Adhikarana udarasya vahniduShTijanyatvam (1) · Śloka 1
અથોદરનિદાનમ્ |
રોગાઃ સર્વેઽપિ મન્દેઽગ્નૌ સુતરામુદરાણિ ચ |
અજીર્ણાન્મલિનૈશ્ચાન્નૈર્જાયન્તે મલસઞ્ચયાત્ ||૧||
(વા. નિ. અ. ૧૨) |
View original
अथोदरनिदानम् |
रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि च |
अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात् ||१||
(वा. नि. अ. १२) |
ઉદરોત્સેધસાધર્મ્યાદુદરનિદાનમ્| ઉદરસ્ય વિશેષેણ વહ્નિદુષ્ટિજન્યત્વમાહ– રોગા ઇત્યાદિ| અગ્નિમાન્દ્યં ચ દોષત્રયજનકમ્| યદુક્તમ્– “વર્ષાસ્વગ્નિબલે હીને કુપ્યન્તિ પવનાદયઃ|” (ચ. સૂ. અ. ૬) ઇતિ| મલિનૈરિતિ અત્યર્થદોષજનકૈર્વિરુદ્ધાધ્યશનાદિભિઃ| મલસઞ્ચયાદિતિ મલા દોષાઃ પુરીષાદયશ્ચ, તેષામતિવૃદ્ધત્વાત્| તન્ત્રાન્તરં ચ– “અતિસઞ્ચિતદોષાણાં પાપં કર્મ ચ કુર્વતામ્| ઉદરાણ્યુપજાયન્તે મન્દાગ્નીનાં વિશેષતઃ||” ઇતિ| યદ્યપિ મન્દાગ્નિત્વમલિનાન્નત્વયોઃ પ્રત્યેકમપિ દોષત્રયજનકત્વમસ્તિ, તથાઽપ્યત્રોભયહેતુજનકત્વેન દોષદુષ્ટિપ્રકર્ષઃ ખ્યાપ્યતે, અત એવ દુષ્ટિપ્રકર્ષખ્યાપનાર્થં ‘મલસઞ્ચયાત્’ ઇત્યત્ર સમ્પૂર્વં કૃતવાન્||૧||
Adhikarana udarasamprAptiH (2) · Śloka 2
રુદ્ધ્વા સ્વેદામ્બુવાહીનિ દોષાઃ સ્રોતાંસિ સઞ્ચિતાઃ |
પ્રાણાગ્ન્યપાનાન્ સન્દૂષ્ય જનયન્ત્યુદરં નૃણામ્ ||૨||
(ચ. ચિ. અ. ૧૩) |
View original
रुद्ध्वा स्वेदाम्बुवाहीनि दोषाः स्रोतांसि सञ्चिताः |
प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य जनयन्त्युदरं नृणाम् ||२||
(च. चि. अ. १३) |
સમ્પ્રાપ્તિમાહ– રુદ્ધ્વેત્યાદિ| સ્વેદામ્બુવાહીનીતિ સ્વેદવહાનિ અમ્બુવહાનિ ચ| અનયોશ્ચ ભેદઃ, “ઉદકવહાનાં સ્રોતસાં તાલુમૂલં ક્લોમ ચ; સ્વેદવહાનાં સ્રોતસાં મેદો મૂલં લોમકૂપાશ્ચ|” (ચ. વિ. અ. ૫) ઇત્યનેનોક્તો જ્ઞેયઃ| સ્રોતોરોધશ્ચાત્ર બહિરેવ ન પુનરન્તઃ| યદુક્તં ચરકે– “સ્વેદસ્તુ બાહ્યેષુ સ્રોતઃસુ પ્રતિહતગતિસ્તિર્યગવતિષ્ઠમાનસ્તદેવોદકમાપ્યાયયતિ|” (ચ. ચિ. અ. ૧૩) ઇતિ| અત એવોદરપૂર્ણતા અન્નરસેન| પ્રાણાગ્નીતિ પુનરગ્નિદૂષણાભિધાનેન મન્દસ્યાપ્યગ્નેઃ પુનર્દોષકૃતં સુતરાં માન્દ્યં બોધયતિ| દોષસઞ્ચયગતેનાપિ વાયુના પ્રાણાપાનયોર્દૂષણં ન વિરુદ્ધં, યતો વાયુના વાય્વન્તરદુષ્ટિઃ ક્રિયત એવ| સુશ્રુતે તુ પૂર્વરૂપમસ્યોક્તં; તદ્યથા– “તત્પૂર્વરૂપં બલવર્ણકાઙ્ક્ષાવલીવિનાશો જઠરે હિ રાજ્યઃ| જીર્ણાપરિજ્ઞાનવિદાહવત્યો બસ્તૌ રુજઃ પાદગતશ્ચ શોથઃ||” (સુ. નિ. અ. ૭) ઇતિ||૨||
