Adhikarana udarasya vahniduShTijanyatvam (1) · Śloka 1
അഥോദരനിദാനമ് |
രോഗാഃ സര്വേऽപി മന്ദേऽഗ്നൌ സുതരാമുദരാണി ച |
അജീര്ണാന്മലിനൈശ്ചാന്നൈര്ജായന്തേ മലസഞ്ചയാത് ||൧||
(വാ. നി. അ. ൧൨) |
View original
अथोदरनिदानम् |
रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि च |
अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात् ||१||
(वा. नि. अ. १२) |
ഉദരോത്സേധസാധര്മ്യാദുദരനിദാനമ്| ഉദരസ്യ വിശേഷേണ വഹ്നിദുഷ്ടിജന്യത്വമാഹ– രോഗാ ഇത്യാദി| അഗ്നിമാന്ദ്യം ച ദോഷത്രയജനകമ്| യദുക്തമ്– “വര്ഷാസ്വഗ്നിബലേ ഹീനേ കുപ്യന്തി പവനാദയഃ|” (ച. സൂ. അ. ൬) ഇതി| മലിനൈരിതി അത്യര്ഥദോഷജനകൈര്വിരുദ്ധാധ്യശനാദിഭിഃ| മലസഞ്ചയാദിതി മലാ ദോഷാഃ പുരീഷാദയശ്ച, തേഷാമതിവൃദ്ധത്വാത്| തന്ത്രാന്തരം ച– “അതിസഞ്ചിതദോഷാണാം പാപം കര്മ ച കുര്വതാമ്| ഉദരാണ്യുപജായന്തേ മന്ദാഗ്നീനാം വിശേഷതഃ||” ഇതി| യദ്യപി മന്ദാഗ്നിത്വമലിനാന്നത്വയോഃ പ്രത്യേകമപി ദോഷത്രയജനകത്വമസ്തി, തഥാऽപ്യത്രോഭയഹേതുജനകത്വേന ദോഷദുഷ്ടിപ്രകര്ഷഃ ഖ്യാപ്യതേ, അത ഏവ ദുഷ്ടിപ്രകര്ഷഖ്യാപനാര്ഥം ‘മലസഞ്ചയാത്’ ഇത്യത്ര സമ്പൂര്വം കൃതവാന്||൧||
Adhikarana udarasamprAptiH (2) · Śloka 2
രുദ്ധ്വാ സ്വേദാമ്ബുവാഹീനി ദോഷാഃ സ്രോതാംസി സഞ്ചിതാഃ |
പ്രാണാഗ്ന്യപാനാന് സന്ദൂഷ്യ ജനയന്ത്യുദരം നൃണാമ് ||൨||
(ച. ചി. അ. ൧൩) |
View original
रुद्ध्वा स्वेदाम्बुवाहीनि दोषाः स्रोतांसि सञ्चिताः |
प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य जनयन्त्युदरं नृणाम् ||२||
(च. चि. अ. १३) |
സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– രുദ്ധ്വേത്യാദി| സ്വേദാമ്ബുവാഹീനീതി സ്വേദവഹാനി അമ്ബുവഹാനി ച| അനയോശ്ച ഭേദഃ, “ഉദകവഹാനാം സ്രോതസാം താലുമൂലം ക്ലോമ ച; സ്വേദവഹാനാം സ്രോതസാം മേദോ മൂലം ലോമകൂപാശ്ച|” (ച. വി. അ. ൫) ഇത്യനേനോക്തോ ജ്ഞേയഃ| സ്രോതോരോധശ്ചാത്ര ബഹിരേവ ന പുനരന്തഃ| യദുക്തം ചരകേ– “സ്വേദസ്തു ബാഹ്യേഷു സ്രോതഃസു പ്രതിഹതഗതിസ്തിര്യഗവതിഷ്ഠമാനസ്തദേവോദകമാപ്യായയതി|” (ച. ചി. അ. ൧൩) ഇതി| അത ഏവോദരപൂര്ണതാ അന്നരസേന| പ്രാണാഗ്നീതി പുനരഗ്നിദൂഷണാഭിധാനേന മന്ദസ്യാപ്യഗ്നേഃ പുനര്ദോഷകൃതം സുതരാം മാന്ദ്യം ബോധയതി| ദോഷസഞ്ചയഗതേനാപി വായുനാ പ്രാണാപാനയോര്ദൂഷണം ന വിരുദ്ധം, യതോ വായുനാ വായ്വന്തരദുഷ്ടിഃ ക്രിയത ഏവ| സുശ്രുതേ തു പൂര്വരൂപമസ്യോക്തം; തദ്യഥാ– “തത്പൂര്വരൂപം ബലവര്ണകാങ്ക്ഷാവലീവിനാശോ ജഠരേ ഹി രാജ്യഃ| ജീര്ണാപരിജ്ഞാനവിദാഹവത്യോ ബസ്തൌ രുജഃ പാദഗതശ്ച ശോഥഃ||” (സു. നി. അ. ൭) ഇതി||൨||
