Adhikarana tRuShNAyA nidAnaM samprAptishca (1-2) · Śloka 2
अथ तृष्णानिदानम् |
भयश्रमाभ्यां बलसङ्क्षयाद्वा ह्यूर्ध्वं चितं पित्तविवर्धनैश्च |
पित्तं सवातं कुपितं नराणां तालुप्रपन्नं जनयेत् पिपासाम् |
स्रोतस्स्वपांवाहिषु दूषितेषु दोषैश्च तृट् सम्भवतीह जन्तोः ||१||
तिस्रः स्मृतास्ताः क्षतजा चतुर्थी क्षयात्तथा ह्यामसमुद्भवा च |
भक्तोद्भवा सप्तमिकेति तासां निबोध लिङ्गान्यनुपूर्वशस्तु ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
छर्देस्तृष्णोपद्रवत्वाच्छर्द्यनन्तरं तृष्णानिदानम्| तस्याः सम्प्राप्तिमाह– भयेत्यादि| पित्तविवर्धनैरिति कट्वम्लोष्णादिभिः क्रोधोपवासादिभिश्च स्वस्थान एव सञ्चितं कुपितं च पित्तं, वातश्च भयश्रमबलक्षयैः कुपितः, ऊर्ध्वं प्रसरत् पिपासां जनयति| ताल्वित्युपलक्षणं; तेन क्लोमाद्यपि बोध्यं, तस्य पिपासास्थानत्वेनोक्तत्वात्| चरकेऽप्युक्तम्– “रसवाहिनीश्च धमनीर्जिह्वामूलगलतालुकक्लोम्नः| संशोष्य नॄणां देहे कुरुतस्तृषामतिबलौ तौ तु||” (च. चि. अ. २२) इति| अन्नकफामजानां सम्प्राप्तिमाह– स्रोतःस्वित्यादि| ननु, अपांवाहिष्विति बहुवचनं विरुद्धं, ‘द्वे उदकवहे’ (सु. शा. अ. ९) इति सुश्रुतेनोक्तत्वात्| नैवं, तयोरेवानेकप्रतानयोगादिति| दोषैरिति अन्नकफामैः, दुष्टिकर्तृत्वाद्दुष्टदोषसम्बन्धाद्वाऽन्नामयोरपि दोषत्वमिति गदाधरः | तिस्र इति वातादिभिः प्रत्येकम्| क्षतजेति क्षतनिमित्ता व्रणिनां या भवति| चतुर्थीत्यनेनोक्तानां चतसृणां सुखसाध्यत्वं बोधयति, अन्यासां तु कष्टसाध्यत्वम्||१-२||
Adhikarana vAtajatRuShNAlakShaNam (3) · Śloka 3
क्षामास्यता मारुतसम्भवायां तोदस्तथा शङ्खशिरःसु चापि |
स्रोतोनिरोधो विरसं च वक्त्रं शीताभिरद्भिश्च विवृद्धिमेति ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
वातजामाह– क्षामास्यतेत्यादि| क्षामास्यता शुष्कदीनमुखत्वम्| स्रोतोनिरोधो रसाम्बुवाहिधमनीनिरोधः| शीताभिरद्भिरित्यनेन वायोः शीतस्य शीताम्बुना वृद्धिरित्यनुपशयनिदर्शनम्| चकाराच्चरकोक्तनिद्रानाशस्य ग्रहणम्| यदाह चरकः– “निद्रानाशः शिरसो भ्रमस्तथा शुष्कगलतालुः|” (च. चि. अ. २२) इति||३||
Adhikarana pittajatRuShNAlakShaNam (4) · Śloka 4
मूर्छान्नविद्वेषविलापदाहा रक्तेक्षणत्वं प्रततश्च शोषः |
शीताभिनन्दा मुखतिक्तता च पित्तात्मिकायां परिदूयनं च ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