Adhikarana udarANAM sAmAnyarUpam (3-4) · Śloka 5
આધ્માનં ગમનેઽશક્તિર્દૌર્બલ્યં દુર્બલાગ્નિતા |
શોથઃ સદનમઙ્ગાનાં સઙ્ગો વાતપુરીષયોઃ ||૩||
દાહસ્તન્દ્રા ચ સર્વેષુ જઠરેષુ ભવન્તિ હિ |
(સુ. નિ. અ. ૭) |
પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈશ્ચ પ્લીહબદ્ધક્ષતોદકૈઃ ||૪||
સમ્ભવન્ત્યુદરાણ્યષ્ટૌ તેષાં લિઙ્ગં પૃથક્ શૃણુ |૫|
View original
आध्मानं गमनेऽशक्तिर्दौर्बल्यं दुर्बलाग्निता |
शोथः सदनमङ्गानां सङ्गो वातपुरीषयोः ||३||
दाहस्तन्द्रा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि |
(सु. नि. अ. ७) |
पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः ||४||
सम्भवन्त्युदराण्यष्टौ तेषां लिङ्गं पृथक् शृणु |५|
ઉદરાણાં સામાન્યરૂપમાહ– આધ્માનમિત્યાદિ| દુર્બલાગ્નિતેતિ મન્દોઽગ્નિર્યદ્યપ્યત્ર હેતુસ્તથાઽપ્યગ્નેરતિશયદૌર્બલ્યં લિઙ્ગત્વેન જ્ઞેયમ્| ઉદરાણ્યષ્ટાવિતિ યકૃદ્દાલ્યુદરસ્ય પ્લીહોદરેણ સાર્ધં સમાનચિકિત્સ્યતયા તથોત્પત્તિવિશિષ્ટદકોદરાત્ ક્રમેણ ભૂતદકોદરસ્યાપિ સમાનલિઙ્ગચિકિત્સિતત્વેનાભિન્નત્વાત્ અષ્ટાવેવોદરાણિ ભવન્તિ| પ્લીહોદરાદીનિ ચ યદ્યપિ ચત્વારિ દોષજાનિ, તથાઽપિ હેતુલિઙ્ગચિકિત્સાભેદાત્ પૃથગુક્તાનિ||૩-૪||–
Adhikarana vAtodaralakShaNam (5-8) · Śloka 8
તત્ર વાતોદરે શોથઃ પાણિપાન્નાભિકુક્ષિષુ ||૫||
કુક્ષિપાર્શ્વોદરકટીપૃષ્ઠરુક્ પર્વભેદનમ્ |
શુષ્કકાસોઽઙ્ગમર્દોઽધોગુરુતા મલસઙ્ગ્રહઃ ||૬||
શ્યાવારુણત્વગાદિત્વમકસ્માદ્વૃદ્ધિહ્રાસવત્ |
સતોદભેદમુદરં તનુકૃષ્ણસિરાતતમ્ ||૭||
આધ્માતદૃતિવચ્છબ્દમાહતં પ્રકરોતિ ચ |
વાયુશ્ચાત્ર સરુક્શબ્દો વિચરેત્ સર્વતો ગતિઃ ||૮||
(વા. નિ. અ. ૧૨) |
View original
तत्र वातोदरे शोथः पाणिपान्नाभिकुक्षिषु ||५||
कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक् पर्वभेदनम् |
शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधोगुरुता मलसङ्ग्रहः ||६||
श्यावारुणत्वगादित्वमकस्माद्वृद्धिह्रासवत् |
सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णसिराततम् ||७||
आध्मातदृतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च |
वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत् सर्वतो गतिः ||८||