Adhikarana udarANAM sAmAnyarUpam (3-4) · Śloka 5
ആധ്മാനം ഗമനേऽശക്തിര്ദൌര്ബല്യം ദുര്ബലാഗ്നിതാ |
ശോഥഃ സദനമങ്ഗാനാം സങ്ഗോ വാതപുരീഷയോഃ ||൩||
ദാഹസ്തന്ദ്രാ ച സര്വേഷു ജഠരേഷു ഭവന്തി ഹി |
(സു. നി. അ. ൭) |
പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സമസ്തൈശ്ച പ്ലീഹബദ്ധക്ഷതോദകൈഃ ||൪||
സമ്ഭവന്ത്യുദരാണ്യഷ്ടൌ തേഷാം ലിങ്ഗം പൃഥക് ശൃണു |൫|
View original
आध्मानं गमनेऽशक्तिर्दौर्बल्यं दुर्बलाग्निता |
शोथः सदनमङ्गानां सङ्गो वातपुरीषयोः ||३||
दाहस्तन्द्रा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि |
(सु. नि. अ. ७) |
पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः ||४||
सम्भवन्त्युदराण्यष्टौ तेषां लिङ्गं पृथक् शृणु |५|
ഉദരാണാം സാമാന്യരൂപമാഹ– ആധ്മാനമിത്യാദി| ദുര്ബലാഗ്നിതേതി മന്ദോऽഗ്നിര്യദ്യപ്യത്ര ഹേതുസ്തഥാऽപ്യഗ്നേരതിശയദൌര്ബല്യം ലിങ്ഗത്വേന ജ്ഞേയമ്| ഉദരാണ്യഷ്ടാവിതി യകൃദ്ദാല്യുദരസ്യ പ്ലീഹോദരേണ സാര്ധം സമാനചികിത്സ്യതയാ തഥോത്പത്തിവിശിഷ്ടദകോദരാത് ക്രമേണ ഭൂതദകോദരസ്യാപി സമാനലിങ്ഗചികിത്സിതത്വേനാഭിന്നത്വാത് അഷ്ടാവേവോദരാണി ഭവന്തി| പ്ലീഹോദരാദീനി ച യദ്യപി ചത്വാരി ദോഷജാനി, തഥാऽപി ഹേതുലിങ്ഗചികിത്സാഭേദാത് പൃഥഗുക്താനി||൩-൪||–
Adhikarana vAtodaralakShaNam (5-8) · Śloka 8
തത്ര വാതോദരേ ശോഥഃ പാണിപാന്നാഭികുക്ഷിഷു ||൫||
കുക്ഷിപാര്ശ്വോദരകടീപൃഷ്ഠരുക് പര്വഭേദനമ് |
ശുഷ്കകാസോऽങ്ഗമര്ദോऽധോഗുരുതാ മലസങ്ഗ്രഹഃ ||൬||
ശ്യാവാരുണത്വഗാദിത്വമകസ്മാദ്വൃദ്ധിഹ്രാസവത് |
സതോദഭേദമുദരം തനുകൃഷ്ണസിരാതതമ് ||൭||
ആധ്മാതദൃതിവച്ഛബ്ദമാഹതം പ്രകരോതി ച |
വായുശ്ചാത്ര സരുക്ശബ്ദോ വിചരേത് സര്വതോ ഗതിഃ ||൮||
(വാ. നി. അ. ൧൨) |
View original
तत्र वातोदरे शोथः पाणिपान्नाभिकुक्षिषु ||५||
कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक् पर्वभेदनम् |
शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधोगुरुता मलसङ्ग्रहः ||६||
श्यावारुणत्वगादित्वमकस्माद्वृद्धिह्रासवत् |
सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णसिराततम् ||७||
आध्मातदृतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च |
वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत् सर्वतो गतिः ||८||
(वा. नि. अ. १२) |
വാതോദരലക്ഷണമാഹ– തത്രേത്യാദി| അകസ്മാദ്വൃദ്ധിഹ്രാസവദിതി അനിയതവൃദ്ധിഹ്രാസയുക്തമുദരമ്| ആധ്മാതദൃതിവദിതി വാതപൂര്ണചര്മപുടവദിതി||൫-൮||
Adhikarana paittikodaralakShaNam (9-10) · Śloka 10
പിത്തോദരേ ജ്വരോ മൂര്ഛാ ദാഹസ്തൃട് കടുകാസ്യതാ |
ഭ്രമോऽതിസാരഃ പീതത്വം ത്വഗാദാവുദരം ഹരിത് ||൯||
പീതതാമ്രസിരാനദ്ധം സസ്വേദം സോഷ്മ ദഹ്യതേ |
ധൂമായതേ മൃദുസ്പര്ശം ക്ഷിപ്രപാകം പ്രദൂയതേ ||൧൦||
(വാ. നി. അ. ൧൨) |
View original
पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता |
भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित् ||९||
पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोष्म दह्यते |
धूमायते मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते ||१०||
(वा. नि. अ. १२) |
പൈത്തികമാഹ– പിത്തേത്യാദി| ദഹ്യത ഇതി ഉദരമാത്രം ദഹ്യതേ| ദാഹസ്തു സകലദേഹസ്യൈവ ബോദ്ധവ്യഃ| ധൂമായതേ ധൂമ ഇവോര്ധ്വമേതി| ക്ഷിപ്രപാകമിതി ക്ഷിപ്രപാകാജ്ജലോദരതാം യാതീത്യര്ഥഃ| പ്രദൂയതേ വ്യഥതേ||൯-൧൦||
Adhikarana shlaiShmikodaralakShaNaM, sannipAtodaralakShaNaM ca (11-14) · Śloka 14
ശ്ലേഷ്മോദരേऽങ്ഗസദനം സ്വാപശ്വയഥുഗൌരവമ് |
നിദ്രോത്ക്ലേശോऽരുചിഃ ശ്വാസഃ കാസഃ ശുക്ലത്വഗാദിതാ ||൧൧||
ഉദരം സ്തിമിതം സ്നിഗ്ധം ശുക്ലരാജീതതം മഹത് |
ചിരാഭിവൃദ്ധം കഠിനം ശീതസ്പര്ശം ഗുരു സ്ഥിരമ് ||൧൨||
(വാ. നി. അ. ൧൨) |
സ്ത്രിയോऽന്നപാനം നഖലോമമൂത്രവിഡാര്തവൈര്യുക്തമസാധുവൃത്താഃ |
യസ്മൈ പ്രയച്ഛന്ത്യരയോ ഗരാംശ്ച ദുഷ്ടാമ്ബുദൂഷീവിഷസേവനാദ്വാ ||൧൩||
തേനാശു രക്തം കുപിതാശ്ച ദോഷാഃ കുര്യുഃ സുഘോരം ജഠരം ത്രിലിങ്ഗമ് |
തച്ഛീതവാതേ ഭൃശദുര്ദിനേ ച വിശേഷതഃ കുപ്യതി ദഹ്യതേ ച ||൧൪||
സ ചാതുരോ മുഹ്യതി ഹി പ്രസക്തം പാണ്ഡുഃ കൃശഃ ശുഷ്യതി തൃഷ്ണയാ ച |