पित्तजामाह– मूर्छेत्यादिना| विलापोऽत्र प्रलापः| प्रततश्च शोषः अतीव महती तृष्णा| शीताभिनन्दा शीतेच्छा, ‘गुरोश्च हलः’ इत्यकारप्रत्ययः| परिदूयनमुपतापः, ‘परिधूमनम्’ इति पाठेऽन्तःक्षोभणं, धूमनिर्गम इव वा| चकारात् पीतविण्मूत्रनेत्रत्वादयो ग्राह्याः||४||
Adhikarana shleShmajatRuShNAlakShaNam (5) · Śloka 5
बाष्पावरोधात् कफसंवृतेऽग्नौ तृष्णा बलासेन भवेत्तथा तु |
निद्रा गुरुत्वं मधुरास्यता च तृष्णार्दितः शुष्यति चातिमात्रम् ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
श्लेष्मजामाह– बाष्पेत्यादि| स्वकारणकुपितेन कफेनोपरिष्टादाच्छादितेऽन्तरग्नौ कफावरुद्धबाष्पेण पावकोष्मणाऽधोगतेनाम्बुवहस्रोतःशोषणात् कफजा तृष्णा भवति| ननु, कफजा तृष्णाऽनुपपन्ना? कफस्य वृद्धस्य केवलद्रवस्य पिपासाकर्तृत्वायोगात्, वातपित्तयोरेव तृष्णाकर्तृत्वेनोक्तत्वात्| यदुक्तम्– “पित्तं सवातं कुपितं नराणां” इत्यादि| चरकेऽप्युक्तम्– “नाग्नेर्विना तर्षः पवनाद्वा, तौ हि शोषणे हेतू|” (च. चि. अ. २२) इति| सुश्रुतेऽप्युक्तम्– “मद्यस्याग्नेयवायव्यगुणावम्बुवहानि तु| स्रोतांसि शोषयेयातां ततस्तृष्णा प्रजायते||” (सु. उ. तं. अ. ४७) इति| अत आह– तथेति| उक्तप्रकारेण कफादग्नेर्बाष्पावरोधादिना, नतु स्वगुणेन; अत एव चरके कफजा तृष्णा न पठितैव, सुश्रुतेन तु चिकित्साभेदार्थं पठिता, हारीतेनापि सपित्तेनैव श्लेष्मणा तृष्णा पठिता न तु केवलेन| यदाह– “स्वाद्वम्ललवणाजीर्णैः क्रुद्धः श्लेष्मा सहोष्मणा| प्रपद्याम्बुवहं स्रोतस्तृष्णां सञ्जनयेन्नृणाम्|| शिरसो गौरवं तन्द्रा माधुर्यं वदनस्य च| भक्तद्वेषः प्रसेकश्च निद्राधिक्यं तथैव च|| एतैर्लिङ्गैर्विजानीयात्तृष्णां कफसमुद्भवाम्|” इति||५||
Adhikarana kShatajatRuShNAlakShaNam (6) · Śloka 6
क्षतस्य रुक्शोणितनिर्गमाभ्यां तृष्णा चतुर्थी क्षतजा मता तु |६|
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
क्षतजामाह– क्षतस्येत्यादि| शस्त्रादिक्षतयुक्तस्य|६|–
Adhikarana kShayajatRuShNAlakShaNam (6-7) · Śloka 7
रसक्षयाद्या क्षयसम्भवा सा तयाऽभिभूतश्च निशादिनेषु ||६||
पेपीयतेऽम्भः स सुखं न याति तां सन्निपातादिति केचिदाहुः |
रसक्षयोक्तानि च लक्षणानि तस्यामशेषेण भिषग्व्यवस्येत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
क्षयशब्दस्यानेकविषयत्वात् क्षयजां विशेषयन्नाह– रसक्षयादित्यादि| पेपीयते पुनः पुनः पिबति; एतच्च विशेषपरं, सर्वतृष्णासु तथाभूतत्वात्| यदाह सुश्रुतः– “सततं यः पिबेद्वारि न तृप्तिमधिगच्छति| पुनः काङ्क्षति तोयं च तं तृष्णार्दितमादिशेत्||” (सु. उ. तं. अ. ५८) इति| रसक्षयोक्तानि च लक्षणानि सुश्रुतोक्तानि| तद्यथा– “रसक्षये हृत्पीडा कम्पः शोषः शून्यता तृष्णा च|” (सु. सू. अ. १५) इति| तस्यां क्षयजायाम्| अशेषेण कार्त्स्न्येन||६-७||
