Adhikarana udarasya vahniduShTijanyatvam (1) · Śloka 1
ಅಥೋದರನಿದಾನಮ್ |
ರೋಗಾಃ ಸರ್ವೇಽಪಿ ಮನ್ದೇಽಗ್ನೌ ಸುತರಾಮುದರಾಣಿ ಚ |
ಅಜೀರ್ಣಾನ್ಮಲಿನೈಶ್ಚಾನ್ನೈರ್ಜಾಯನ್ತೇ ಮಲಸಞ್ಚಯಾತ್ ||೧||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೨) |
View original
अथोदरनिदानम् |
रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि च |
अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात् ||१||
(वा. नि. अ. १२) |
ಉದರೋತ್ಸೇಧಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದುದರನಿದಾನಮ್| ಉದರಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣ ವಹ್ನಿದುಷ್ಟಿಜನ್ಯತ್ವಮಾಹ– ರೋಗಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ಚ ದೋಷತ್ರಯಜನಕಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ವರ್ಷಾಸ್ವಗ್ನಿಬಲೇ ಹೀನೇ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಪವನಾದಯಃ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ಮಲಿನೈರಿತಿ ಅತ್ಯರ್ಥದೋಷಜನಕೈರ್ವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಾದಿಭಿಃ| ಮಲಸಞ್ಚಯಾದಿತಿ ಮಲಾ ದೋಷಾಃ ಪುರೀಷಾದಯಶ್ಚ, ತೇಷಾಮತಿವೃದ್ಧತ್ವಾತ್| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಂ ಚ– “ಅತಿಸಞ್ಚಿತದೋಷಾಣಾಂ ಪಾಪಂ ಕರ್ಮ ಚ ಕುರ್ವತಾಮ್| ಉದರಾಣ್ಯುಪಜಾಯನ್ತೇ ಮನ್ದಾಗ್ನೀನಾಂ ವಿಶೇಷತಃ||” ಇತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಮಲಿನಾನ್ನತ್ವಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಪಿ ದೋಷತ್ರಯಜನಕತ್ವಮಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರೋಭಯಹೇತುಜನಕತ್ವೇನ ದೋಷದುಷ್ಟಿಪ್ರಕರ್ಷಃ ಖ್ಯಾಪ್ಯತೇ, ಅತ ಏವ ದುಷ್ಟಿಪ್ರಕರ್ಷಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ‘ಮಲಸಞ್ಚಯಾತ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಪೂರ್ವಂ ಕೃತವಾನ್||೧||
Adhikarana udarasamprAptiH (2) · Śloka 2
ರುದ್ಧ್ವಾ ಸ್ವೇದಾಮ್ಬುವಾಹೀನಿ ದೋಷಾಃ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸಞ್ಚಿತಾಃ |
ಪ್ರಾಣಾಗ್ನ್ಯಪಾನಾನ್ ಸನ್ದೂಷ್ಯ ಜನಯನ್ತ್ಯುದರಂ ನೃಣಾಮ್ ||೨||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೩) |
View original
रुद्ध्वा स्वेदाम्बुवाहीनि दोषाः स्रोतांसि सञ्चिताः |
प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य जनयन्त्युदरं नृणाम् ||२||
(च. चि. अ. १३) |
ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ರುದ್ಧ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವೇದಾಮ್ಬುವಾಹೀನೀತಿ ಸ್ವೇದವಹಾನಿ ಅಮ್ಬುವಹಾನಿ ಚ| ಅನಯೋಶ್ಚ ಭೇದಃ, “ಉದಕವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ತಾಲುಮೂಲಂ ಕ್ಲೋಮ ಚ; ಸ್ವೇದವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಮೇದೋ ಮೂಲಂ ಲೋಮಕೂಪಾಶ್ಚ|” (ಚ. ವಿ. ಅ. ೫) ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಸ್ರೋತೋರೋಧಶ್ಚಾತ್ರ ಬಹಿರೇವ ನ ಪುನರನ್ತಃ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಸ್ವೇದಸ್ತು ಬಾಹ್ಯೇಷು ಸ್ರೋತಃಸು ಪ್ರತಿಹತಗತಿಸ್ತಿರ್ಯಗವತಿಷ್ಠಮಾನಸ್ತದೇವೋದಕಮಾಪ್ಯಾಯಯತಿ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೩) ಇತಿ| ಅತ ಏವೋದರಪೂರ್ಣತಾ ಅನ್ನರಸೇನ| ಪ್ರಾಣಾಗ್ನೀತಿ ಪುನರಗ್ನಿದೂಷಣಾಭಿಧಾನೇನ ಮನ್ದಸ್ಯಾಪ್ಯಗ್ನೇಃ ಪುನರ್ದೋಷಕೃತಂ ಸುತರಾಂ ಮಾನ್ದ್ಯಂ ಬೋಧಯತಿ| ದೋಷಸಞ್ಚಯಗತೇನಾಪಿ ವಾಯುನಾ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಯೋರ್ದೂಷಣಂ ನ ವಿರುದ್ಧಂ, ಯತೋ ವಾಯುನಾ ವಾಯ್ವನ್ತರದುಷ್ಟಿಃ ಕ್ರಿಯತ ಏವ| ಸುಶ್ರುತೇ ತು ಪೂರ್ವರೂಪಮಸ್ಯೋಕ್ತಂ; ತದ್ಯಥಾ– “ತತ್ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಬಲವರ್ಣಕಾಙ್ಕ್ಷಾವಲೀವಿನಾಶೋ ಜಠರೇ ಹಿ ರಾಜ್ಯಃ| ಜೀರ್ಣಾಪರಿಜ್ಞಾನವಿದಾಹವತ್ಯೋ ಬಸ್ತೌ ರುಜಃ ಪಾದಗತಶ್ಚ ಶೋಥಃ||” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೭) ಇತಿ||೨||