ദൂഷ്യോദരം കീര്തിതമേതദേവ ...||
(സു. നി. അ. ൭) |
View original
श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापश्वयथुगौरवम् |
निद्रोत्क्लेशोऽरुचिः श्वासः कासः शुक्लत्वगादिता ||११||
उदरं स्तिमितं स्निग्धं शुक्लराजीततं महत् |
चिराभिवृद्धं कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम् ||१२||
(वा. नि. अ. १२) |
स्त्रियोऽन्नपानं नखलोममूत्रविडार्तवैर्युक्तमसाधुवृत्ताः |
यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्च दुष्टाम्बुदूषीविषसेवनाद्वा ||१३||
तेनाशु रक्तं कुपिताश्च दोषाः कुर्युः सुघोरं जठरं त्रिलिङ्गम् |
तच्छीतवाते भृशदुर्दिने च विशेषतः कुप्यति दह्यते च ||१४||
स चातुरो मुह्यति हि प्रसक्तं पाण्डुः कृशः शुष्यति तृष्णया च |
दूष्योदरं कीर्तितमेतदेव ...||
(सु. नि. अ. ७) |
സന്നിപാതോദരമാഹ– സ്ത്രിയ ഇത്യാദി| സ്ത്രീഗ്രഹണമവിവേകിസന്നിഹിതജനോപലക്ഷണമ്| ഗരം സംയോഗജം വിഷമ്| ദുഷ്ടമമ്ബു സഗരപ്രാണിതൃണപര്ണാദികോഥയുതം, വിഷമേവാഗ്ന്യാദ്യുപഹതം മന്ദപ്രഭാവം വാ ദൂഷീവിഷമുച്യതേ| യദുക്തമ്– “ജീര്ണം വിഷഘ്നൌഷധിഭിര്ഹതം വാ ദാവാഗ്നിവാതാതപശോഷിതം വാ| സ്വഭാവതോ വാ ഗുണവിപ്രഹീനം വിഷം ഹി ദൂഷീവിഷതാമുപൈതി||” (സു. ക. അ. ൨) ഇതി| തേനാശു രക്തമിതി വിഷസ്യാഗ്നേയത്വേന രക്തദുഷ്ടിഃ| കുപിതാശ്ച ദോഷാ ഇതി സ്വഭാവാത് ദോഷത്രയപ്രകോപകം വിഷം ഭവതി| തച്ഛീതവാതാദിഷു കുപ്യതീതി| ദൂഷ്യോദരം കീര്തിതമേതദേവേതി ഏതദേവ സന്നിപാതോദരം ദൂഷ്യോദരം കീര്തിതം, ന പുനരധികമിത്യര്ഥഃ| രക്തം ദൂഷ്യം ദൂഷയിത്വാ ഭവതീതി ദൂഷ്യോദരം; കിംവാ പരസ്പരം ദൂഷയന്തീതി ദോഷാ ഏവ ദൂഷ്യാസ്തൈഃ കൃതമുദരമിതി||൧൧-൧൪||–
Adhikarana plIhodaralakShaNam (15-17) · Śloka 17
... പ്ലീഹോദരം കീര്തയതോ നിബോധ ||൧൫||
വിദാഹ്യഭിഷ്യന്ദിരതസ്യ ജന്തോഃ പ്രദുഷ്ടമത്യര്ഥമസൃക് കഫശ്ച |
പ്ലീഹാഭിവൃദ്ധിം കുരുതഃ പ്രവൃദ്ധൌ പ്ലീഹോത്ഥമേതജ്ജഠരം വദന്തി ||൧൬||
തദ്വാമപാര്ശ്വേ പരിവൃദ്ധിമേതി വിശേഷതഃ സീദതി ചാതുരോऽത്ര |
മന്ദജ്വരാഗ്നിഃ കഫപിത്തലിങ്ഗൈരുപദ്രുതഃ ക്ഷീണബലോऽതിപാണ്ഡുഃ |
സവ്യാന്യപാര്ശ്വേ യകൃതി പ്രവൃദ്ധേ ജ്ഞേയം യകൃദ്ദാല്യുദരം തദേവ ||൧൭||
(സു. നി. അ. ൭) |
View original
... प्लीहोदरं कीर्तयतो निबोध ||१५||
विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक् कफश्च |
प्लीहाभिवृद्धिं कुरुतः प्रवृद्धौ प्लीहोत्थमेतज्जठरं वदन्ति ||१६||
तद्वामपार्श्वे परिवृद्धिमेति विशेषतः सीदति चातुरोऽत्र |
मन्दज्वराग्निः कफपित्तलिङ्गैरुपद्रुतः क्षीणबलोऽतिपाण्डुः |
सव्यान्यपार्श्वे यकृति प्रवृद्धे ज्ञेयं यकृद्दाल्युदरं तदेव ||१७||
(सु. नि. अ. ७) |
പ്ലീഹോദരമാഹ– പ്ലീഹേത്യാദി| അസൃക്കഫശ്ചേത്യസൃഗ്ദുഷ്ട്യൈവ തത്തുല്യകാരണതയാ പിത്തദുഷ്ടിരപ്യുച്യതേ, വിദാഹിനാ രക്തം പിത്തം ച ദൂഷ്യതേ; അത ഏവ പശ്ചാത് വക്ഷ്യതി– “കഫപിത്തലിങ്ഗൈരുപദ്രുതഃ” ഇതി| അത്ര പിത്തസ്യ ലിങ്ഗം മന്ദജ്വരഃ, കഫസ്യ ലിങ്ഗം മന്ദാഗ്നിത്വമിതി ഗദാധരഃ| പ്ലീഹോദര ഏവ യകൃദ്ദാല്യുദരസ്യാവരോധം ദര്ശയന്നാഹ– സവ്യാന്യപാര്ശ്വ ഇത്യാദി| സവ്യാന്യപാര്ശ്വേ ദക്ഷിണപാര്ശ്വേ| തദേവേതി താദൃശമേവ, പ്ലീഹോദരസമമേവ; ന വിലക്ഷണമിത്യര്ഥഃ| യകൃദ്ദാലയതി ദോഷൈര്ഭേദയതീതി യകൃദ്ദാല്യുദരമ്||൧൫-൧൭||
Adhikarana plIhodare doShasambandhena lakShaNAni (18) · Śloka 18
ഉദാവര്തരുജാനാഹൈര്മോഹതൃഡ്ദഹനജ്വരൈഃ |
ഗൌരവാരുചികാഠിന്യൈര്വിദ്യാത്തത്ര മലാന് ക്രമാത് ||൧൮||
(വാ. നി. അ. ൧൨) |
View original
उदावर्तरुजानाहैर्मोहतृड्दहनज्वरैः |
गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान् क्रमात् ||१८||
(वा. नि. अ. १२) |
തത്ര ദോഷസമ്ബന്ധമാഹ– ഉദാവര്തേത്യാദി| ഉദാവര്തരുജാനാഹൈര്വാതം, മോഹതൃഡ്ദഹനജ്വരൈഃ പിത്തം, ഗൌരവാരുചികാഠിന്യൈഃ കഫം ജാനീയാത്||൧൮||
Adhikarana baddhagudodaralakShaNam (19-20) · Śloka 20
യസ്യാന്ത്രമന്നൈരുപലേപിഭിര്വാ ബാലാശ്മഭിര്വാ പിഹിതം യഥാവത് |
സഞ്ചീയതേ തസ്യ മലഃ സദോഷഃ ശനൈഃ ശനൈഃ സങ്കരവച്ച നാഡ്യാമ് ||൧൯||
നിരുധ്യതേ തസ്യ ഗുദേ പുരീഷം നിരേതി കൃച്ഛ്രാദപി ചാല്പമല്പമ് |
ഹൃന്നാഭിമധ്യേ പരിവൃദ്ധിമേതി തസ്യോദരം ബദ്ധഗുദം വദന്തി ||൨൦||
(സു. നി. അ. ൭) |
View original
यस्यान्त्रमन्नैरुपलेपिभिर्वा बालाश्मभिर्वा पिहितं यथावत् |
सञ्चीयते तस्य मलः सदोषः शनैः शनैः सङ्करवच्च नाड्याम् ||१९||
निरुध्यते तस्य गुदे पुरीषं निरेति कृच्छ्रादपि चाल्पमल्पम् |
हृन्नाभिमध्ये परिवृद्धिमेति तस्योदरं बद्धगुदं वदन्ति ||२०||
