ લિઙ્ગાન્યનુપૂર્વશસ્તુ ||૨||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૮) |
View original
अथ तृष्णानिदानम् |
भयश्रमाभ्यां बलसङ्क्षयाद्वा ह्यूर्ध्वं चितं पित्तविवर्धनैश्च |
पित्तं सवातं कुपितं नराणां तालुप्रपन्नं जनयेत् पिपासाम् |
स्रोतस्स्वपांवाहिषु दूषितेषु दोषैश्च तृट् सम्भवतीह जन्तोः ||१||
तिस्रः स्मृतास्ताः क्षतजा चतुर्थी क्षयात्तथा ह्यामसमुद्भवा च |
भक्तोद्भवा सप्तमिकेति तासां निबोध लिङ्गान्यनुपूर्वशस्तु ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
છર્દેસ્તૃષ્ણોપદ્રવત્વાચ્છર્દ્યનન્તરં તૃષ્ણાનિદાનમ્| તસ્યાઃ સમ્પ્રાપ્તિમાહ– ભયેત્યાદિ| પિત્તવિવર્ધનૈરિતિ કટ્વમ્લોષ્ણાદિભિઃ ક્રોધોપવાસાદિભિશ્ચ સ્વસ્થાન એવ સઞ્ચિતં કુપિતં ચ પિત્તં, વાતશ્ચ ભયશ્રમબલક્ષયૈઃ કુપિતઃ, ઊર્ધ્વં પ્રસરત્ પિપાસાં જનયતિ| તાલ્વિત્યુપલક્ષણં; તેન ક્લોમાદ્યપિ બોધ્યં, તસ્ય પિપાસાસ્થાનત્વેનોક્તત્વાત્| ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “રસવાહિનીશ્ચ ધમનીર્જિહ્વામૂલગલતાલુકક્લોમ્નઃ| સંશોષ્ય નૄણાં દેહે કુરુતસ્તૃષામતિબલૌ તૌ તુ||” (ચ. ચિ. અ. ૨૨) ઇતિ| અન્નકફામજાનાં સમ્પ્રાપ્તિમાહ– સ્રોતઃસ્વિત્યાદિ| નનુ, અપાંવાહિષ્વિતિ બહુવચનં વિરુદ્ધં, ‘દ્વે ઉદકવહે’ (સુ. શા. અ. ૯) ઇતિ સુશ્રુતેનોક્તત્વાત્| નૈવં, તયોરેવાનેકપ્રતાનયોગાદિતિ| દોષૈરિતિ અન્નકફામૈઃ, દુષ્ટિકર્તૃત્વાદ્દુષ્ટદોષસમ્બન્ધાદ્વાઽન્નામયોરપિ દોષત્વમિતિ ગદાધરઃ | તિસ્ર ઇતિ વાતાદિભિઃ પ્રત્યેકમ્| ક્ષતજેતિ ક્ષતનિમિત્તા વ્રણિનાં યા ભવતિ| ચતુર્થીત્યનેનોક્તાનાં ચતસૃણાં સુખસાધ્યત્વં બોધયતિ, અન્યાસાં તુ કષ્ટસાધ્યત્વમ્||૧-૨||
Adhikarana vAtajatRuShNAlakShaNam (3) · Śloka 3
ક્ષામાસ્યતા મારુતસમ્ભવાયાં તોદસ્તથા શઙ્ખશિરઃસુ ચાપિ |
સ્રોતોનિરોધો વિરસં ચ વક્ત્રં શીતાભિરદ્ભિશ્ચ વિવૃદ્ધિમેતિ ||૩||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૮) |
View original
क्षामास्यता मारुतसम्भवायां तोदस्तथा शङ्खशिरःसु चापि |
स्रोतोनिरोधो विरसं च वक्त्रं शीताभिरद्भिश्च विवृद्धिमेति ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
વાતજામાહ– ક્ષામાસ્યતેત્યાદિ| ક્ષામાસ્યતા શુષ્કદીનમુખત્વમ્| સ્રોતોનિરોધો રસામ્બુવાહિધમનીનિરોધઃ| શીતાભિરદ્ભિરિત્યનેન વાયોઃ શીતસ્ય શીતામ્બુના વૃદ્ધિરિત્યનુપશયનિદર્શનમ્| ચકારાચ્ચરકોક્તનિદ્રાનાશસ્ય ગ્રહણમ્| યદાહ ચરકઃ– “નિદ્રાનાશઃ શિરસો ભ્રમસ્તથા શુષ્કગલતાલુઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૨૨) ઇતિ||૩||