(वा. नि. अ. १२) |
વાતોદરલક્ષણમાહ– તત્રેત્યાદિ| અકસ્માદ્વૃદ્ધિહ્રાસવદિતિ અનિયતવૃદ્ધિહ્રાસયુક્તમુદરમ્| આધ્માતદૃતિવદિતિ વાતપૂર્ણચર્મપુટવદિતિ||૫-૮||
Adhikarana paittikodaralakShaNam (9-10) · Śloka 10
પિત્તોદરે જ્વરો મૂર્છા દાહસ્તૃટ્ કટુકાસ્યતા |
ભ્રમોઽતિસારઃ પીતત્વં ત્વગાદાવુદરં હરિત્ ||૯||
પીતતામ્રસિરાનદ્ધં સસ્વેદં સોષ્મ દહ્યતે |
ધૂમાયતે મૃદુસ્પર્શં ક્ષિપ્રપાકં પ્રદૂયતે ||૧૦||
(વા. નિ. અ. ૧૨) |
View original
पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता |
भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित् ||९||
पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोष्म दह्यते |
धूमायते मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते ||१०||
(वा. नि. अ. १२) |
પૈત્તિકમાહ– પિત્તેત્યાદિ| દહ્યત ઇતિ ઉદરમાત્રં દહ્યતે| દાહસ્તુ સકલદેહસ્યૈવ બોદ્ધવ્યઃ| ધૂમાયતે ધૂમ ઇવોર્ધ્વમેતિ| ક્ષિપ્રપાકમિતિ ક્ષિપ્રપાકાજ્જલોદરતાં યાતીત્યર્થઃ| પ્રદૂયતે વ્યથતે||૯-૧૦||
Adhikarana shlaiShmikodaralakShaNaM, sannipAtodaralakShaNaM ca (11-14) · Śloka 14
શ્લેષ્મોદરેઽઙ્ગસદનં સ્વાપશ્વયથુગૌરવમ્ |
નિદ્રોત્ક્લેશોઽરુચિઃ શ્વાસઃ કાસઃ શુક્લત્વગાદિતા ||૧૧||
ઉદરં સ્તિમિતં સ્નિગ્ધં શુક્લરાજીતતં મહત્ |
ચિરાભિવૃદ્ધં કઠિનં શીતસ્પર્શં ગુરુ સ્થિરમ્ ||૧૨||
(વા. નિ. અ. ૧૨) |
સ્ત્રિયોઽન્નપાનં નખલોમમૂત્રવિડાર્તવૈર્યુક્તમસાધુવૃત્તાઃ |
યસ્મૈ પ્રયચ્છન્ત્યરયો ગરાંશ્ચ દુષ્ટામ્બુદૂષીવિષસેવનાદ્વા ||૧૩||
તેનાશુ રક્તં કુપિતાશ્ચ દોષાઃ કુર્યુઃ સુઘોરં જઠરં ત્રિલિઙ્ગમ્ |
તચ્છીતવાતે ભૃશદુર્દિને ચ વિશેષતઃ કુપ્યતિ દહ્યતે ચ ||૧૪||
સ ચાતુરો મુહ્યતિ હિ પ્રસક્તં પાણ્ડુઃ કૃશઃ શુષ્યતિ તૃષ્ણયા ચ |
દૂષ્યોદરં કીર્તિતમેતદેવ ...||
(સુ. નિ. અ. ૭) |
View original
श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापश्वयथुगौरवम् |
निद्रोत्क्लेशोऽरुचिः श्वासः कासः शुक्लत्वगादिता ||११||
उदरं स्तिमितं स्निग्धं शुक्लराजीततं महत् |
चिराभिवृद्धं कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम् ||१२||
(वा. नि. अ. १२) |
स्त्रियोऽन्नपानं नखलोममूत्रविडार्तवैर्युक्तमसाधुवृत्ताः |
यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्च दुष्टाम्बुदूषीविषसेवनाद्वा ||१३||
