Adhikarana tRuShNAyA nidAnaM samprAptishca (1-2) · Śloka 2
అథ తృష్ణానిదానం |
భయశ్రమాభ్యాం బలసంక్షయాద్వా హ్యూర్ధ్వం చితం పిత్తవివర్ధనైశ్చ |
పిత్తం సవాతం కుపితం నరాణాం తాలుప్రపన్నం జనయేత్ పిపాసాం |
స్రోతస్స్వపాంవాహిషు దూషితేషు దోషైశ్చ తృట్ సంభవతీహ జంతోః ||1||
తిస్రః స్మృతాస్తాః క్షతజా చతుర్థీ క్షయాత్తథా హ్యామసముద్భవా చ |
భక్తోద్భవా సప్తమికేతి తాసాం నిబోధ లింగాన్యనుపూర్వశస్తు ||2||
(సు. ఉ. తం. అ. 48) |
View original
अथ तृष्णानिदानम् |
भयश्रमाभ्यां बलसङ्क्षयाद्वा ह्यूर्ध्वं चितं पित्तविवर्धनैश्च |
पित्तं सवातं कुपितं नराणां तालुप्रपन्नं जनयेत् पिपासाम् |
स्रोतस्स्वपांवाहिषु दूषितेषु दोषैश्च तृट् सम्भवतीह जन्तोः ||१||
तिस्रः स्मृतास्ताः क्षतजा चतुर्थी क्षयात्तथा ह्यामसमुद्भवा च |
भक्तोद्भवा सप्तमिकेति तासां निबोध लिङ्गान्यनुपूर्वशस्तु ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
ఛర్దేస్తృష్ణోపద్రవత్వాచ్ఛర్ద్యనంతరం తృష్ణానిదానం| తస్యాః సంప్రాప్తిమాహ– భయేత్యాది| పిత్తవివర్ధనైరితి కట్వమ్లోష్ణాదిభిః క్రోధోపవాసాదిభిశ్చ స్వస్థాన ఏవ సంచితం కుపితం చ పిత్తం, వాతశ్చ భయశ్రమబలక్షయైః కుపితః, ఊర్ధ్వం ప్రసరత్ పిపాసాం జనయతి| తాల్విత్యుపలక్షణం; తేన క్లోమాద్యపి బోధ్యం, తస్య పిపాసాస్థానత్వేనోక్తత్వాత్| చరకేऽప్యుక్తం– “రసవాహినీశ్చ ధమనీర్జిహ్వామూలగలతాలుకక్లోమ్నః| సంశోష్య నౄణాం దేహే కురుతస్తృషామతిబలౌ తౌ తు||” (చ. చి. అ. 22) ఇతి| అన్నకఫామజానాం సంప్రాప్తిమాహ– స్రోతఃస్విత్యాది| నను, అపాంవాహిష్వితి బహువచనం విరుద్ధం, ‘ద్వే ఉదకవహే’ (సు. శా. అ. 9) ఇతి సుశ్రుతేనోక్తత్వాత్| నైవం, తయోరేవానేకప్రతానయోగాదితి| దోషైరితి అన్నకఫామైః, దుష్టికర్తృత్వాద్దుష్టదోషసంబంధాద్వాऽన్నామయోరపి దోషత్వమితి గదాధరః | తిస్ర ఇతి వాతాదిభిః ప్రత్యేకం| క్షతజేతి క్షతనిమిత్తా వ్రణినాం యా భవతి| చతుర్థీత్యనేనోక్తానాం చతసృణాం సుఖసాధ్యత్వం బోధయతి, అన్యాసాం తు కష్టసాధ్యత్వం||1-2||
Adhikarana vAtajatRuShNAlakShaNam (3) · Śloka 3
క్షామాస్యతా మారుతసంభవాయాం తోదస్తథా శంఖశిరఃసు చాపి |
స్రోతోనిరోధో విరసం చ వక్త్రం శీతాభిరద్భిశ్చ వివృద్ధిమేతి ||3||
(సు. ఉ. తం. అ. 48) |
View original
क्षामास्यता मारुतसम्भवायां तोदस्तथा शङ्खशिरःसु चापि |
स्रोतोनिरोधो विरसं च वक्त्रं शीताभिरद्भिश्च विवृद्धिमेति ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