Adhikarana udarANAM sAmAnyarUpam (3-4) · Śloka 5
ಆಧ್ಮಾನಂ ಗಮನೇಽಶಕ್ತಿರ್ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ದುರ್ಬಲಾಗ್ನಿತಾ |
ಶೋಥಃ ಸದನಮಙ್ಗಾನಾಂ ಸಙ್ಗೋ ವಾತಪುರೀಷಯೋಃ ||೩||
ದಾಹಸ್ತನ್ದ್ರಾ ಚ ಸರ್ವೇಷು ಜಠರೇಷು ಭವನ್ತಿ ಹಿ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೭) |
ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಪ್ಲೀಹಬದ್ಧಕ್ಷತೋದಕೈಃ ||೪||
ಸಮ್ಭವನ್ತ್ಯುದರಾಣ್ಯಷ್ಟೌ ತೇಷಾಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಪೃಥಕ್ ಶೃಣು |೫|
View original
आध्मानं गमनेऽशक्तिर्दौर्बल्यं दुर्बलाग्निता |
शोथः सदनमङ्गानां सङ्गो वातपुरीषयोः ||३||
दाहस्तन्द्रा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि |
(सु. नि. अ. ७) |
पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः ||४||
सम्भवन्त्युदराण्यष्टौ तेषां लिङ्गं पृथक् शृणु |५|
ಉದರಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪಮಾಹ– ಆಧ್ಮಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ದುರ್ಬಲಾಗ್ನಿತೇತಿ ಮನ್ದೋಽಗ್ನಿರ್ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ಹೇತುಸ್ತಥಾಽಪ್ಯಗ್ನೇರತಿಶಯದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಲಿಙ್ಗತ್ವೇನ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಉದರಾಣ್ಯಷ್ಟಾವಿತಿ ಯಕೃದ್ದಾಲ್ಯುದರಸ್ಯ ಪ್ಲೀಹೋದರೇಣ ಸಾರ್ಧಂ ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತಯಾ ತಥೋತ್ಪತ್ತಿವಿಶಿಷ್ಟದಕೋದರಾತ್ ಕ್ರಮೇಣ ಭೂತದಕೋದರಸ್ಯಾಪಿ ಸಮಾನಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಿತತ್ವೇನಾಭಿನ್ನತ್ವಾತ್ ಅಷ್ಟಾವೇವೋದರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ| ಪ್ಲೀಹೋದರಾದೀನಿ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಚತ್ವಾರಿ ದೋಷಜಾನಿ, ತಥಾಽಪಿ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾತ್ ಪೃಥಗುಕ್ತಾನಿ||೩-೪||–
Adhikarana vAtodaralakShaNam (5-8) · Śloka 8
ತತ್ರ ವಾತೋದರೇ ಶೋಥಃ ಪಾಣಿಪಾನ್ನಾಭಿಕುಕ್ಷಿಷು ||೫||
ಕುಕ್ಷಿಪಾರ್ಶ್ವೋದರಕಟೀಪೃಷ್ಠರುಕ್ ಪರ್ವಭೇದನಮ್ |
ಶುಷ್ಕಕಾಸೋಽಙ್ಗಮರ್ದೋಽಧೋಗುರುತಾ ಮಲಸಙ್ಗ್ರಹಃ ||೬||
ಶ್ಯಾವಾರುಣತ್ವಗಾದಿತ್ವಮಕಸ್ಮಾದ್ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸವತ್ |
ಸತೋದಭೇದಮುದರಂ ತನುಕೃಷ್ಣಸಿರಾತತಮ್ ||೭||
ಆಧ್ಮಾತದೃತಿವಚ್ಛಬ್ದಮಾಹತಂ ಪ್ರಕರೋತಿ ಚ |
ವಾಯುಶ್ಚಾತ್ರ ಸರುಕ್ಶಬ್ದೋ ವಿಚರೇತ್ ಸರ್ವತೋ ಗತಿಃ ||೮||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೨) |
View original
तत्र वातोदरे शोथः पाणिपान्नाभिकुक्षिषु ||५||
कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक् पर्वभेदनम् |
शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधोगुरुता मलसङ्ग्रहः ||६||
श्यावारुणत्वगादित्वमकस्माद्वृद्धिह्रासवत् |
सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णसिराततम् ||७||
आध्मातदृतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च |
वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत् सर्वतो गतिः ||८||
(वा. नि. अ. १२) |
ವಾತೋದರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕಸ್ಮಾದ್ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸವದಿತಿ ಅನಿಯತವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಯುಕ್ತಮುದರಮ್| ಆಧ್ಮಾತದೃತಿವದಿತಿ ವಾತಪೂರ್ಣಚರ್ಮಪುಟವದಿತಿ||೫-೮||
Adhikarana paittikodaralakShaNam (9-10) · Śloka 10
ಪಿತ್ತೋದರೇ ಜ್ವರೋ ಮೂರ್ಛಾ ದಾಹಸ್ತೃಟ್ ಕಟುಕಾಸ್ಯತಾ |
ಭ್ರಮೋಽತಿಸಾರಃ ಪೀತತ್ವಂ ತ್ವಗಾದಾವುದರಂ ಹರಿತ್ ||೯||
ಪೀತತಾಮ್ರಸಿರಾನದ್ಧಂ ಸಸ್ವೇದಂ ಸೋಷ್ಮ ದಹ್ಯತೇ |
ಧೂಮಾಯತೇ ಮೃದುಸ್ಪರ್ಶಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಪಾಕಂ ಪ್ರದೂಯತೇ ||೧೦||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೨) |
View original
पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता |
भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित् ||९||
पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोष्म दह्यते |
धूमायते मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते ||१०||
(वा. नि. अ. १२) |
ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಪಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ದಹ್ಯತ ಇತಿ ಉದರಮಾತ್ರಂ ದಹ್ಯತೇ| ದಾಹಸ್ತು ಸಕಲದೇಹಸ್ಯೈವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಧೂಮಾಯತೇ ಧೂಮ ಇವೋರ್ಧ್ವಮೇತಿ| ಕ್ಷಿಪ್ರಪಾಕಮಿತಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಪಾಕಾಜ್ಜಲೋದರತಾಂ ಯಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರದೂಯತೇ ವ್ಯಥತೇ||೯-೧೦||
Adhikarana shlaiShmikodaralakShaNaM, sannipAtodaralakShaNaM ca (11-14) · Śloka 14
ಶ್ಲೇಷ್ಮೋದರೇಽಙ್ಗಸದನಂ ಸ್ವಾಪಶ್ವಯಥುಗೌರವಮ್ |
ನಿದ್ರೋತ್ಕ್ಲೇಶೋಽರುಚಿಃ ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಸಃ ಶುಕ್ಲತ್ವಗಾದಿತಾ ||೧೧||
ಉದರಂ ಸ್ತಿಮಿತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶುಕ್ಲರಾಜೀತತಂ ಮಹತ್ |
ಚಿರಾಭಿವೃದ್ಧಂ ಕಠಿನಂ ಶೀತಸ್ಪರ್ಶಂ ಗುರು ಸ್ಥಿರಮ್ ||೧೨||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೨) |
ಸ್ತ್ರಿಯೋಽನ್ನಪಾನಂ ನಖಲೋಮಮೂತ್ರವಿಡಾರ್ತವೈರ್ಯುಕ್ತಮಸಾಧುವೃತ್ತಾಃ |
ಯಸ್ಮೈ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತ್ಯರಯೋ ಗರಾಂಶ್ಚ ದುಷ್ಟಾಮ್ಬುದೂಷೀವಿಷಸೇವನಾದ್ವಾ ||೧೩||
ತೇನಾಶು ರಕ್ತಂ ಕುಪಿತಾಶ್ಚ ದೋಷಾಃ ಕುರ್ಯುಃ ಸುಘೋರಂ ಜಠರಂ ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಮ್ |
ತಚ್ಛೀತವಾತೇ ಭೃಶದುರ್ದಿನೇ ಚ ವಿಶೇಷತಃ ಕುಪ್ಯತಿ ದಹ್ಯತೇ ಚ ||೧೪||
ಸ ಚಾತುರೋ ಮುಹ್ಯತಿ ಹಿ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಪಾಣ್ಡುಃ ಕೃಶಃ ಶುಷ್ಯತಿ ತೃಷ್ಣಯಾ ಚ |
ದೂಷ್ಯೋದರಂ ಕೀರ್ತಿತಮೇತದೇವ ...||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೭) |
View original
श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापश्वयथुगौरवम् |
निद्रोत्क्लेशोऽरुचिः श्वासः कासः शुक्लत्वगादिता ||११||
उदरं स्तिमितं स्निग्धं शुक्लराजीततं महत् |