तेनाशु रक्तं कुपिताश्च दोषाः कुर्युः सुघोरं जठरं त्रिलिङ्गम् |
तच्छीतवाते भृशदुर्दिने च विशेषतः कुप्यति दह्यते च ||१४||
स चातुरो मुह्यति हि प्रसक्तं पाण्डुः कृशः शुष्यति तृष्णया च |
दूष्योदरं कीर्तितमेतदेव ...||
(सु. नि. अ. ७) |
સન્નિપાતોદરમાહ– સ્ત્રિય ઇત્યાદિ| સ્ત્રીગ્રહણમવિવેકિસન્નિહિતજનોપલક્ષણમ્| ગરં સંયોગજં વિષમ્| દુષ્ટમમ્બુ સગરપ્રાણિતૃણપર્ણાદિકોથયુતં, વિષમેવાગ્ન્યાદ્યુપહતં મન્દપ્રભાવં વા દૂષીવિષમુચ્યતે| યદુક્તમ્– “જીર્ણં વિષઘ્નૌષધિભિર્હતં વા દાવાગ્નિવાતાતપશોષિતં વા| સ્વભાવતો વા ગુણવિપ્રહીનં વિષં હિ દૂષીવિષતામુપૈતિ||” (સુ. ક. અ. ૨) ઇતિ| તેનાશુ રક્તમિતિ વિષસ્યાગ્નેયત્વેન રક્તદુષ્ટિઃ| કુપિતાશ્ચ દોષા ઇતિ સ્વભાવાત્ દોષત્રયપ્રકોપકં વિષં ભવતિ| તચ્છીતવાતાદિષુ કુપ્યતીતિ| દૂષ્યોદરં કીર્તિતમેતદેવેતિ એતદેવ સન્નિપાતોદરં દૂષ્યોદરં કીર્તિતં, ન પુનરધિકમિત્યર્થઃ| રક્તં દૂષ્યં દૂષયિત્વા ભવતીતિ દૂષ્યોદરં; કિંવા પરસ્પરં દૂષયન્તીતિ દોષા એવ દૂષ્યાસ્તૈઃ કૃતમુદરમિતિ||૧૧-૧૪||–
Adhikarana plIhodaralakShaNam (15-17) · Śloka 17
... પ્લીહોદરં કીર્તયતો નિબોધ ||૧૫||
વિદાહ્યભિષ્યન્દિરતસ્ય જન્તોઃ પ્રદુષ્ટમત્યર્થમસૃક્ કફશ્ચ |
પ્લીહાભિવૃદ્ધિં કુરુતઃ પ્રવૃદ્ધૌ પ્લીહોત્થમેતજ્જઠરં વદન્તિ ||૧૬||
તદ્વામપાર્શ્વે પરિવૃદ્ધિમેતિ વિશેષતઃ સીદતિ ચાતુરોઽત્ર |
મન્દજ્વરાગ્નિઃ કફપિત્તલિઙ્ગૈરુપદ્રુતઃ ક્ષીણબલોઽતિપાણ્ડુઃ |
સવ્યાન્યપાર્શ્વે યકૃતિ પ્રવૃદ્ધે જ્ઞેયં યકૃદ્દાલ્યુદરં તદેવ ||૧૭||
(સુ. નિ. અ. ૭) |
View original
... प्लीहोदरं कीर्तयतो निबोध ||१५||
विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक् कफश्च |
प्लीहाभिवृद्धिं कुरुतः प्रवृद्धौ प्लीहोत्थमेतज्जठरं वदन्ति ||१६||
तद्वामपार्श्वे परिवृद्धिमेति विशेषतः सीदति चातुरोऽत्र |
मन्दज्वराग्निः कफपित्तलिङ्गैरुपद्रुतः क्षीणबलोऽतिपाण्डुः |
सव्यान्यपार्श्वे यकृति प्रवृद्धे ज्ञेयं यकृद्दाल्युदरं तदेव ||१७||
(सु. नि. अ. ७) |
પ્લીહોદરમાહ– પ્લીહેત્યાદિ| અસૃક્કફશ્ચેત્યસૃગ્દુષ્ટ્યૈવ તત્તુલ્યકારણતયા પિત્તદુષ્ટિરપ્યુચ્યતે, વિદાહિના રક્તં પિત્તં ચ દૂષ્યતે; અત એવ પશ્ચાત્ વક્ષ્યતિ– “કફપિત્તલિઙ્ગૈરુપદ્રુતઃ” ઇતિ| અત્ર પિત્તસ્ય લિઙ્ગં મન્દજ્વરઃ, કફસ્ય લિઙ્ગં મન્દાગ્નિત્વમિતિ ગદાધરઃ| પ્લીહોદર એવ યકૃદ્દાલ્યુદરસ્યાવરોધં દર્શયન્નાહ– સવ્યાન્યપાર્શ્વ ઇત્યાદિ| સવ્યાન્યપાર્શ્વે દક્ષિણપાર્શ્વે| તદેવેતિ તાદૃશમેવ, પ્લીહોદરસમમેવ; ન વિલક્ષણમિત્યર્થઃ| યકૃદ્દાલયતિ દોષૈર્ભેદયતીતિ યકૃદ્દાલ્યુદરમ્||૧૫-૧૭||
