Adhikarana tRuShNAyA nidAnaM samprAptishca (1-2) · Śloka 2
അഥ തൃഷ്ണാനിദാനമ് |
ഭയശ്രമാഭ്യാം ബലസങ്ക്ഷയാദ്വാ ഹ്യൂര്ധ്വം ചിതം പിത്തവിവര്ധനൈശ്ച |
പിത്തം സവാതം കുപിതം നരാണാം താലുപ്രപന്നം ജനയേത് പിപാസാമ് |
സ്രോതസ്സ്വപാംവാഹിഷു ദൂഷിതേഷു ദോഷൈശ്ച തൃട് സമ്ഭവതീഹ ജന്തോഃ ||൧||
തിസ്രഃ സ്മൃതാസ്താഃ ക്ഷതജാ ചതുര്ഥീ ക്ഷയാത്തഥാ ഹ്യാമസമുദ്ഭവാ ച |
ഭക്തോദ്ഭവാ സപ്തമികേതി താസാം നിബോധ ലിങ്ഗാന്യനുപൂര്വശസ്തു ||൨||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൮) |
View original
अथ तृष्णानिदानम् |
भयश्रमाभ्यां बलसङ्क्षयाद्वा ह्यूर्ध्वं चितं पित्तविवर्धनैश्च |
पित्तं सवातं कुपितं नराणां तालुप्रपन्नं जनयेत् पिपासाम् |
स्रोतस्स्वपांवाहिषु दूषितेषु दोषैश्च तृट् सम्भवतीह जन्तोः ||१||
तिस्रः स्मृतास्ताः क्षतजा चतुर्थी क्षयात्तथा ह्यामसमुद्भवा च |
भक्तोद्भवा सप्तमिकेति तासां निबोध लिङ्गान्यनुपूर्वशस्तु ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
ഛര്ദേസ്തൃഷ്ണോപദ്രവത്വാച്ഛര്ദ്യനന്തരം തൃഷ്ണാനിദാനമ്| തസ്യാഃ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ഭയേത്യാദി| പിത്തവിവര്ധനൈരിതി കട്വമ്ലോഷ്ണാദിഭിഃ ക്രോധോപവാസാദിഭിശ്ച സ്വസ്ഥാന ഏവ സഞ്ചിതം കുപിതം ച പിത്തം, വാതശ്ച ഭയശ്രമബലക്ഷയൈഃ കുപിതഃ, ഊര്ധ്വം പ്രസരത് പിപാസാം ജനയതി| താല്വിത്യുപലക്ഷണം; തേന ക്ലോമാദ്യപി ബോധ്യം, തസ്യ പിപാസാസ്ഥാനത്വേനോക്തത്വാത്| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “രസവാഹിനീശ്ച ധമനീര്ജിഹ്വാമൂലഗലതാലുകക്ലോമ്നഃ| സംശോഷ്യ നൃൗണാം ദേഹേ കുരുതസ്തൃഷാമതിബലൌ തൌ തു||” (ച. ചി. അ. ൨൨) ഇതി| അന്നകഫാമജാനാം സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– സ്രോതഃസ്വിത്യാദി| നനു, അപാംവാഹിഷ്വിതി ബഹുവചനം വിരുദ്ധം, ‘ദ്വേ ഉദകവഹേ’ (സു. ശാ. അ. ൯) ഇതി സുശ്രുതേനോക്തത്വാത്| നൈവം, തയോരേവാനേകപ്രതാനയോഗാദിതി| ദോഷൈരിതി അന്നകഫാമൈഃ, ദുഷ്ടികര്തൃത്വാദ്ദുഷ്ടദോഷസമ്ബന്ധാദ്വാऽന്നാമയോരപി ദോഷത്വമിതി ഗദാധരഃ | തിസ്ര ഇതി വാതാദിഭിഃ പ്രത്യേകമ്| ക്ഷതജേതി ക്ഷതനിമിത്താ വ്രണിനാം യാ ഭവതി| ചതുര്ഥീത്യനേനോക്താനാം ചതസൃണാം സുഖസാധ്യത്വം ബോധയതി, അന്യാസാം തു കഷ്ടസാധ്യത്വമ്||൧-൨||
Adhikarana vAtajatRuShNAlakShaNam (3) · Śloka 3
ക്ഷാമാസ്യതാ മാരുതസമ്ഭവായാം തോദസ്തഥാ ശങ്ഖശിരഃസു ചാപി |
സ്രോതോനിരോധോ വിരസം ച വക്ത്രം ശീതാഭിരദ്ഭിശ്ച വിവൃദ്ധിമേതി ||൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൮) |
View original
क्षामास्यता मारुतसम्भवायां तोदस्तथा शङ्खशिरःसु चापि |
स्रोतोनिरोधो विरसं च वक्त्रं शीताभिरद्भिश्च विवृद्धिमेति ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
വാതജാമാഹ– ക്ഷാമാസ്യതേത്യാദി| ക്ഷാമാസ്യതാ ശുഷ്കദീനമുഖത്വമ്| സ്രോതോനിരോധോ രസാമ്ബുവാഹിധമനീനിരോധഃ| ശീതാഭിരദ്ഭിരിത്യനേന വായോഃ ശീതസ്യ ശീതാമ്ബുനാ വൃദ്ധിരിത്യനുപശയനിദര്ശനമ്| ചകാരാച്ചരകോക്തനിദ്രാനാശസ്യ ഗ്രഹണമ്| യദാഹ ചരകഃ– “നിദ്രാനാശഃ ശിരസോ ഭ്രമസ്തഥാ ശുഷ്കഗലതാലുഃ|” (ച. ചി. അ. ൨൨) ഇതി||൩||
Adhikarana pittajatRuShNAlakShaNam (4) · Śloka 4
മൂര്ഛാന്നവിദ്വേഷവിലാപദാഹാ രക്തേക്ഷണത്വം പ്രതതശ്ച ശോഷഃ |
ശീതാഭിനന്ദാ മുഖതിക്തതാ ച പിത്താത്മികായാം പരിദൂയനം ച ||൪||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൮) |
View original
मूर्छान्नविद्वेषविलापदाहा रक्तेक्षणत्वं प्रततश्च शोषः |
शीताभिनन्दा मुखतिक्तता च पित्तात्मिकायां परिदूयनं च ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
പിത്തജാമാഹ– മൂര്ഛേത്യാദിനാ| വിലാപോऽത്ര പ്രലാപഃ| പ്രതതശ്ച ശോഷഃ അതീവ മഹതീ തൃഷ്ണാ| ശീതാഭിനന്ദാ ശീതേച്ഛാ, ‘ഗുരോശ്ച ഹലഃ’ ഇത്യകാരപ്രത്യയഃ| പരിദൂയനമുപതാപഃ, ‘പരിധൂമനമ്’ ഇതി പാഠേऽന്തഃക്ഷോഭണം, ധൂമനിര്ഗമ ഇവ വാ| ചകാരാത് പീതവിണ്മൂത്രനേത്രത്വാദയോ ഗ്രാഹ്യാഃ||൪||
Adhikarana shleShmajatRuShNAlakShaNam (5) · Śloka 5
ബാഷ്പാവരോധാത് കഫസംവൃതേऽഗ്നൌ തൃഷ്ണാ ബലാസേന ഭവേത്തഥാ തു |
നിദ്രാ ഗുരുത്വം മധുരാസ്യതാ ച തൃഷ്ണാര്ദിതഃ ശുഷ്യതി ചാതിമാത്രമ് ||൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൮) |
View original
बाष्पावरोधात् कफसंवृतेऽग्नौ तृष्णा बलासेन भवेत्तथा तु |
निद्रा गुरुत्वं मधुरास्यता च तृष्णार्दितः शुष्यति चातिमात्रम् ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
ശ്ലേഷ്മജാമാഹ– ബാഷ്പേത്യാദി| സ്വകാരണകുപിതേന കഫേനോപരിഷ്ടാദാച്ഛാദിതേऽന്തരഗ്നൌ കഫാവരുദ്ധബാഷ്പേണ പാവകോഷ്മണാऽധോഗതേനാമ്ബുവഹസ്രോതഃശോഷണാത് കഫജാ തൃഷ്ണാ ഭവതി| നനു, കഫജാ തൃഷ്ണാऽനുപപന്നാ? കഫസ്യ വൃദ്ധസ്യ കേവലദ്രവസ്യ പിപാസാകര്തൃത്വായോഗാത്, വാതപിത്തയോരേവ തൃഷ്ണാകര്തൃത്വേനോക്തത്വാത്| യദുക്തമ്– “പിത്തം സവാതം കുപിതം നരാണാം” ഇത്യാദി| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “നാഗ്നേര്വിനാ തര്ഷഃ പവനാദ്വാ, തൌ ഹി ശോഷണേ ഹേതൂ|” (ച. ചി. അ. ൨൨) ഇതി| സുശ്രുതേऽപ്യുക്തമ്– “മദ്യസ്യാഗ്നേയവായവ്യഗുണാവമ്ബുവഹാനി തു| സ്രോതാംസി ശോഷയേയാതാം തതസ്തൃഷ്ണാ പ്രജായതേ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) ഇതി| അത ആഹ– തഥേതി| ഉക്തപ്രകാരേണ കഫാദഗ്നേര്ബാഷ്പാവരോധാദിനാ, നതു സ്വഗുണേന; അത ഏവ ചരകേ കഫജാ തൃഷ്ണാ ന പഠിതൈവ, സുശ്രുതേന തു ചികിത്സാഭേദാര്ഥം പഠിതാ, ഹാരീതേനാപി സപിത്തേനൈവ ശ്ലേഷ്മണാ തൃഷ്ണാ പഠിതാ ന തു കേവലേന| യദാഹ– “സ്വാദ്വമ്ലലവണാജീര്ണൈഃ ക്രുദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാ സഹോഷ്മണാ| പ്രപദ്യാമ്ബുവഹം സ്രോതസ്തൃഷ്ണാം സഞ്ജനയേന്നൃണാമ്|| ശിരസോ ഗൌരവം തന്ദ്രാ മാധുര്യം വദനസ്യ ച| ഭക്തദ്വേഷഃ പ്രസേകശ്ച നിദ്രാധിക്യം തഥൈവ ച|| ഏതൈര്ലിങ്ഗൈര്വിജാനീയാത്തൃഷ്ണാം കഫസമുദ്ഭവാമ്|” ഇതി||൫||