(सु. नि. अ. ७) |
ബദ്ധഗുദമാഹ– യസ്യാന്ത്രമന്നൈരിത്യാദി| ഉപലേപിഭിഃ പിച്ഛിലൈരന്നൈഃ ശാകശാലുകാദിഭിഃ| പിഹിതം വിബദ്ധമ്| യഥാവദിതി യഥാര്ഹമ്| മലഃ പുരീഷമ്| സദോഷ ഇതി ദോഷത്രയസഹിതഃ| നാഡ്യാമിത്യന്ത്രനാഡ്യാമ്| സങ്കരവദിതി സമ്മാര്ജനീക്ഷിപ്യമാണതൃണാദ്യവകരോ യഥാ ചീയതേ ക്രമേണ തഥേത്യര്ഥഃ| ബദ്ധഗുദമിതി ഗുദോപരി അന്ത്രസ്യ ബദ്ധത്വാദ്ബദ്ധഗുദമ്| യദുക്തം ചരകേ– “പക്ഷ്മബാലൈഃ സഹാന്നേന ഭുക്തൈര്ബദ്ധായനേ ഗുദേ|” (ച. ചി. അ. ൧൩) ഇതി| പുരീഷായതനസ്യ രുദ്ധത്വാത് ഹൃന്നാഭിമധ്യേऽന്നപാകസ്ഥാനേ വൃദ്ധിഃ; ഗുദമാത്രനിരോധേ തു മലദോഷൈര്ഗുദാദൂര്ധ്വമേവോദരവൃദ്ധിഃ സ്യാത്||൧൯-൨൦||
Adhikarana kShatodaralakShaNam (21) · Śloka 22
ശല്യം തഥാऽന്നോപഹിതം യദന്ത്രം ഭുക്തം ഭിനത്ത്യാഗതമന്യഥാ വാ |
തസ്മാത്സ്രുതോऽന്ത്രാത്സലിലപ്രകാശഃ സ്രാവഃ സ്രവേദ്വൈ ഗുദതസ്തു ഭൂയഃ ||൨൧||
നാഭേരധശ്ചോദരമേതി വൃദ്ധിം നിസ്തുദ്യതേ ദാല്യതി ചാതിമാത്രമ് |
ഏതത് പരിസ്രാവ്യുദരം പ്രദിഷ്ടം ... |൨൨|
(സു. നി. അ. ൭) |
View original
शल्यं तथाऽन्नोपहितं यदन्त्रं भुक्तं भिनत्त्यागतमन्यथा वा |
तस्मात्स्रुतोऽन्त्रात्सलिलप्रकाशः स्रावः स्रवेद्वै गुदतस्तु भूयः ||२१||
नाभेरधश्चोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यते दाल्यति चातिमात्रम् |
एतत् परिस्राव्युदरं प्रदिष्टं ... |२२|
(सु. नि. अ. ७) |
ക്ഷതോദരമാഹ– ശല്യമിത്യാദി| ശല്യം കണ്ടകശര്കരാദി| അന്നോപഹിതമന്നയുക്തമ്| ഭുക്തമാഗതമിതി അര്ഥതഃ പാകാശയാത്; വിലോമേനാഗതമന്ത്രം ഭിനത്തി, ഋജ്വാഗതം ഹി ശല്യമപി നാന്ത്രഭേദകമ്| അന്യഥാ വേതി ജൃമ്ഭണാത്യശനാഭ്യാമന്ത്രം ഭിദ്യതേ| യദുക്തം ചരകേ– “ശര്കരാതൃണലോഷ്ടാസ്ഥികണ്ടകൈരന്നസംയുതൈഃ| ഭിദ്യേതാന്ത്രം യദാ ഭുക്തൈര്ജൃമ്ഭയാऽത്യശനേന വാ||” (ച. ചി. അ. ൧൩) ഇതി| സ്രുത ഇതി ഗലിതഃ| ‘സ്രാവഃ സ്രവേദ്വൈ ഗുദതസ്തു ഭൂയഃ’ ഇതി ഭൂയോ ബഹു യഥാ ഭവതി തഥാऽന്ത്രാത് സ്രുതഃ; ദോഷജേഷു പുനരുപസ്നേഹന്യായേനാല്പ ഏവ സ്രാവോ ഭൂയഃ പുനഃ പുനഃ ഗുദതശ്ച സ്രവേത്| തുശബ്ദശ്ചാര്ഥേ, ഭൂയഃശബ്ദോऽത്രാവര്തനീയഃ; തേനോക്താ വ്യാഖ്യാ സാധ്വീ ഭവതി| നനു, ഭിന്നാന്ത്രാത്തിര്യഗത്ര സ്രാവനിര്ഗമഃ; തത് കഥം “സ്രാവഃ സ്രവേദ്വൈ ഗുദതസ്തു ഭൂയ” ഇത്യുപപദ്യതേ? നൈവം, സച്ഛിദ്രാന്ത്രമാര്ഗേണ ബഹിര്ഗതസ്യാതിവൃദ്ധസ്യ പുനരാഗമനാത് ഉപസ്നേഹന്യായാദ്വാ ഗുദതഃ സ്രാവ ഉപപന്ന ഏവ| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “പൂരയന് ഗുദമന്ത്രം ച ജനയത്യുദരം നൃണാമ്|” (ച. ചി. അ. ൧൩) ഇതി| തേന സ്രാവേണ ദ്രവസ്യ നിമ്നഗത്വാന്നാഭേരധോ ജഠരം വൃദ്ധിമേതി; ഏതച്ഛിദ്രോദരം ജലോദരമിതി ഭണ്യതേ ഇതി ഗദാധരഃ| യതശ്ചരകേണോക്തമ്– “തദധോ നാഭേഃ പ്രായോऽഭിനിര്വര്തമാനം ജലോദരം സ്യാത്|” (ച. ചി. അ. ൧൩) ഇതി| തദന്യേ നാനുമന്യന്തേ, യതശ്ഛിദ്രോദരം ശീഘ്രം ജലോദരതാം യാതീത്യഭിപ്രായേണ ചരകേണോക്തമ്, അന്യഥാ ദകോദരം പൃഥങ്ന സ്യാത്||൨൧||–
Adhikarana dakodarasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (22-24) · Śloka 24
... ദകോദരം കീര്തയതോ നിബോധ ||൨൨||
യഃ സ്നേഹപീതോऽപ്യനുവാസിതോ വാ വാന്തോ വിരിക്തോऽപ്യഥവാ നിരൂഢഃ |
പിബേജ്ജലം ശീതലമാശു തസ്യ സ്രോതാംസി ദൂഷ്യന്തി ഹി തദ്വഹാനി ||൨൩||
സ്നേഹോപലിപ്തേഷ്വഥവാऽപി തേഷു ദകോദരം പൂര്വവദഭ്യുപൈതി |
സ്നിഗ്ധം മഹത്തത്പരിവൃത്തനാഭിസമാതതം പൂര്ണമിവാമ്ബുനാ ച |
യഥാ ദൃതിഃ ക്ഷുഭ്യതി കമ്പതേ ച ശബ്ദായതേ ചാപി ദകോദരം തത് ||൨൪||
(സു. നി. അ. ൭) |
View original
... दकोदरं कीर्तयतो निबोध ||२२||
यः स्नेहपीतोऽप्यनुवासितो वा वान्तो विरिक्तोऽप्यथवा निरूढः |
पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्रोतांसि दूष्यन्ति हि तद्वहानि ||२३||
स्नेहोपलिप्तेष्वथवाऽपि तेषु दकोदरं पूर्ववदभ्युपैति |
स्निग्धं महत्तत्परिवृत्तनाभिसमाततं पूर्णमिवाम्बुना च |
यथा दृतिः क्षुभ्यति कम्पते च शब्दायते चापि दकोदरं तत् ||२४||
(सु. नि. अ. ७) |
ഉത്പത്തിവിശിഷ്ടം ദകോദരമാഹ– യഃ സ്നേഹപീത ഇത്യാദി| സ്നേഹപീത ഇതി കര്തരി ക്തഃ, തേന സ്നേഹം പീതവാനിത്യര്ഥഃ| ദൂഷ്യന്തീതി സ്വകര്മസു ദുഷ്ടാനി ഭവന്തി| തദ്വഹാനി ഉദകവഹാനി| തേഷ്വിതി ഉദകവഹസ്രോതഃസു| പൂര്വവദിതി യഥാ പൂര്വമുക്തമ്| അന്നരസ ഉപസ്നേഹന്യായേന ബഹിര്നിഃസൃത്യോദരം ജനയതീത്യര്ഥ ഇതി ജേജ്ജടഃ| ഗദാധരസ്ത്വാഹ– ക്ഷതാന്ത്രോദരേ യഥാ അധോനാഭേരുദരാഭിവൃദ്ധിര്ഗുദസ്രാവശ്ച തഥാ ജലോദരേऽപി ഭവതീതി| നനു, സര്വേഷാമേവ ഉപസ്നേഹന്യായേന ബഹിര്നിഃസൃതാന്നരസമൂലത്വാത് കഥമനുദകത്വം? നൈവം, തേഷു ഹി പ്രഥമതോ നാതിമന്ദത്വാദഗ്നേരന്നരസസ്യാല്പത്വാച്ചാനുദകത്വമ്, അല്പത്വേന തദ്വ്യപദേശാത്; അത്ര തു പ്രാഗേവ ഭൂരിജലോത്പത്തിരിതി വിശേഷഃ| സമാതതം വേദനയാ വിസ്താര്യമാണമിവോദരം ഭവതി| യഥാ ദൃതിഃ ക്ഷുഭ്യതീതി ദൃതിരിവ ജലപൂര്ണാ ക്ഷുഭ്യതീതി, അന്തര്ജലചലനമിവ ധത്തേ| ശബ്ദായതേ ഗുഡഗുഡായതേ||൨൨-൨൪||