चिराभिवृद्धं कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम् ||१२||
(वा. नि. अ. १२) |
स्त्रियोऽन्नपानं नखलोममूत्रविडार्तवैर्युक्तमसाधुवृत्ताः |
यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्च दुष्टाम्बुदूषीविषसेवनाद्वा ||१३||
तेनाशु रक्तं कुपिताश्च दोषाः कुर्युः सुघोरं जठरं त्रिलिङ्गम् |
तच्छीतवाते भृशदुर्दिने च विशेषतः कुप्यति दह्यते च ||१४||
स चातुरो मुह्यति हि प्रसक्तं पाण्डुः कृशः शुष्यति तृष्णया च |
दूष्योदरं कीर्तितमेतदेव ...||
(सु. नि. अ. ७) |
ಸನ್ನಿಪಾತೋದರಮಾಹ– ಸ್ತ್ರಿಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತ್ರೀಗ್ರಹಣಮವಿವೇಕಿಸನ್ನಿಹಿತಜನೋಪಲಕ್ಷಣಮ್| ಗರಂ ಸಂಯೋಗಜಂ ವಿಷಮ್| ದುಷ್ಟಮಮ್ಬು ಸಗರಪ್ರಾಣಿತೃಣಪರ್ಣಾದಿಕೋಥಯುತಂ, ವಿಷಮೇವಾಗ್ನ್ಯಾದ್ಯುಪಹತಂ ಮನ್ದಪ್ರಭಾವಂ ವಾ ದೂಷೀವಿಷಮುಚ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಜೀರ್ಣಂ ವಿಷಘ್ನೌಷಧಿಭಿರ್ಹತಂ ವಾ ದಾವಾಗ್ನಿವಾತಾತಪಶೋಷಿತಂ ವಾ| ಸ್ವಭಾವತೋ ವಾ ಗುಣವಿಪ್ರಹೀನಂ ವಿಷಂ ಹಿ ದೂಷೀವಿಷತಾಮುಪೈತಿ||” (ಸು. ಕ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ತೇನಾಶು ರಕ್ತಮಿತಿ ವಿಷಸ್ಯಾಗ್ನೇಯತ್ವೇನ ರಕ್ತದುಷ್ಟಿಃ| ಕುಪಿತಾಶ್ಚ ದೋಷಾ ಇತಿ ಸ್ವಭಾವಾತ್ ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪಕಂ ವಿಷಂ ಭವತಿ| ತಚ್ಛೀತವಾತಾದಿಷು ಕುಪ್ಯತೀತಿ| ದೂಷ್ಯೋದರಂ ಕೀರ್ತಿತಮೇತದೇವೇತಿ ಏತದೇವ ಸನ್ನಿಪಾತೋದರಂ ದೂಷ್ಯೋದರಂ ಕೀರ್ತಿತಂ, ನ ಪುನರಧಿಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ರಕ್ತಂ ದೂಷ್ಯಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಭವತೀತಿ ದೂಷ್ಯೋದರಂ; ಕಿಂವಾ ಪರಸ್ಪರಂ ದೂಷಯನ್ತೀತಿ ದೋಷಾ ಏವ ದೂಷ್ಯಾಸ್ತೈಃ ಕೃತಮುದರಮಿತಿ||೧೧-೧೪||–
Adhikarana plIhodaralakShaNam (15-17) · Śloka 17
... ಪ್ಲೀಹೋದರಂ ಕೀರ್ತಯತೋ ನಿಬೋಧ ||೧೫||
ವಿದಾಹ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಿರತಸ್ಯ ಜನ್ತೋಃ ಪ್ರದುಷ್ಟಮತ್ಯರ್ಥಮಸೃಕ್ ಕಫಶ್ಚ |
ಪ್ಲೀಹಾಭಿವೃದ್ಧಿಂ ಕುರುತಃ ಪ್ರವೃದ್ಧೌ ಪ್ಲೀಹೋತ್ಥಮೇತಜ್ಜಠರಂ ವದನ್ತಿ ||೧೬||
ತದ್ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇ ಪರಿವೃದ್ಧಿಮೇತಿ ವಿಶೇಷತಃ ಸೀದತಿ ಚಾತುರೋಽತ್ರ |
ಮನ್ದಜ್ವರಾಗ್ನಿಃ ಕಫಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗೈರುಪದ್ರುತಃ ಕ್ಷೀಣಬಲೋಽತಿಪಾಣ್ಡುಃ |
ಸವ್ಯಾನ್ಯಪಾರ್ಶ್ವೇ ಯಕೃತಿ ಪ್ರವೃದ್ಧೇ ಜ್ಞೇಯಂ ಯಕೃದ್ದಾಲ್ಯುದರಂ ತದೇವ ||೧೭||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೭) |
View original
... प्लीहोदरं कीर्तयतो निबोध ||१५||
विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक् कफश्च |
प्लीहाभिवृद्धिं कुरुतः प्रवृद्धौ प्लीहोत्थमेतज्जठरं वदन्ति ||१६||
तद्वामपार्श्वे परिवृद्धिमेति विशेषतः सीदति चातुरोऽत्र |
मन्दज्वराग्निः कफपित्तलिङ्गैरुपद्रुतः क्षीणबलोऽतिपाण्डुः |
सव्यान्यपार्श्वे यकृति प्रवृद्धे ज्ञेयं यकृद्दाल्युदरं तदेव ||१७||
(सु. नि. अ. ७) |