Adhikarana plIhodare doShasambandhena lakShaNAni (18) · Śloka 18
ઉદાવર્તરુજાનાહૈર્મોહતૃડ્દહનજ્વરૈઃ |
ગૌરવારુચિકાઠિન્યૈર્વિદ્યાત્તત્ર મલાન્ ક્રમાત્ ||૧૮||
(વા. નિ. અ. ૧૨) |
View original
उदावर्तरुजानाहैर्मोहतृड्दहनज्वरैः |
गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान् क्रमात् ||१८||
(वा. नि. अ. १२) |
તત્ર દોષસમ્બન્ધમાહ– ઉદાવર્તેત્યાદિ| ઉદાવર્તરુજાનાહૈર્વાતં, મોહતૃડ્દહનજ્વરૈઃ પિત્તં, ગૌરવારુચિકાઠિન્યૈઃ કફં જાનીયાત્||૧૮||
Adhikarana baddhagudodaralakShaNam (19-20) · Śloka 20
યસ્યાન્ત્રમન્નૈરુપલેપિભિર્વા બાલાશ્મભિર્વા પિહિતં યથાવત્ |
સઞ્ચીયતે તસ્ય મલઃ સદોષઃ શનૈઃ શનૈઃ સઙ્કરવચ્ચ નાડ્યામ્ ||૧૯||
નિરુધ્યતે તસ્ય ગુદે પુરીષં નિરેતિ કૃચ્છ્રાદપિ ચાલ્પમલ્પમ્ |
હૃન્નાભિમધ્યે પરિવૃદ્ધિમેતિ તસ્યોદરં બદ્ધગુદં વદન્તિ ||૨૦||
(સુ. નિ. અ. ૭) |
View original
यस्यान्त्रमन्नैरुपलेपिभिर्वा बालाश्मभिर्वा पिहितं यथावत् |
सञ्चीयते तस्य मलः सदोषः शनैः शनैः सङ्करवच्च नाड्याम् ||१९||
निरुध्यते तस्य गुदे पुरीषं निरेति कृच्छ्रादपि चाल्पमल्पम् |
हृन्नाभिमध्ये परिवृद्धिमेति तस्योदरं बद्धगुदं वदन्ति ||२०||
(सु. नि. अ. ७) |
બદ્ધગુદમાહ– યસ્યાન્ત્રમન્નૈરિત્યાદિ| ઉપલેપિભિઃ પિચ્છિલૈરન્નૈઃ શાકશાલુકાદિભિઃ| પિહિતં વિબદ્ધમ્| યથાવદિતિ યથાર્હમ્| મલઃ પુરીષમ્| સદોષ ઇતિ દોષત્રયસહિતઃ| નાડ્યામિત્યન્ત્રનાડ્યામ્| સઙ્કરવદિતિ સમ્માર્જનીક્ષિપ્યમાણતૃણાદ્યવકરો યથા ચીયતે ક્રમેણ તથેત્યર્થઃ| બદ્ધગુદમિતિ ગુદોપરિ અન્ત્રસ્ય બદ્ધત્વાદ્બદ્ધગુદમ્| યદુક્તં ચરકે– “પક્ષ્મબાલૈઃ સહાન્નેન ભુક્તૈર્બદ્ધાયને ગુદે|” (ચ. ચિ. અ. ૧૩) ઇતિ| પુરીષાયતનસ્ય રુદ્ધત્વાત્ હૃન્નાભિમધ્યેઽન્નપાકસ્થાને વૃદ્ધિઃ; ગુદમાત્રનિરોધે તુ મલદોષૈર્ગુદાદૂર્ધ્વમેવોદરવૃદ્ધિઃ સ્યાત્||૧૯-૨૦||
Adhikarana kShatodaralakShaNam (21) · Śloka 22
શલ્યં તથાઽન્નોપહિતં યદન્ત્રં ભુક્તં ભિનત્ત્યાગતમન્યથા વા |
તસ્માત્સ્રુતોઽન્ત્રાત્સલિલપ્રકાશઃ સ્રાવઃ સ્રવેદ્વૈ ગુદતસ્તુ ભૂયઃ ||૨૧||