వాతజామాహ– క్షామాస్యతేత్యాది| క్షామాస్యతా శుష్కదీనముఖత్వం| స్రోతోనిరోధో రసాంబువాహిధమనీనిరోధః| శీతాభిరద్భిరిత్యనేన వాయోః శీతస్య శీతాంబునా వృద్ధిరిత్యనుపశయనిదర్శనం| చకారాచ్చరకోక్తనిద్రానాశస్య గ్రహణం| యదాహ చరకః– “నిద్రానాశః శిరసో భ్రమస్తథా శుష్కగలతాలుః|” (చ. చి. అ. 22) ఇతి||3||
Adhikarana pittajatRuShNAlakShaNam (4) · Śloka 4
మూర్ఛాన్నవిద్వేషవిలాపదాహా రక్తేక్షణత్వం ప్రతతశ్చ శోషః |
శీతాభినందా ముఖతిక్తతా చ పిత్తాత్మికాయాం పరిదూయనం చ ||4||
(సు. ఉ. తం. అ. 48) |
View original
मूर्छान्नविद्वेषविलापदाहा रक्तेक्षणत्वं प्रततश्च शोषः |
शीताभिनन्दा मुखतिक्तता च पित्तात्मिकायां परिदूयनं च ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
పిత్తజామాహ– మూర్ఛేత్యాదినా| విలాపోऽత్ర ప్రలాపః| ప్రతతశ్చ శోషః అతీవ మహతీ తృష్ణా| శీతాభినందా శీతేచ్ఛా, ‘గురోశ్చ హలః’ ఇత్యకారప్రత్యయః| పరిదూయనముపతాపః, ‘పరిధూమనం’ ఇతి పాఠేऽంతఃక్షోభణం, ధూమనిర్గమ ఇవ వా| చకారాత్ పీతవిణ్మూత్రనేత్రత్వాదయో గ్రాహ్యాః||4||
Adhikarana shleShmajatRuShNAlakShaNam (5) · Śloka 5
బాష్పావరోధాత్ కఫసంవృతేऽగ్నౌ తృష్ణా బలాసేన భవేత్తథా తు |
నిద్రా గురుత్వం మధురాస్యతా చ తృష్ణార్దితః శుష్యతి చాతిమాత్రం ||5||
(సు. ఉ. తం. అ. 48) |
View original
बाष्पावरोधात् कफसंवृतेऽग्नौ तृष्णा बलासेन भवेत्तथा तु |
निद्रा गुरुत्वं मधुरास्यता च तृष्णार्दितः शुष्यति चातिमात्रम् ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
శ్లేష్మజామాహ– బాష్పేత్యాది| స్వకారణకుపితేన కఫేనోపరిష్టాదాచ్ఛాదితేऽంతరగ్నౌ కఫావరుద్ధబాష్పేణ పావకోష్మణాऽధోగతేనాంబువహస్రోతఃశోషణాత్ కఫజా తృష్ణా భవతి| నను, కఫజా తృష్ణాऽనుపపన్నా? కఫస్య వృద్ధస్య కేవలద్రవస్య పిపాసాకర్తృత్వాయోగాత్, వాతపిత్తయోరేవ తృష్ణాకర్తృత్వేనోక్తత్వాత్| యదుక్తం– “పిత్తం సవాతం కుపితం నరాణాం” ఇత్యాది| చరకేऽప్యుక్తం– “నాగ్నేర్వినా తర్షః పవనాద్వా, తౌ హి శోషణే హేతూ|” (చ. చి. అ. 22) ఇతి| సుశ్రుతేऽప్యుక్తం– “మద్యస్యాగ్నేయవాయవ్యగుణావంబువహాని తు| స్రోతాంసి శోషయేయాతాం తతస్తృష్ణా ప్రజాయతే||” (సు. ఉ. తం. అ. 47) ఇతి| అత ఆహ– తథేతి| ఉక్తప్రకారేణ కఫాదగ్నేర్బాష్పావరోధాదినా, నతు స్వగుణేన; అత ఏవ చరకే కఫజా తృష్ణా న పఠితైవ, సుశ్రుతేన తు చికిత్సాభేదార్థం పఠితా, హారీతేనాపి సపిత్తేనైవ శ్లేష్మణా తృష్ణా పఠితా న తు కేవలేన| యదాహ– “స్వాద్వమ్లలవణాజీర్ణైః క్రుద్ధః శ్లేష్మా సహోష్మణా| ప్రపద్యాంబువహం స్రోతస్తృష్ణాం సంజనయేన్నృణాం|| శిరసో గౌరవం తంద్రా మాధుర్యం వదనస్య చ| భక్తద్వేషః ప్రసేకశ్చ నిద్రాధిక్యం తథైవ చ|| ఏతైర్లింగైర్విజానీయాత్తృష్ణాం కఫసముద్భవాం|” ఇతి||5||