ಪ್ಲೀಹೋದರಮಾಹ– ಪ್ಲೀಹೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸೃಕ್ಕಫಶ್ಚೇತ್ಯಸೃಗ್ದುಷ್ಟ್ಯೈವ ತತ್ತುಲ್ಯಕಾರಣತಯಾ ಪಿತ್ತದುಷ್ಟಿರಪ್ಯುಚ್ಯತೇ, ವಿದಾಹಿನಾ ರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಂ ಚ ದೂಷ್ಯತೇ; ಅತ ಏವ ಪಶ್ಚಾತ್ ವಕ್ಷ್ಯತಿ– “ಕಫಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗೈರುಪದ್ರುತಃ” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ಮನ್ದಜ್ವರಃ, ಕಫಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಮಿತಿ ಗದಾಧರಃ| ಪ್ಲೀಹೋದರ ಏವ ಯಕೃದ್ದಾಲ್ಯುದರಸ್ಯಾವರೋಧಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಸವ್ಯಾನ್ಯಪಾರ್ಶ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸವ್ಯಾನ್ಯಪಾರ್ಶ್ವೇ ದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವೇ| ತದೇವೇತಿ ತಾದೃಶಮೇವ, ಪ್ಲೀಹೋದರಸಮಮೇವ; ನ ವಿಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಕೃದ್ದಾಲಯತಿ ದೋಷೈರ್ಭೇದಯತೀತಿ ಯಕೃದ್ದಾಲ್ಯುದರಮ್||೧೫-೧೭||
Adhikarana plIhodare doShasambandhena lakShaNAni (18) · Śloka 18
ಉದಾವರ್ತರುಜಾನಾಹೈರ್ಮೋಹತೃಡ್ದಹನಜ್ವರೈಃ |
ಗೌರವಾರುಚಿಕಾಠಿನ್ಯೈರ್ವಿದ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಮಲಾನ್ ಕ್ರಮಾತ್ ||೧೮||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೨) |
View original
उदावर्तरुजानाहैर्मोहतृड्दहनज्वरैः |
गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान् क्रमात् ||१८||
(वा. नि. अ. १२) |
ತತ್ರ ದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಮಾಹ– ಉದಾವರ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಉದಾವರ್ತರುಜಾನಾಹೈರ್ವಾತಂ, ಮೋಹತೃಡ್ದಹನಜ್ವರೈಃ ಪಿತ್ತಂ, ಗೌರವಾರುಚಿಕಾಠಿನ್ಯೈಃ ಕಫಂ ಜಾನೀಯಾತ್||೧೮||
Adhikarana baddhagudodaralakShaNam (19-20) · Śloka 20
ಯಸ್ಯಾನ್ತ್ರಮನ್ನೈರುಪಲೇಪಿಭಿರ್ವಾ ಬಾಲಾಶ್ಮಭಿರ್ವಾ ಪಿಹಿತಂ ಯಥಾವತ್ |
ಸಞ್ಚೀಯತೇ ತಸ್ಯ ಮಲಃ ಸದೋಷಃ ಶನೈಃ ಶನೈಃ ಸಙ್ಕರವಚ್ಚ ನಾಡ್ಯಾಮ್ ||೧೯||
ನಿರುಧ್ಯತೇ ತಸ್ಯ ಗುದೇ ಪುರೀಷಂ ನಿರೇತಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದಪಿ ಚಾಲ್ಪಮಲ್ಪಮ್ |
ಹೃನ್ನಾಭಿಮಧ್ಯೇ ಪರಿವೃದ್ಧಿಮೇತಿ ತಸ್ಯೋದರಂ ಬದ್ಧಗುದಂ ವದನ್ತಿ ||೨೦||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೭) |
View original
यस्यान्त्रमन्नैरुपलेपिभिर्वा बालाश्मभिर्वा पिहितं यथावत् |
सञ्चीयते तस्य मलः सदोषः शनैः शनैः सङ्करवच्च नाड्याम् ||१९||
निरुध्यते तस्य गुदे पुरीषं निरेति कृच्छ्रादपि चाल्पमल्पम् |
हृन्नाभिमध्ये परिवृद्धिमेति तस्योदरं बद्धगुदं वदन्ति ||२०||
(सु. नि. अ. ७) |
ಬದ್ಧಗುದಮಾಹ– ಯಸ್ಯಾನ್ತ್ರಮನ್ನೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪಲೇಪಿಭಿಃ ಪಿಚ್ಛಿಲೈರನ್ನೈಃ ಶಾಕಶಾಲುಕಾದಿಭಿಃ| ಪಿಹಿತಂ ವಿಬದ್ಧಮ್| ಯಥಾವದಿತಿ ಯಥಾರ್ಹಮ್| ಮಲಃ ಪುರೀಷಮ್| ಸದೋಷ ಇತಿ ದೋಷತ್ರಯಸಹಿತಃ| ನಾಡ್ಯಾಮಿತ್ಯನ್ತ್ರನಾಡ್ಯಾಮ್| ಸಙ್ಕರವದಿತಿ ಸಮ್ಮಾರ್ಜನೀಕ್ಷಿಪ್ಯಮಾಣತೃಣಾದ್ಯವಕರೋ ಯಥಾ ಚೀಯತೇ ಕ್ರಮೇಣ ತಥೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬದ್ಧಗುದಮಿತಿ ಗುದೋಪರಿ ಅನ್ತ್ರಸ್ಯ ಬದ್ಧತ್ವಾದ್ಬದ್ಧಗುದಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಪಕ್ಷ್ಮಬಾಲೈಃ ಸಹಾನ್ನೇನ ಭುಕ್ತೈರ್ಬದ್ಧಾಯನೇ ಗುದೇ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೩) ಇತಿ| ಪುರೀಷಾಯತನಸ್ಯ ರುದ್ಧತ್ವಾತ್ ಹೃನ್ನಾಭಿಮಧ್ಯೇಽನ್ನಪಾಕಸ್ಥಾನೇ ವೃದ್ಧಿಃ; ಗುದಮಾತ್ರನಿರೋಧೇ ತು ಮಲದೋಷೈರ್ಗುದಾದೂರ್ಧ್ವಮೇವೋದರವೃದ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾತ್||೧೯-೨೦||
Adhikarana kShatodaralakShaNam (21) · Śloka 22
ಶಲ್ಯಂ ತಥಾಽನ್ನೋಪಹಿತಂ ಯದನ್ತ್ರಂ ಭುಕ್ತಂ ಭಿನತ್ತ್ಯಾಗತಮನ್ಯಥಾ ವಾ |
ತಸ್ಮಾತ್ಸ್ರುತೋಽನ್ತ್ರಾತ್ಸಲಿಲಪ್ರಕಾಶಃ ಸ್ರಾವಃ ಸ್ರವೇದ್ವೈ ಗುದತಸ್ತು ಭೂಯಃ ||೨೧||