Adhikarana kShatajatRuShNAlakShaNam (6) · Śloka 6
ക്ഷതസ്യ രുക്ശോണിതനിര്ഗമാഭ്യാം തൃഷ്ണാ ചതുര്ഥീ ക്ഷതജാ മതാ തു |൬|
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൮) |
View original
क्षतस्य रुक्शोणितनिर्गमाभ्यां तृष्णा चतुर्थी क्षतजा मता तु |६|
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
ക്ഷതജാമാഹ– ക്ഷതസ്യേത്യാദി| ശസ്ത്രാദിക്ഷതയുക്തസ്യ|൬|–
Adhikarana kShayajatRuShNAlakShaNam (6-7) · Śloka 7
രസക്ഷയാദ്യാ ക്ഷയസമ്ഭവാ സാ തയാऽഭിഭൂതശ്ച നിശാദിനേഷു ||൬||
പേപീയതേऽമ്ഭഃ സ സുഖം ന യാതി താം സന്നിപാതാദിതി കേചിദാഹുഃ |
രസക്ഷയോക്താനി ച ലക്ഷണാനി തസ്യാമശേഷേണ ഭിഷഗ്വ്യവസ്യേത് ||൭||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൮) |
View original
रसक्षयाद्या क्षयसम्भवा सा तयाऽभिभूतश्च निशादिनेषु ||६||
पेपीयतेऽम्भः स सुखं न याति तां सन्निपातादिति केचिदाहुः |
रसक्षयोक्तानि च लक्षणानि तस्यामशेषेण भिषग्व्यवस्येत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
ക്ഷയശബ്ദസ്യാനേകവിഷയത്വാത് ക്ഷയജാം വിശേഷയന്നാഹ– രസക്ഷയാദിത്യാദി| പേപീയതേ പുനഃ പുനഃ പിബതി; ഏതച്ച വിശേഷപരം, സര്വതൃഷ്ണാസു തഥാഭൂതത്വാത്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “സതതം യഃ പിബേദ്വാരി ന തൃപ്തിമധിഗച്ഛതി| പുനഃ കാങ്ക്ഷതി തോയം ച തം തൃഷ്ണാര്ദിതമാദിശേത്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൫൮) ഇതി| രസക്ഷയോക്താനി ച ലക്ഷണാനി സുശ്രുതോക്താനി| തദ്യഥാ– “രസക്ഷയേ ഹൃത്പീഡാ കമ്പഃ ശോഷഃ ശൂന്യതാ തൃഷ്ണാ ച|” (സു. സൂ. അ. ൧൫) ഇതി| തസ്യാം ക്ഷയജായാമ്| അശേഷേണ കാര്ത്സ്ന്യേന||൬-൭||
Adhikarana AmajatRuShNAlakShaNam (8) · Śloka 8
ത്രിദോഷലിങ്ഗാऽऽമസമുദ്ഭവാ ച ഹൃച്ഛൂലനിഷ്ഠീവനസാദകര്ത്രീ |൮|
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൮) |
View original
त्रिदोषलिङ्गाऽऽमसमुद्भवा च हृच्छूलनिष्ठीवनसादकर्त्री |८|
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
ആമജാമാഹ– ത്രിദോഷേത്യാദി| ത്രിദോഷലിങ്ഗാ ത്രിദോഷലിങ്ഗയുക്താ| ആമാദജീര്ണാത്ത്രിദോഷകോപഃ സ്യാദിതി|൮|–
Adhikarana bhuktodbhavatRuShNAlakShaNam (8) · Śloka 8
സ്നിഗ്ധം തഥാऽമ്ലം ലവണം ച ഭുക്തം ഗുര്വന്നമേവാശു തൃഷാം കരോതി ||൮||
(സു. ഉ. തം. അ. ൪൮) |
View original