Adhikarana kShatajatRuShNAlakShaNam (6) · Śloka 6
క్షతస్య రుక్శోణితనిర్గమాభ్యాం తృష్ణా చతుర్థీ క్షతజా మతా తు |6|
(సు. ఉ. తం. అ. 48) |
View original
क्षतस्य रुक्शोणितनिर्गमाभ्यां तृष्णा चतुर्थी क्षतजा मता तु |६|
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
క్షతజామాహ– క్షతస్యేత్యాది| శస్త్రాదిక్షతయుక్తస్య|6|–
Adhikarana kShayajatRuShNAlakShaNam (6-7) · Śloka 7
రసక్షయాద్యా క్షయసంభవా సా తయాऽభిభూతశ్చ నిశాదినేషు ||6||
పేపీయతేऽంభః స సుఖం న యాతి తాం సన్నిపాతాదితి కేచిదాహుః |
రసక్షయోక్తాని చ లక్షణాని తస్యామశేషేణ భిషగ్వ్యవస్యేత్ ||7||
(సు. ఉ. తం. అ. 48) |
View original
रसक्षयाद्या क्षयसम्भवा सा तयाऽभिभूतश्च निशादिनेषु ||६||
पेपीयतेऽम्भः स सुखं न याति तां सन्निपातादिति केचिदाहुः |
रसक्षयोक्तानि च लक्षणानि तस्यामशेषेण भिषग्व्यवस्येत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
క్షయశబ్దస్యానేకవిషయత్వాత్ క్షయజాం విశేషయన్నాహ– రసక్షయాదిత్యాది| పేపీయతే పునః పునః పిబతి; ఏతచ్చ విశేషపరం, సర్వతృష్ణాసు తథాభూతత్వాత్| యదాహ సుశ్రుతః– “సతతం యః పిబేద్వారి న తృప్తిమధిగచ్ఛతి| పునః కాంక్షతి తోయం చ తం తృష్ణార్దితమాదిశేత్||” (సు. ఉ. తం. అ. 58) ఇతి| రసక్షయోక్తాని చ లక్షణాని సుశ్రుతోక్తాని| తద్యథా– “రసక్షయే హృత్పీడా కంపః శోషః శూన్యతా తృష్ణా చ|” (సు. సూ. అ. 15) ఇతి| తస్యాం క్షయజాయాం| అశేషేణ కార్త్స్న్యేన||6-7||
Adhikarana AmajatRuShNAlakShaNam (8) · Śloka 8
త్రిదోషలింగాऽऽమసముద్భవా చ హృచ్ఛూలనిష్ఠీవనసాదకర్త్రీ |8|
(సు. ఉ. తం. అ. 48) |
View original
त्रिदोषलिङ्गाऽऽमसमुद्भवा च हृच्छूलनिष्ठीवनसादकर्त्री |८|
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
ఆమజామాహ– త్రిదోషేత్యాది| త్రిదోషలింగా త్రిదోషలింగయుక్తా| ఆమాదజీర్ణాత్త్రిదోషకోపః స్యాదితి|8|–
Adhikarana bhuktodbhavatRuShNAlakShaNam (8) · Śloka 8
స్నిగ్ధం తథాऽమ్లం లవణం చ భుక్తం గుర్వన్నమేవాశు తృషాం కరోతి ||8||
(సు. ఉ. తం. అ. 48) |
View original
स्निग्धं तथाऽम्लं लवणं च भुक्तं गुर्वन्नमेवाशु तृषां करोति ||८||
(सु. उ. तं. अ. ४८) |