Adhikarana pittajatRuShNAlakShaNam (4) · Śloka 4
મૂર્છાન્નવિદ્વેષવિલાપદાહા રક્તેક્ષણત્વં પ્રતતશ્ચ શોષઃ |
શીતાભિનન્દા મુખતિક્તતા ચ પિત્તાત્મિકાયાં પરિદૂયનં ચ ||૪||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૮) |
View original
मूर्छान्नविद्वेषविलापदाहा रक्तेक्षणत्वं प्रततश्च शोषः |
शीताभिनन्दा मुखतिक्तता च पित्तात्मिकायां परिदूयनं च ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
પિત્તજામાહ– મૂર્છેત્યાદિના| વિલાપોઽત્ર પ્રલાપઃ| પ્રતતશ્ચ શોષઃ અતીવ મહતી તૃષ્ણા| શીતાભિનન્દા શીતેચ્છા, ‘ગુરોશ્ચ હલઃ’ ઇત્યકારપ્રત્યયઃ| પરિદૂયનમુપતાપઃ, ‘પરિધૂમનમ્’ ઇતિ પાઠેઽન્તઃક્ષોભણં, ધૂમનિર્ગમ ઇવ વા| ચકારાત્ પીતવિણ્મૂત્રનેત્રત્વાદયો ગ્રાહ્યાઃ||૪||
Adhikarana shleShmajatRuShNAlakShaNam (5) · Śloka 5
બાષ્પાવરોધાત્ કફસંવૃતેઽગ્નૌ તૃષ્ણા બલાસેન ભવેત્તથા તુ |
નિદ્રા ગુરુત્વં મધુરાસ્યતા ચ તૃષ્ણાર્દિતઃ શુષ્યતિ ચાતિમાત્રમ્ ||૫||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૮) |
View original
बाष्पावरोधात् कफसंवृतेऽग्नौ तृष्णा बलासेन भवेत्तथा तु |
निद्रा गुरुत्वं मधुरास्यता च तृष्णार्दितः शुष्यति चातिमात्रम् ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
શ્લેષ્મજામાહ– બાષ્પેત્યાદિ| સ્વકારણકુપિતેન કફેનોપરિષ્ટાદાચ્છાદિતેઽન્તરગ્નૌ કફાવરુદ્ધબાષ્પેણ પાવકોષ્મણાઽધોગતેનામ્બુવહસ્રોતઃશોષણાત્ કફજા તૃષ્ણા ભવતિ| નનુ, કફજા તૃષ્ણાઽનુપપન્ના? કફસ્ય વૃદ્ધસ્ય કેવલદ્રવસ્ય પિપાસાકર્તૃત્વાયોગાત્, વાતપિત્તયોરેવ તૃષ્ણાકર્તૃત્વેનોક્તત્વાત્| યદુક્તમ્– “પિત્તં સવાતં કુપિતં નરાણાં” ઇત્યાદિ| ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “નાગ્નેર્વિના તર્ષઃ પવનાદ્વા, તૌ હિ શોષણે હેતૂ|” (ચ. ચિ. અ. ૨૨) ઇતિ| સુશ્રુતેઽપ્યુક્તમ્– “મદ્યસ્યાગ્નેયવાયવ્યગુણાવમ્બુવહાનિ તુ| સ્રોતાંસિ શોષયેયાતાં તતસ્તૃષ્ણા પ્રજાયતે||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) ઇતિ| અત આહ– તથેતિ| ઉક્તપ્રકારેણ કફાદગ્નેર્બાષ્પાવરોધાદિના, નતુ સ્વગુણેન; અત એવ ચરકે કફજા તૃષ્ણા ન પઠિતૈવ, સુશ્રુતેન તુ ચિકિત્સાભેદાર્થં પઠિતા, હારીતેનાપિ સપિત્તેનૈવ શ્લેષ્મણા તૃષ્ણા પઠિતા ન તુ કેવલેન| યદાહ– “સ્વાદ્વમ્લલવણાજીર્ણૈઃ ક્રુદ્ધઃ શ્લેષ્મા સહોષ્મણા| પ્રપદ્યામ્બુવહં સ્રોતસ્તૃષ્ણાં સઞ્જનયેન્નૃણામ્|| શિરસો ગૌરવં તન્દ્રા માધુર્યં વદનસ્ય ચ| ભક્તદ્વેષઃ પ્રસેકશ્ચ નિદ્રાધિક્યં તથૈવ ચ|| એતૈર્લિઙ્ગૈર્વિજાનીયાત્તૃષ્ણાં કફસમુદ્ભવામ્|” ઇતિ||૫||
