అథ తృష్ణానిదానం | భయశ్రమాభ్యాం బలసంక్షయాద్వా హ్యూర్ధ్వం చితం పిత్తవివర్ధనైశ్చ | పిత్తం సవాతం కుపితం నరాణాం తాలుప్రపన్నం జనయేత్ పిపాసాం | స్రోతస్స్వపాంవాహిషు దూషితేషు దోషైశ్చ తృట్ సంభవతీహ జంతోః ||1|| తిస్రః స్మృతాస్తాః క్షతజా చతుర్థీ క్షయాత్తథా హ్యామసముద్భవా చ | భక్తోద్భవా సప్తమికేతి తాసాం నిబోధ లింగాన్యనుపూర్వశస్తు ||2|| (సు. ఉ. తం. అ. 48) |
View original
अथ तृष्णानिदानम् | भयश्रमाभ्यां बलसङ्क्षयाद्वा ह्यूर्ध्वं चितं पित्तविवर्धनैश्च | पित्तं सवातं कुपितं नराणां तालुप्रपन्नं जनयेत् पिपासाम् | स्रोतस्स्वपांवाहिषु दूषितेषु दोषैश्च तृट् सम्भवतीह जन्तोः ||१|| तिस्रः स्मृतास्ताः क्षतजा चतुर्थी क्षयात्तथा ह्यामसमुद्भवा च | भक्तोद्भवा सप्तमिकेति तासां निबोध लिङ्गान्यनुपूर्वशस्तु ||२|| (सु. उ. तं. अ. ४८) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఛర్దేస్తృష్ణోపద్రవత్వాచ్ఛర్ద్యనంతరం తృష్ణానిదానం| తస్యాః సంప్రాప్తిమాహ– భయేత్యాది| పిత్తవివర్ధనైరితి కట్వమ్లోష్ణాదిభిః క్రోధోపవాసాదిభిశ్చ స్వస్థాన ఏవ సంచితం కుపితం చ పిత్తం, వాతశ్చ భయశ్రమబలక్షయైః కుపితః, ఊర్ధ్వం ప్రసరత్ పిపాసాం జనయతి| తాల్విత్యుపలక్షణం; తేన క్లోమాద్యపి బోధ్యం, తస్య పిపాసాస్థానత్వేనోక్తత్వాత్| చరకేऽప్యుక్తం– “రసవాహినీశ్చ ధమనీర్జిహ్వామూలగలతాలుకక్లోమ్నః| సంశోష్య నౄణాం దేహే కురుతస్తృషామతిబలౌ తౌ తు||” (చ. చి. అ. 22) ఇతి| అన్నకఫామజానాం సంప్రాప్తిమాహ– స్రోతఃస్విత్యాది| నను, అపాంవాహిష్వితి బహువచనం విరుద్ధం, ‘ద్వే ఉదకవహే’ (సు. శా. అ. 9) ఇతి సుశ్రుతేనోక్తత్వాత్| నైవం, తయోరేవానేకప్రతానయోగాదితి| దోషైరితి అన్నకఫామైః, దుష్టికర్తృత్వాద్దుష్టదోషసంబంధాద్వాऽన్నామయోరపి దోషత్వమితి గదాధరః | తిస్ర ఇతి వాతాదిభిః ప్రత్యేకం| క్షతజేతి క్షతనిమిత్తా వ్రణినాం యా భవతి| చతుర్థీత్యనేనోక్తానాం చతసృణాం సుఖసాధ్యత్వం బోధయతి, అన్యాసాం తు కష్టసాధ్యత్వం||1-2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఛర్దేస్తృష్ణోపద్రవత్వాచ్ఛర్ద్యనంతరం తృష్ణానిదానం, తస్యాః సంప్రాప్తిమాహ– భయశ్రమాభ్యామిత్యాది| పిత్తవివర్ధనైః కట్వమ్లోష్ణాదిభిః క్రోధోపవాసాదిభిశ్చ స్వస్థానే హృది సంచితం పిత్తం, వాతశ్చ భయశ్రమబలక్షయైః కుపితః, ఊర్ధ్వం ప్రసరన్ పిపాసాం జనయేత్| తాలుప్రపన్నమితి సవాతం పిత్తం తాలుగతమిత్యర్థః| తాల్విత్యుపలక్షణం; తేన క్లోమగతమపి బోద్ధవ్యం, తస్య పిపాసాస్థానత్వాత్| ఉక్తం చ చరకే– “రసవాహినీశ్చ ధమనీర్జిహ్వామూలగలతాలుకక్లోమ్నః| సంశోష్య నృణాం దేహే కురుతస్తృషామతిబలౌ తౌ తు” ఇతి| అన్నకఫజామజానాం సంప్రాప్తిమాహ– స్రోతఃస్విత్యాది| నను స్రోతఃస్వితి బహువచనం విరుద్ధం యదుక్తం సుశ్రుతే– “ద్వే ఉదకవహే” ఇతి| మైవం, తయోరేవానేకప్రతానయోగాదితి| అన్నకఫామైః, దుష్టికర్తృత్వాద్దుష్టదోషసంబంధాదన్నామయోరపి దోషత్వమితి గయదాసః| తిస్ర ఇతి వాతాదిభిః ప్రత్యేకం, క్షతజేతి క్షతనిమిత్తా వ్రణినాం యా భవతి, చతుర్థీత్యనేన చోక్తానాం తిసృణాం సాధ్యత్వం బోధయతి, అన్యాసాం తు కష్టసాధ్యత్వమితి| క్షయాదన్యా పంచమీ, ఆమసముద్భవా షష్ఠీ, భక్తోద్భవా సప్తమికేతి, క్రమేణ తాసాం లక్షణాని జానీహి||1-2||