భుక్తోద్భవామాహ– స్నిగ్ధమిత్యాది| చకారాత్ కటు చ, నతు తిక్తకషాయమధురాణీత్యర్థః| గురుశబ్దేన మాత్రాగురు ద్రవ్యగురు చ గృహ్యతే| దృఢబలేన తు పంచ తృష్ణాః పఠితాః, వాతపిత్తక్షయామోపసర్గజాః (చ. చి. అ. 22) ఇతి; తత్ర, కఫజా ఆమజాయామేవావరుద్ధా; క్షతజా వాతజాయాం; భక్తజా చ వాతజాయాం, భక్తావరణేన వాతప్రకోపాత్; పిత్తజాయాం వా, విదాహేన పిత్తప్రకోపాత్| సుశ్రుతే చోపసర్గజా యథాస్వం దోషజాసు| నను, మద్యజాऽపి సుశ్రుతేన మదాత్యయే (సు. ఉ. తం. అ. 47) పఠితా, తత్ కథం సప్తేత్యుచ్యతే? సత్యం, తస్యా వాతపిత్తజాయామవరోధః, ఏవం దృఢబలమతేऽపి||8||
Adhikarana upasargajatRuShNAlakShaNaM, tRuShNopasargAshca (9) · Śloka 9
దీనస్వరః ప్రతామ్యన్ దీనః సంశుష్కవక్త్రగలతాలుః |
భవతి ఖలు యోపసర్గాత్తృష్ణా సా శోషిణీ కష్టా ||9||
View original
दीनस्वरः प्रताम्यन् दीनः संशुष्कवक्त्रगलतालुः |
भवति खलु योपसर्गात्तृष्णा सा शोषिणी कष्टा ||९||
తత్రోపసర్గజామాహ– దీనేత్యాది| దీనస్వరః క్షామవచనః, ప్రతామ్యన్ ముహ్యన్, దీనః క్లాంతః| ఉపసర్గాదితి ఉపద్రవాద్రోగాత్; ఉపద్రవశబ్దశ్చ సామాన్యేన రోగమాత్రేऽపి వర్తతే, యథా– “నిరూహోపద్రవచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః|” (సు. చి. అ. 38) ఇత్యత్ర| కష్టా కష్టసాధ్యా, వ్యాధికర్షితదేహత్వాత్||9||
Adhikarana tRuShNopasargarogAH (10) · Śloka 10
జ్వరమోహక్షయకాసశ్వాసాద్యుపసృష్టదేహానాం |10|
(చ. చి. అ. 22) |
View original
ज्वरमोहक्षयकासश्वासाद्युपसृष्टदेहानाम् |१०|
(च. चि. अ. २२) |
తానేవోపసర్గానాహ– జ్వరేత్యాది| ఆదిశబ్దేనాతీసారాదీనాం గ్రహణం|10|–
Adhikarana asAdhyatRuShNAnAM lakShaNam (10) · Śloka 10
సర్వాస్త్వతిప్రసక్తా రోగకృశానాం వమిప్రయుక్తానాం |
ఘోరోపద్రవయుక్తాస్తృష్ణా మరణాయ విజ్ఞేయాః ||10||
(చ. చి. అ. 22) |
View original
सर्वास्त्वतिप्रसक्ता रोगकृशानां वमिप्रयुक्तानाम् |
घोरोपद्रवयुक्तास्तृष्णा मरणाय विज्ञेयाः ||१०||
(च. चि. अ. २२) |
అసాధ్యానాం లక్షణమాహ– సర్వాస్త్విత్యాది| సర్వా వాతజాదయః, అతిప్రసక్తా అతిప్రవృద్ధాః| ఘోరోపద్రవయుక్తా ముఖశోషాదిభిర్బలవద్భిరుపద్రవైః సమన్వితా ఇతి జేజ్జటః||10||
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే తృష్ణానిదానం సమాప్తం ||16||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने तृष्णानिदानं समाप्तम् ||१६||
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం తృష్ణానిదానం సమాప్తం||16||