Adhikarana kShatajatRuShNAlakShaNam (6) · Śloka 6
ક્ષતસ્ય રુક્શોણિતનિર્ગમાભ્યાં તૃષ્ણા ચતુર્થી ક્ષતજા મતા તુ |૬|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૮) |
View original
क्षतस्य रुक्शोणितनिर्गमाभ्यां तृष्णा चतुर्थी क्षतजा मता तु |६|
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
ક્ષતજામાહ– ક્ષતસ્યેત્યાદિ| શસ્ત્રાદિક્ષતયુક્તસ્ય|૬|–
Adhikarana kShayajatRuShNAlakShaNam (6-7) · Śloka 7
રસક્ષયાદ્યા ક્ષયસમ્ભવા સા તયાઽભિભૂતશ્ચ નિશાદિનેષુ ||૬||
પેપીયતેઽમ્ભઃ સ સુખં ન યાતિ તાં સન્નિપાતાદિતિ કેચિદાહુઃ |
રસક્ષયોક્તાનિ ચ લક્ષણાનિ તસ્યામશેષેણ ભિષગ્વ્યવસ્યેત્ ||૭||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૮) |
View original
रसक्षयाद्या क्षयसम्भवा सा तयाऽभिभूतश्च निशादिनेषु ||६||
पेपीयतेऽम्भः स सुखं न याति तां सन्निपातादिति केचिदाहुः |
रसक्षयोक्तानि च लक्षणानि तस्यामशेषेण भिषग्व्यवस्येत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
ક્ષયશબ્દસ્યાનેકવિષયત્વાત્ ક્ષયજાં વિશેષયન્નાહ– રસક્ષયાદિત્યાદિ| પેપીયતે પુનઃ પુનઃ પિબતિ; એતચ્ચ વિશેષપરં, સર્વતૃષ્ણાસુ તથાભૂતત્વાત્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “સતતં યઃ પિબેદ્વારિ ન તૃપ્તિમધિગચ્છતિ| પુનઃ કાઙ્ક્ષતિ તોયં ચ તં તૃષ્ણાર્દિતમાદિશેત્||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૮) ઇતિ| રસક્ષયોક્તાનિ ચ લક્ષણાનિ સુશ્રુતોક્તાનિ| તદ્યથા– “રસક્ષયે હૃત્પીડા કમ્પઃ શોષઃ શૂન્યતા તૃષ્ણા ચ|” (સુ. સૂ. અ. ૧૫) ઇતિ| તસ્યાં ક્ષયજાયામ્| અશેષેણ કાર્ત્સ્ન્યેન||૬-૭||
Adhikarana AmajatRuShNAlakShaNam (8) · Śloka 8
ત્રિદોષલિઙ્ગાઽઽમસમુદ્ભવા ચ હૃચ્છૂલનિષ્ઠીવનસાદકર્ત્રી |૮|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૮) |
View original
त्रिदोषलिङ्गाऽऽमसमुद्भवा च हृच्छूलनिष्ठीवनसादकर्त्री |८|
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
આમજામાહ– ત્રિદોષેત્યાદિ| ત્રિદોષલિઙ્ગા ત્રિદોષલિઙ્ગયુક્તા| આમાદજીર્ણાત્ત્રિદોષકોપઃ સ્યાદિતિ|૮|–
Adhikarana bhuktodbhavatRuShNAlakShaNam (8) · Śloka 8
સ્નિગ્ધં તથાઽમ્લં લવણં ચ ભુક્તં ગુર્વન્નમેવાશુ તૃષાં કરોતિ ||૮||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૪૮) |
View original
स्निग्धं तथाऽम्लं लवणं च भुक्तं गुर्वन्नमेवाशु तृषां करोति ||८||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