નાભેરધશ્ચોદરમેતિ વૃદ્ધિં નિસ્તુદ્યતે દાલ્યતિ ચાતિમાત્રમ્ |
એતત્ પરિસ્રાવ્યુદરં પ્રદિષ્ટં ... |૨૨|
(સુ. નિ. અ. ૭) |
View original
शल्यं तथाऽन्नोपहितं यदन्त्रं भुक्तं भिनत्त्यागतमन्यथा वा |
तस्मात्स्रुतोऽन्त्रात्सलिलप्रकाशः स्रावः स्रवेद्वै गुदतस्तु भूयः ||२१||
नाभेरधश्चोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यते दाल्यति चातिमात्रम् |
एतत् परिस्राव्युदरं प्रदिष्टं ... |२२|
(सु. नि. अ. ७) |
ક્ષતોદરમાહ– શલ્યમિત્યાદિ| શલ્યં કણ્ટકશર્કરાદિ| અન્નોપહિતમન્નયુક્તમ્| ભુક્તમાગતમિતિ અર્થતઃ પાકાશયાત્; વિલોમેનાગતમન્ત્રં ભિનત્તિ, ઋજ્વાગતં હિ શલ્યમપિ નાન્ત્રભેદકમ્| અન્યથા વેતિ જૃમ્ભણાત્યશનાભ્યામન્ત્રં ભિદ્યતે| યદુક્તં ચરકે– “શર્કરાતૃણલોષ્ટાસ્થિકણ્ટકૈરન્નસંયુતૈઃ| ભિદ્યેતાન્ત્રં યદા ભુક્તૈર્જૃમ્ભયાઽત્યશનેન વા||” (ચ. ચિ. અ. ૧૩) ઇતિ| સ્રુત ઇતિ ગલિતઃ| ‘સ્રાવઃ સ્રવેદ્વૈ ગુદતસ્તુ ભૂયઃ’ ઇતિ ભૂયો બહુ યથા ભવતિ તથાઽન્ત્રાત્ સ્રુતઃ; દોષજેષુ પુનરુપસ્નેહન્યાયેનાલ્પ એવ સ્રાવો ભૂયઃ પુનઃ પુનઃ ગુદતશ્ચ સ્રવેત્| તુશબ્દશ્ચાર્થે, ભૂયઃશબ્દોઽત્રાવર્તનીયઃ; તેનોક્તા વ્યાખ્યા સાધ્વી ભવતિ| નનુ, ભિન્નાન્ત્રાત્તિર્યગત્ર સ્રાવનિર્ગમઃ; તત્ કથં “સ્રાવઃ સ્રવેદ્વૈ ગુદતસ્તુ ભૂય” ઇત્યુપપદ્યતે? નૈવં, સચ્છિદ્રાન્ત્રમાર્ગેણ બહિર્ગતસ્યાતિવૃદ્ધસ્ય પુનરાગમનાત્ ઉપસ્નેહન્યાયાદ્વા ગુદતઃ સ્રાવ ઉપપન્ન એવ| ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “પૂરયન્ ગુદમન્ત્રં ચ જનયત્યુદરં નૃણામ્|” (ચ. ચિ. અ. ૧૩) ઇતિ| તેન સ્રાવેણ દ્રવસ્ય નિમ્નગત્વાન્નાભેરધો જઠરં વૃદ્ધિમેતિ; એતચ્છિદ્રોદરં જલોદરમિતિ ભણ્યતે ઇતિ ગદાધરઃ| યતશ્ચરકેણોક્તમ્– “તદધો નાભેઃ પ્રાયોઽભિનિર્વર્તમાનં જલોદરં સ્યાત્|” (ચ. ચિ. અ. ૧૩) ઇતિ| તદન્યે નાનુમન્યન્તે, યતશ્છિદ્રોદરં શીઘ્રં જલોદરતાં યાતીત્યભિપ્રાયેણ ચરકેણોક્તમ્, અન્યથા દકોદરં પૃથઙ્ન સ્યાત્||૨૧||–
Adhikarana dakodarasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (22-24) · Śloka 24
... દકોદરં કીર્તયતો નિબોધ ||૨૨||
યઃ સ્નેહપીતોઽપ્યનુવાસિતો વા વાન્તો વિરિક્તોઽપ્યથવા નિરૂઢઃ |
પિબેજ્જલં શીતલમાશુ તસ્ય સ્રોતાંસિ દૂષ્યન્તિ હિ તદ્વહાનિ ||૨૩||
સ્નેહોપલિપ્તેષ્વથવાઽપિ તેષુ દકોદરં પૂર્વવદભ્યુપૈતિ |
સ્નિગ્ધં મહત્તત્પરિવૃત્તનાભિસમાતતં પૂર્ણમિવામ્બુના ચ |