ನಾಭೇರಧಶ್ಚೋದರಮೇತಿ ವೃದ್ಧಿಂ ನಿಸ್ತುದ್ಯತೇ ದಾಲ್ಯತಿ ಚಾತಿಮಾತ್ರಮ್ |
ಏತತ್ ಪರಿಸ್ರಾವ್ಯುದರಂ ಪ್ರದಿಷ್ಟಂ ... |೨೨|
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೭) |
View original
शल्यं तथाऽन्नोपहितं यदन्त्रं भुक्तं भिनत्त्यागतमन्यथा वा |
तस्मात्स्रुतोऽन्त्रात्सलिलप्रकाशः स्रावः स्रवेद्वै गुदतस्तु भूयः ||२१||
नाभेरधश्चोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यते दाल्यति चातिमात्रम् |
एतत् परिस्राव्युदरं प्रदिष्टं ... |२२|
(सु. नि. अ. ७) |
ಕ್ಷತೋದರಮಾಹ– ಶಲ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶಲ್ಯಂ ಕಣ್ಟಕಶರ್ಕರಾದಿ| ಅನ್ನೋಪಹಿತಮನ್ನಯುಕ್ತಮ್| ಭುಕ್ತಮಾಗತಮಿತಿ ಅರ್ಥತಃ ಪಾಕಾಶಯಾತ್; ವಿಲೋಮೇನಾಗತಮನ್ತ್ರಂ ಭಿನತ್ತಿ, ಋಜ್ವಾಗತಂ ಹಿ ಶಲ್ಯಮಪಿ ನಾನ್ತ್ರಭೇದಕಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ವೇತಿ ಜೃಮ್ಭಣಾತ್ಯಶನಾಭ್ಯಾಮನ್ತ್ರಂ ಭಿದ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಶರ್ಕರಾತೃಣಲೋಷ್ಟಾಸ್ಥಿಕಣ್ಟಕೈರನ್ನಸಂಯುತೈಃ| ಭಿದ್ಯೇತಾನ್ತ್ರಂ ಯದಾ ಭುಕ್ತೈರ್ಜೃಮ್ಭಯಾಽತ್ಯಶನೇನ ವಾ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೩) ಇತಿ| ಸ್ರುತ ಇತಿ ಗಲಿತಃ| ‘ಸ್ರಾವಃ ಸ್ರವೇದ್ವೈ ಗುದತಸ್ತು ಭೂಯಃ’ ಇತಿ ಭೂಯೋ ಬಹು ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾಽನ್ತ್ರಾತ್ ಸ್ರುತಃ; ದೋಷಜೇಷು ಪುನರುಪಸ್ನೇಹನ್ಯಾಯೇನಾಲ್ಪ ಏವ ಸ್ರಾವೋ ಭೂಯಃ ಪುನಃ ಪುನಃ ಗುದತಶ್ಚ ಸ್ರವೇತ್| ತುಶಬ್ದಶ್ಚಾರ್ಥೇ, ಭೂಯಃಶಬ್ದೋಽತ್ರಾವರ್ತನೀಯಃ; ತೇನೋಕ್ತಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಸಾಧ್ವೀ ಭವತಿ| ನನು, ಭಿನ್ನಾನ್ತ್ರಾತ್ತಿರ್ಯಗತ್ರ ಸ್ರಾವನಿರ್ಗಮಃ; ತತ್ ಕಥಂ “ಸ್ರಾವಃ ಸ್ರವೇದ್ವೈ ಗುದತಸ್ತು ಭೂಯ” ಇತ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ? ನೈವಂ, ಸಚ್ಛಿದ್ರಾನ್ತ್ರಮಾರ್ಗೇಣ ಬಹಿರ್ಗತಸ್ಯಾತಿವೃದ್ಧಸ್ಯ ಪುನರಾಗಮನಾತ್ ಉಪಸ್ನೇಹನ್ಯಾಯಾದ್ವಾ ಗುದತಃ ಸ್ರಾವ ಉಪಪನ್ನ ಏವ| ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಪೂರಯನ್ ಗುದಮನ್ತ್ರಂ ಚ ಜನಯತ್ಯುದರಂ ನೃಣಾಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೩) ಇತಿ| ತೇನ ಸ್ರಾವೇಣ ದ್ರವಸ್ಯ ನಿಮ್ನಗತ್ವಾನ್ನಾಭೇರಧೋ ಜಠರಂ ವೃದ್ಧಿಮೇತಿ; ಏತಚ್ಛಿದ್ರೋದರಂ ಜಲೋದರಮಿತಿ ಭಣ್ಯತೇ ಇತಿ ಗದಾಧರಃ| ಯತಶ್ಚರಕೇಣೋಕ್ತಮ್– “ತದಧೋ ನಾಭೇಃ ಪ್ರಾಯೋಽಭಿನಿರ್ವರ್ತಮಾನಂ ಜಲೋದರಂ ಸ್ಯಾತ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೩) ಇತಿ| ತದನ್ಯೇ ನಾನುಮನ್ಯನ್ತೇ, ಯತಶ್ಛಿದ್ರೋದರಂ ಶೀಘ್ರಂ ಜಲೋದರತಾಂ ಯಾತೀತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಚರಕೇಣೋಕ್ತಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ದಕೋದರಂ ಪೃಥಙ್ನ ಸ್ಯಾತ್||೨೧||–
Adhikarana dakodarasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (22-24) · Śloka 24
... ದಕೋದರಂ ಕೀರ್ತಯತೋ ನಿಬೋಧ ||೨೨||
ಯಃ ಸ್ನೇಹಪೀತೋಽಪ್ಯನುವಾಸಿತೋ ವಾ ವಾನ್ತೋ ವಿರಿಕ್ತೋಽಪ್ಯಥವಾ ನಿರೂಢಃ |
ಪಿಬೇಜ್ಜಲಂ ಶೀತಲಮಾಶು ತಸ್ಯ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ದೂಷ್ಯನ್ತಿ ಹಿ ತದ್ವಹಾನಿ ||೨೩||
ಸ್ನೇಹೋಪಲಿಪ್ತೇಷ್ವಥವಾಽಪಿ ತೇಷು ದಕೋದರಂ ಪೂರ್ವವದಭ್ಯುಪೈತಿ |
ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಹತ್ತತ್ಪರಿವೃತ್ತನಾಭಿಸಮಾತತಂ ಪೂರ್ಣಮಿವಾಮ್ಬುನಾ ಚ |
ಯಥಾ ದೃತಿಃ ಕ್ಷುಭ್ಯತಿ ಕಮ್ಪತೇ ಚ ಶಬ್ದಾಯತೇ ಚಾಪಿ ದಕೋದರಂ ತತ್ ||೨೪||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೭) |