ભુક્તોદ્ભવામાહ– સ્નિગ્ધમિત્યાદિ| ચકારાત્ કટુ ચ, નતુ તિક્તકષાયમધુરાણીત્યર્થઃ| ગુરુશબ્દેન માત્રાગુરુ દ્રવ્યગુરુ ચ ગૃહ્યતે| દૃઢબલેન તુ પઞ્ચ તૃષ્ણાઃ પઠિતાઃ, વાતપિત્તક્ષયામોપસર્ગજાઃ (ચ. ચિ. અ. ૨૨) ઇતિ; તત્ર, કફજા આમજાયામેવાવરુદ્ધા; ક્ષતજા વાતજાયાં; ભક્તજા ચ વાતજાયાં, ભક્તાવરણેન વાતપ્રકોપાત્; પિત્તજાયાં વા, વિદાહેન પિત્તપ્રકોપાત્| સુશ્રુતે ચોપસર્ગજા યથાસ્વં દોષજાસુ| નનુ, મદ્યજાઽપિ સુશ્રુતેન મદાત્યયે (સુ. ઉ. તં. અ. ૪૭) પઠિતા, તત્ કથં સપ્તેત્યુચ્યતે? સત્યં, તસ્યા વાતપિત્તજાયામવરોધઃ, એવં દૃઢબલમતેઽપિ||૮||
Adhikarana upasargajatRuShNAlakShaNaM, tRuShNopasargAshca (9) · Śloka 9
દીનસ્વરઃ પ્રતામ્યન્ દીનઃ સંશુષ્કવક્ત્રગલતાલુઃ |
ભવતિ ખલુ યોપસર્ગાત્તૃષ્ણા સા શોષિણી કષ્ટા ||૯||
View original
दीनस्वरः प्रताम्यन् दीनः संशुष्कवक्त्रगलतालुः |
भवति खलु योपसर्गात्तृष्णा सा शोषिणी कष्टा ||९||
તત્રોપસર્ગજામાહ– દીનેત્યાદિ| દીનસ્વરઃ ક્ષામવચનઃ, પ્રતામ્યન્ મુહ્યન્, દીનઃ ક્લાન્તઃ| ઉપસર્ગાદિતિ ઉપદ્રવાદ્રોગાત્; ઉપદ્રવશબ્દશ્ચ સામાન્યેન રોગમાત્રેઽપિ વર્તતે, યથા– “નિરૂહોપદ્રવચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ|” (સુ. ચિ. અ. ૩૮) ઇત્યત્ર| કષ્ટા કષ્ટસાધ્યા, વ્યાધિકર્ષિતદેહત્વાત્||૯||
Adhikarana tRuShNopasargarogAH (10) · Śloka 10
જ્વરમોહક્ષયકાસશ્વાસાદ્યુપસૃષ્ટદેહાનામ્ |૧૦|
(ચ. ચિ. અ. ૨૨) |
View original
ज्वरमोहक्षयकासश्वासाद्युपसृष्टदेहानाम् |१०|
(च. चि. अ. २२) |
તાનેવોપસર્ગાનાહ– જ્વરેત્યાદિ| આદિશબ્દેનાતીસારાદીનાં ગ્રહણમ્|૧૦|–
Adhikarana asAdhyatRuShNAnAM lakShaNam (10) · Śloka 10
સર્વાસ્ત્વતિપ્રસક્તા રોગકૃશાનાં વમિપ્રયુક્તાનામ્ |
ઘોરોપદ્રવયુક્તાસ્તૃષ્ણા મરણાય વિજ્ઞેયાઃ ||૧૦||
(ચ. ચિ. અ. ૨૨) |
View original
सर्वास्त्वतिप्रसक्ता रोगकृशानां वमिप्रयुक्तानाम् |
घोरोपद्रवयुक्तास्तृष्णा मरणाय विज्ञेयाः ||१०||
(च. चि. अ. २२) |
અસાધ્યાનાં લક્ષણમાહ– સર્વાસ્ત્વિત્યાદિ| સર્વા વાતજાદયઃ, અતિપ્રસક્તા અતિપ્રવૃદ્ધાઃ| ઘોરોપદ્રવયુક્તા મુખશોષાદિભિર્બલવદ્ભિરુપદ્રવૈઃ સમન્વિતા ઇતિ જેજ્જટઃ||૧૦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને તૃષ્ણાનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૧૬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने तृष्णानिदानं समाप्तम् ||१६||
ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં તૃષ્ણાનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૬||