યથા દૃતિઃ ક્ષુભ્યતિ કમ્પતે ચ શબ્દાયતે ચાપિ દકોદરં તત્ ||૨૪||
(સુ. નિ. અ. ૭) |
View original
... दकोदरं कीर्तयतो निबोध ||२२||
यः स्नेहपीतोऽप्यनुवासितो वा वान्तो विरिक्तोऽप्यथवा निरूढः |
पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्रोतांसि दूष्यन्ति हि तद्वहानि ||२३||
स्नेहोपलिप्तेष्वथवाऽपि तेषु दकोदरं पूर्ववदभ्युपैति |
स्निग्धं महत्तत्परिवृत्तनाभिसमाततं पूर्णमिवाम्बुना च |
यथा दृतिः क्षुभ्यति कम्पते च शब्दायते चापि दकोदरं तत् ||२४||
(सु. नि. अ. ७) |
ઉત્પત્તિવિશિષ્ટં દકોદરમાહ– યઃ સ્નેહપીત ઇત્યાદિ| સ્નેહપીત ઇતિ કર્તરિ ક્તઃ, તેન સ્નેહં પીતવાનિત્યર્થઃ| દૂષ્યન્તીતિ સ્વકર્મસુ દુષ્ટાનિ ભવન્તિ| તદ્વહાનિ ઉદકવહાનિ| તેષ્વિતિ ઉદકવહસ્રોતઃસુ| પૂર્વવદિતિ યથા પૂર્વમુક્તમ્| અન્નરસ ઉપસ્નેહન્યાયેન બહિર્નિઃસૃત્યોદરં જનયતીત્યર્થ ઇતિ જેજ્જટઃ| ગદાધરસ્ત્વાહ– ક્ષતાન્ત્રોદરે યથા અધોનાભેરુદરાભિવૃદ્ધિર્ગુદસ્રાવશ્ચ તથા જલોદરેઽપિ ભવતીતિ| નનુ, સર્વેષામેવ ઉપસ્નેહન્યાયેન બહિર્નિઃસૃતાન્નરસમૂલત્વાત્ કથમનુદકત્વં? નૈવં, તેષુ હિ પ્રથમતો નાતિમન્દત્વાદગ્નેરન્નરસસ્યાલ્પત્વાચ્ચાનુદકત્વમ્, અલ્પત્વેન તદ્વ્યપદેશાત્; અત્ર તુ પ્રાગેવ ભૂરિજલોત્પત્તિરિતિ વિશેષઃ| સમાતતં વેદનયા વિસ્તાર્યમાણમિવોદરં ભવતિ| યથા દૃતિઃ ક્ષુભ્યતીતિ દૃતિરિવ જલપૂર્ણા ક્ષુભ્યતીતિ, અન્તર્જલચલનમિવ ધત્તે| શબ્દાયતે ગુડગુડાયતે||૨૨-૨૪||
Adhikarana udarasya sAdhyAsAdhyavicAraH (25-26) · Śloka 27
જન્મનૈવોદરં સર્વં પ્રાયઃ કૃચ્છ્રતમં મતમ્ |
બલિનસ્તદજાતામ્બુ યત્નસાધ્યં નવોત્થિતમ્ ||૨૫||
પક્ષાદ્બદ્ધગુદં તૂર્ધ્વં સર્વં જાતોદકં તથા |
પ્રાયો ભવત્યભાવાય છિદ્રાન્ત્રં ચોદરં નૃણામ્ ||૨૬||
(ચ. ચિ. અ. ૧૩)૦ |૨૭|
View original
जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम् |
बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम् ||२५||
पक्षाद्बद्धगुदं तूर्ध्वं सर्वं जातोदकं तथा |
प्रायो भवत्यभावाय छिद्रान्त्रं चोदरं नृणाम् ||२६||
(च. चि. अ. १३)० |२७|