View original
... दकोदरं कीर्तयतो निबोध ||२२||
यः स्नेहपीतोऽप्यनुवासितो वा वान्तो विरिक्तोऽप्यथवा निरूढः |
पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्रोतांसि दूष्यन्ति हि तद्वहानि ||२३||
स्नेहोपलिप्तेष्वथवाऽपि तेषु दकोदरं पूर्ववदभ्युपैति |
स्निग्धं महत्तत्परिवृत्तनाभिसमाततं पूर्णमिवाम्बुना च |
यथा दृतिः क्षुभ्यति कम्पते च शब्दायते चापि दकोदरं तत् ||२४||
(सु. नि. अ. ७) |
ಉತ್ಪತ್ತಿವಿಶಿಷ್ಟಂ ದಕೋದರಮಾಹ– ಯಃ ಸ್ನೇಹಪೀತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹಪೀತ ಇತಿ ಕರ್ತರಿ ಕ್ತಃ, ತೇನ ಸ್ನೇಹಂ ಪೀತವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದೂಷ್ಯನ್ತೀತಿ ಸ್ವಕರ್ಮಸು ದುಷ್ಟಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ತದ್ವಹಾನಿ ಉದಕವಹಾನಿ| ತೇಷ್ವಿತಿ ಉದಕವಹಸ್ರೋತಃಸು| ಪೂರ್ವವದಿತಿ ಯಥಾ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಅನ್ನರಸ ಉಪಸ್ನೇಹನ್ಯಾಯೇನ ಬಹಿರ್ನಿಃಸೃತ್ಯೋದರಂ ಜನಯತೀತ್ಯರ್ಥ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಗದಾಧರಸ್ತ್ವಾಹ– ಕ್ಷತಾನ್ತ್ರೋದರೇ ಯಥಾ ಅಧೋನಾಭೇರುದರಾಭಿವೃದ್ಧಿರ್ಗುದಸ್ರಾವಶ್ಚ ತಥಾ ಜಲೋದರೇಽಪಿ ಭವತೀತಿ| ನನು, ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಉಪಸ್ನೇಹನ್ಯಾಯೇನ ಬಹಿರ್ನಿಃಸೃತಾನ್ನರಸಮೂಲತ್ವಾತ್ ಕಥಮನುದಕತ್ವಂ? ನೈವಂ, ತೇಷು ಹಿ ಪ್ರಥಮತೋ ನಾತಿಮನ್ದತ್ವಾದಗ್ನೇರನ್ನರಸಸ್ಯಾಲ್ಪತ್ವಾಚ್ಚಾನುದಕತ್ವಮ್, ಅಲ್ಪತ್ವೇನ ತದ್ವ್ಯಪದೇಶಾತ್; ಅತ್ರ ತು ಪ್ರಾಗೇವ ಭೂರಿಜಲೋತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಸಮಾತತಂ ವೇದನಯಾ ವಿಸ್ತಾರ್ಯಮಾಣಮಿವೋದರಂ ಭವತಿ| ಯಥಾ ದೃತಿಃ ಕ್ಷುಭ್ಯತೀತಿ ದೃತಿರಿವ ಜಲಪೂರ್ಣಾ ಕ್ಷುಭ್ಯತೀತಿ, ಅನ್ತರ್ಜಲಚಲನಮಿವ ಧತ್ತೇ| ಶಬ್ದಾಯತೇ ಗುಡಗುಡಾಯತೇ||೨೨-೨೪||
Adhikarana udarasya sAdhyAsAdhyavicAraH (25-26) · Śloka 27
ಜನ್ಮನೈವೋದರಂ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಾಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಂ ಮತಮ್ |
ಬಲಿನಸ್ತದಜಾತಾಮ್ಬು ಯತ್ನಸಾಧ್ಯಂ ನವೋತ್ಥಿತಮ್ ||೨೫||
ಪಕ್ಷಾದ್ಬದ್ಧಗುದಂ ತೂರ್ಧ್ವಂ ಸರ್ವಂ ಜಾತೋದಕಂ ತಥಾ |
ಪ್ರಾಯೋ ಭವತ್ಯಭಾವಾಯ ಛಿದ್ರಾನ್ತ್ರಂ ಚೋದರಂ ನೃಣಾಮ್ ||೨೬||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೩)೦ |೨೭|
View original
जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम् |
बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम् ||२५||
पक्षाद्बद्धगुदं तूर्ध्वं सर्वं जातोदकं तथा |
प्रायो भवत्यभावाय छिद्रान्त्रं चोदरं नृणाम् ||२६||
(च. चि. अ. १३)० |२७|
ಉದರರೋಗಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜನ್ಮನೈವೇತ್ಯಾದಿ| ಜನ್ಮನೈವೋದರಮಿತಿ ಉತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರೇಣೈವ| ಅಜಾತೋದಕಸ್ಯೋದರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಚರಕೇಽವಗನ್ತವ್ಯಂ; ತದ್ಯಥಾ– “ಅಶೋಥಮರುಣಾಭಾಸಂ ಸಶಬ್ದಂ ನಾತಿಭಾರಿಕಮ್| ಸದಾ ಗುಡಗುಡಾಯನ್ತಂ ಸಿರಾಜಾಲಗವಾಕ್ಷಿತಮ್|| ನಾಭಿಂ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಪಾಯೌ ತು ವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ| ಹೃದ್ವಙ್ಕ್ಷಣಕಟೀನಾಭಿಗುದಪ್ರತ್ಯೇಕಶೂಲಿನಃ|| ಕರ್ಕಶಂ ಸೃಜತೋ ವಾತಂ ನಾತಿಮನ್ದೇ ಚ ಪಾವಕೇ| ಲಾಲಯಾ ವಿರಸೇ ಚಾಸ್ಯೇ ಮೂತ್ರೇಽಲ್ಪೇ ಸಂಹತೇ ವಿಶಿ|| ಅಜಾತೋದಕಮಿತ್ಯೇತೈರ್ಯುಕ್ತಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ಲಕ್ಷಣೈಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೩) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಕರ್ಕಶಮಿತಿ ವೇಗವನ್ತಮ್| ಜಾತೋದಕಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಚರಕೇ ಯಥಾ– “ಕುಕ್ಷೇರತಿಮಾತ್ರಂ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಿರಾನ್ತರ್ಧಾನಗಮನಮ್ ಉದಕಪೂರ್ಣದೃತಿಸಮಾನಕ್ಷೋಭಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚ ಭವತಿ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೩) ಇತಿ| ಪಕ್ಷಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಬದ್ಧಗುದಮುದರಂ ಪಕ್ಷಾದೂರ್ಧ್ವಂ ವಿನಾಶಾಯ ಭವತೀತಿ| ಜಾತೋದಕಂ ಪಕ್ಷಾತ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣೇನ ಕದಾಚಿತ್ ಪಕ್ಷಾದೂರ್ಧ್ವಮಪಿ ನ ವಿನಾಶಾಯ, ತಥಾ ಶಲ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಾಭಿಮತಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ಕದಾಚಿಜ್ಜಾತೋದಕಂ ಛಿದ್ರಾನ್ತ್ರಂ ಬದ್ಧಗುದಂ ಚ ಸಿಧ್ಯತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಜಾತೋದಕಂ ಛಿದ್ರಾನ್ತ್ರಂ ಚ ವಿನಾಶಾಯ ಪಕ್ಷಾದೂರ್ಧ್ವಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್||೨೫-೨೬||
Adhikarana avasthAvisheSheNodarasyAsAdhyatvam (27-28) · Śloka 28
ಶೂನಾಕ್ಷಂ ಕುಟಿಲೋಪಸ್ಥಮುಪಕ್ಲಿನ್ನತನುತ್ವಚಮ್ |
ಬಲಶೋಣಿತಮಾಂಸಾಗ್ನಿಪರಿಕ್ಷೀಣಂ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್ ||೨೭||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೩) |
ಪಾರ್ಶ್ವಭಙ್ಗಾನ್ನವಿದ್ವೇಷಶೋಥಾತೀಸಾರಪೀಡಿತಮ್ |
ವಿರಿಕ್ತಂ ಚಾಪ್ಯುದರಿಣಂ ಪೂರ್ಯಮಾಣಂ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೨೮||
(ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೩) |
View original
शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम् |
बलशोणितमांसाग्निपरिक्षीणं च वर्जयेत् ||२७||
(च. चि. अ. १३) |
पार्श्वभङ्गान्नविद्वेषशोथातीसारपीडितम् |
विरिक्तं चाप्युदरिणं पूर्यमाणं विवर्जयेत् ||२८||
(सु. सू. अ. ३३) |
ಸಾಧ್ಯತಯಾಽಭಿಹಿತಾನಾಮಪ್ಯವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣಾಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ಶೂನಾಕ್ಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ‘ಉದರಿಣಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕುಟಿಲೋಪಸ್ಥಮಿತಿ ವಕ್ರಮೇಹನಮ್| ಉಪಕ್ಲಿನ್ನತನುತ್ವಚಮಿತಿ ಉಪಕ್ಲಿನ್ನಾ ತನ್ವೀ ತ್ವಕ್ ಯಸ್ಯ ತಮ್| ಅಗ್ನಿಪರಿಕ್ಷೀಣಮಿತಿ ಅಗ್ನಿಕ್ಷಯಶ್ಚ ಯದ್ಯಪ್ಯುದರೇ ಪೂರ್ವಮೇವ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ವಿಶೇಷೇಣಾಗ್ನಿಕ್ಷಯೋ ಲಕ್ಷಣಾನ್ತರಯುಕ್ತಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯತಾಲಿಙ್ಗಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೨೭-೨೮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 35
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಉದರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೩೫||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उदरनिदानं समाप्तम् ||३५||
ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುದರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೩೫||