Adhikarana AmajatRuShNAlakShaNam (8) · Śloka 8
त्रिदोषलिङ्गाऽऽमसमुद्भवा च हृच्छूलनिष्ठीवनसादकर्त्री |८|
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
आमजामाह– त्रिदोषेत्यादि| त्रिदोषलिङ्गा त्रिदोषलिङ्गयुक्ता| आमादजीर्णात्त्रिदोषकोपः स्यादिति|८|–
Adhikarana bhuktodbhavatRuShNAlakShaNam (8) · Śloka 8
स्निग्धं तथाऽम्लं लवणं च भुक्तं गुर्वन्नमेवाशु तृषां करोति ||८||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
भुक्तोद्भवामाह– स्निग्धमित्यादि| चकारात् कटु च, नतु तिक्तकषायमधुराणीत्यर्थः| गुरुशब्देन मात्रागुरु द्रव्यगुरु च गृह्यते| दृढबलेन तु पञ्च तृष्णाः पठिताः, वातपित्तक्षयामोपसर्गजाः (च. चि. अ. २२) इति; तत्र, कफजा आमजायामेवावरुद्धा; क्षतजा वातजायां; भक्तजा च वातजायां, भक्तावरणेन वातप्रकोपात्; पित्तजायां वा, विदाहेन पित्तप्रकोपात्| सुश्रुते चोपसर्गजा यथास्वं दोषजासु| ननु, मद्यजाऽपि सुश्रुतेन मदात्यये (सु. उ. तं. अ. ४७) पठिता, तत् कथं सप्तेत्युच्यते? सत्यं, तस्या वातपित्तजायामवरोधः, एवं दृढबलमतेऽपि||८||
Adhikarana upasargajatRuShNAlakShaNaM, tRuShNopasargAshca (9) · Śloka 9
दीनस्वरः प्रताम्यन् दीनः संशुष्कवक्त्रगलतालुः |
भवति खलु योपसर्गात्तृष्णा सा शोषिणी कष्टा ||९||
तत्रोपसर्गजामाह– दीनेत्यादि| दीनस्वरः क्षामवचनः, प्रताम्यन् मुह्यन्, दीनः क्लान्तः| उपसर्गादिति उपद्रवाद्रोगात्; उपद्रवशब्दश्च सामान्येन रोगमात्रेऽपि वर्तते, यथा– “निरूहोपद्रवचिकित्सितं व्याख्यास्यामः|” (सु. चि. अ. ३८) इत्यत्र| कष्टा कष्टसाध्या, व्याधिकर्षितदेहत्वात्||९||
Adhikarana tRuShNopasargarogAH (10) · Śloka 10
ज्वरमोहक्षयकासश्वासाद्युपसृष्टदेहानाम् |१०|
(च. चि. अ. २२) |
तानेवोपसर्गानाह– ज्वरेत्यादि| आदिशब्देनातीसारादीनां ग्रहणम्|१०|–
Adhikarana asAdhyatRuShNAnAM lakShaNam (10) · Śloka 10
सर्वास्त्वतिप्रसक्ता रोगकृशानां वमिप्रयुक्तानाम् |
घोरोपद्रवयुक्तास्तृष्णा मरणाय विज्ञेयाः ||१०||
(च. चि. अ. २२) |
असाध्यानां लक्षणमाह– सर्वास्त्वित्यादि| सर्वा वातजादयः, अतिप्रसक्ता अतिप्रवृद्धाः| घोरोपद्रवयुक्ता मुखशोषादिभिर्बलवद्भिरुपद्रवैः समन्विता इति जेज्जटः||१०||
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने तृष्णानिदानं समाप्तम् ||१६||
इति श्रीविजयरक्षितकृतायां मधुकोशव्याख्यायां तृष्णानिदानं समाप्तम्||१६||