स्निग्धं तथाऽम्लं लवणं च भुक्तं गुर्वन्नमेवाशु तृषां करोति ||८||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
ഭുക്തോദ്ഭവാമാഹ– സ്നിഗ്ധമിത്യാദി| ചകാരാത് കടു ച, നതു തിക്തകഷായമധുരാണീത്യര്ഥഃ| ഗുരുശബ്ദേന മാത്രാഗുരു ദ്രവ്യഗുരു ച ഗൃഹ്യതേ| ദൃഢബലേന തു പഞ്ച തൃഷ്ണാഃ പഠിതാഃ, വാതപിത്തക്ഷയാമോപസര്ഗജാഃ (ച. ചി. അ. ൨൨) ഇതി; തത്ര, കഫജാ ആമജായാമേവാവരുദ്ധാ; ക്ഷതജാ വാതജായാം; ഭക്തജാ ച വാതജായാം, ഭക്താവരണേന വാതപ്രകോപാത്; പിത്തജായാം വാ, വിദാഹേന പിത്തപ്രകോപാത്| സുശ്രുതേ ചോപസര്ഗജാ യഥാസ്വം ദോഷജാസു| നനു, മദ്യജാऽപി സുശ്രുതേന മദാത്യയേ (സു. ഉ. തം. അ. ൪൭) പഠിതാ, തത് കഥം സപ്തേത്യുച്യതേ? സത്യം, തസ്യാ വാതപിത്തജായാമവരോധഃ, ഏവം ദൃഢബലമതേऽപി||൮||
Adhikarana upasargajatRuShNAlakShaNaM, tRuShNopasargAshca (9) · Śloka 9
ദീനസ്വരഃ പ്രതാമ്യന് ദീനഃ സംശുഷ്കവക്ത്രഗലതാലുഃ |
ഭവതി ഖലു യോപസര്ഗാത്തൃഷ്ണാ സാ ശോഷിണീ കഷ്ടാ ||൯||
View original
दीनस्वरः प्रताम्यन् दीनः संशुष्कवक्त्रगलतालुः |
भवति खलु योपसर्गात्तृष्णा सा शोषिणी कष्टा ||९||
തത്രോപസര്ഗജാമാഹ– ദീനേത്യാദി| ദീനസ്വരഃ ക്ഷാമവചനഃ, പ്രതാമ്യന് മുഹ്യന്, ദീനഃ ക്ലാന്തഃ| ഉപസര്ഗാദിതി ഉപദ്രവാദ്രോഗാത്; ഉപദ്രവശബ്ദശ്ച സാമാന്യേന രോഗമാത്രേऽപി വര്തതേ, യഥാ– “നിരൂഹോപദ്രവചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|” (സു. ചി. അ. ൩൮) ഇത്യത്ര| കഷ്ടാ കഷ്ടസാധ്യാ, വ്യാധികര്ഷിതദേഹത്വാത്||൯||
Adhikarana tRuShNopasargarogAH (10) · Śloka 10
ജ്വരമോഹക്ഷയകാസശ്വാസാദ്യുപസൃഷ്ടദേഹാനാമ് |൧൦|
(ച. ചി. അ. ൨൨) |
View original
ज्वरमोहक्षयकासश्वासाद्युपसृष्टदेहानाम् |१०|
(च. चि. अ. २२) |
താനേവോപസര്ഗാനാഹ– ജ്വരേത്യാദി| ആദിശബ്ദേനാതീസാരാദീനാം ഗ്രഹണമ്|൧൦|–
Adhikarana asAdhyatRuShNAnAM lakShaNam (10) · Śloka 10
സര്വാസ്ത്വതിപ്രസക്താ രോഗകൃശാനാം വമിപ്രയുക്താനാമ് |
ഘോരോപദ്രവയുക്താസ്തൃഷ്ണാ മരണായ വിജ്ഞേയാഃ ||൧൦||
(ച. ചി. അ. ൨൨) |
View original
सर्वास्त्वतिप्रसक्ता रोगकृशानां वमिप्रयुक्तानाम् |
घोरोपद्रवयुक्तास्तृष्णा मरणाय विज्ञेयाः ||१०||
(च. चि. अ. २२) |
അസാധ്യാനാം ലക്ഷണമാഹ– സര്വാസ്ത്വിത്യാദി| സര്വാ വാതജാദയഃ, അതിപ്രസക്താ അതിപ്രവൃദ്ധാഃ| ഘോരോപദ്രവയുക്താ മുഖശോഷാദിഭിര്ബലവദ്ഭിരുപദ്രവൈഃ സമന്വിതാ ഇതി ജേജ്ജടഃ||൧൦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ തൃഷ്ണാനിദാനം സമാപ്തമ് ||൧൬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने तृष्णानिदानं समाप्तम् ||१६||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം തൃഷ്ണാനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൬||