ઉદરરોગસ્ય સાધ્યત્વાદિલક્ષણમાહ– જન્મનૈવેત્યાદિ| જન્મનૈવોદરમિતિ ઉત્પન્નમાત્રેણૈવ| અજાતોદકસ્યોદરસ્ય લક્ષણં ચરકેઽવગન્તવ્યં; તદ્યથા– “અશોથમરુણાભાસં સશબ્દં નાતિભારિકમ્| સદા ગુડગુડાયન્તં સિરાજાલગવાક્ષિતમ્|| નાભિં વિષ્ટભ્ય પાયૌ તુ વેગં કૃત્વા પ્રણશ્યતિ| હૃદ્વઙ્ક્ષણકટીનાભિગુદપ્રત્યેકશૂલિનઃ|| કર્કશં સૃજતો વાતં નાતિમન્દે ચ પાવકે| લાલયા વિરસે ચાસ્યે મૂત્રેઽલ્પે સંહતે વિશિ|| અજાતોદકમિત્યેતૈર્યુક્તં વિજ્ઞાય લક્ષણૈઃ|” (ચ. ચિ. અ. ૧૩) ઇતિ| અત્ર કર્કશમિતિ વેગવન્તમ્| જાતોદકલક્ષણં ચ ચરકે યથા– “કુક્ષેરતિમાત્રં વૃદ્ધિઃ સિરાન્તર્ધાનગમનમ્ ઉદકપૂર્ણદૃતિસમાનક્ષોભસ્પર્શનં ચ ભવતિ|” (ચ. ચિ. અ. ૧૩) ઇતિ| પક્ષાદિત્યાદિ| બદ્ધગુદમુદરં પક્ષાદૂર્ધ્વં વિનાશાય ભવતીતિ| જાતોદકં પક્ષાત્| પ્રાયોગ્રહણેન કદાચિત્ પક્ષાદૂર્ધ્વમપિ ન વિનાશાય, તથા શલ્યશાસ્ત્રાભિમતયા ચિકિત્સયા કદાચિજ્જાતોદકં છિદ્રાન્ત્રં બદ્ધગુદં ચ સિધ્યતીતિ દર્શયતિ| જાતોદકં છિદ્રાન્ત્રં ચ વિનાશાય પક્ષાદૂર્ધ્વમિતિ સમ્બન્ધ ઇતિ કેચિત્||૨૫-૨૬||
Adhikarana avasthAvisheSheNodarasyAsAdhyatvam (27-28) · Śloka 28
શૂનાક્ષં કુટિલોપસ્થમુપક્લિન્નતનુત્વચમ્ |
બલશોણિતમાંસાગ્નિપરિક્ષીણં ચ વર્જયેત્ ||૨૭||
(ચ. ચિ. અ. ૧૩) |
પાર્શ્વભઙ્ગાન્નવિદ્વેષશોથાતીસારપીડિતમ્ |
વિરિક્તં ચાપ્યુદરિણં પૂર્યમાણં વિવર્જયેત્ ||૨૮||
(સુ. સૂ. અ. ૩૩) |
View original
शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम् |
बलशोणितमांसाग्निपरिक्षीणं च वर्जयेत् ||२७||
(च. चि. अ. १३) |
पार्श्वभङ्गान्नविद्वेषशोथातीसारपीडितम् |
विरिक्तं चाप्युदरिणं पूर्यमाणं विवर्जयेत् ||२८||
(सु. सू. अ. ३३) |
સાધ્યતયાઽભિહિતાનામપ્યવસ્થાવિશેષેણાસાધ્યતામાહ– શૂનાક્ષમિત્યાદિ| ‘ઉદરિણમ્’ ઇતિ શેષઃ| કુટિલોપસ્થમિતિ વક્રમેહનમ્| ઉપક્લિન્નતનુત્વચમિતિ ઉપક્લિન્ના તન્વી ત્વક્ યસ્ય તમ્| અગ્નિપરિક્ષીણમિતિ અગ્નિક્ષયશ્ચ યદ્યપ્યુદરે પૂર્વમેવ ભવતિ, તથાઽપ્યત્ર વિશેષેણાગ્નિક્ષયો લક્ષણાન્તરયુક્તશ્ચાસાધ્યતાલિઙ્ગં સમ્ભવતીતિ જ્ઞેયમ્||૨૭-૨૮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 35
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને ઉદરનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૩૫||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उदरनिदानं समाप्तम् ||३५||
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તવિરચિતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામુદરનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૫||