Adhikarana udarasya sAdhyAsAdhyavicAraH (25-26) · Śloka 27
ജന്മനൈവോദരം സര്വം പ്രായഃ കൃച്ഛ്രതമം മതമ് |
ബലിനസ്തദജാതാമ്ബു യത്നസാധ്യം നവോത്ഥിതമ് ||൨൫||
പക്ഷാദ്ബദ്ധഗുദം തൂര്ധ്വം സര്വം ജാതോദകം തഥാ |
പ്രായോ ഭവത്യഭാവായ ഛിദ്രാന്ത്രം ചോദരം നൃണാമ് ||൨൬||
(ച. ചി. അ. ൧൩)൦ |൨൭|
View original
जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम् |
बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम् ||२५||
पक्षाद्बद्धगुदं तूर्ध्वं सर्वं जातोदकं तथा |
प्रायो भवत्यभावाय छिद्रान्त्रं चोदरं नृणाम् ||२६||
(च. चि. अ. १३)० |२७|
ഉദരരോഗസ്യ സാധ്യത്വാദിലക്ഷണമാഹ– ജന്മനൈവേത്യാദി| ജന്മനൈവോദരമിതി ഉത്പന്നമാത്രേണൈവ| അജാതോദകസ്യോദരസ്യ ലക്ഷണം ചരകേऽവഗന്തവ്യം; തദ്യഥാ– “അശോഥമരുണാഭാസം സശബ്ദം നാതിഭാരികമ്| സദാ ഗുഡഗുഡായന്തം സിരാജാലഗവാക്ഷിതമ്|| നാഭിം വിഷ്ടഭ്യ പായൌ തു വേഗം കൃത്വാ പ്രണശ്യതി| ഹൃദ്വങ്ക്ഷണകടീനാഭിഗുദപ്രത്യേകശൂലിനഃ|| കര്കശം സൃജതോ വാതം നാതിമന്ദേ ച പാവകേ| ലാലയാ വിരസേ ചാസ്യേ മൂത്രേऽല്പേ സംഹതേ വിശി|| അജാതോദകമിത്യേതൈര്യുക്തം വിജ്ഞായ ലക്ഷണൈഃ|” (ച. ചി. അ. ൧൩) ഇതി| അത്ര കര്കശമിതി വേഗവന്തമ്| ജാതോദകലക്ഷണം ച ചരകേ യഥാ– “കുക്ഷേരതിമാത്രം വൃദ്ധിഃ സിരാന്തര്ധാനഗമനമ് ഉദകപൂര്ണദൃതിസമാനക്ഷോഭസ്പര്ശനം ച ഭവതി|” (ച. ചി. അ. ൧൩) ഇതി| പക്ഷാദിത്യാദി| ബദ്ധഗുദമുദരം പക്ഷാദൂര്ധ്വം വിനാശായ ഭവതീതി| ജാതോദകം പക്ഷാത്| പ്രായോഗ്രഹണേന കദാചിത് പക്ഷാദൂര്ധ്വമപി ന വിനാശായ, തഥാ ശല്യശാസ്ത്രാഭിമതയാ ചികിത്സയാ കദാചിജ്ജാതോദകം ഛിദ്രാന്ത്രം ബദ്ധഗുദം ച സിധ്യതീതി ദര്ശയതി| ജാതോദകം ഛിദ്രാന്ത്രം ച വിനാശായ പക്ഷാദൂര്ധ്വമിതി സമ്ബന്ധ ഇതി കേചിത്||൨൫-൨൬||
Adhikarana avasthAvisheSheNodarasyAsAdhyatvam (27-28) · Śloka 28
ശൂനാക്ഷം കുടിലോപസ്ഥമുപക്ലിന്നതനുത്വചമ് |
ബലശോണിതമാംസാഗ്നിപരിക്ഷീണം ച വര്ജയേത് ||൨൭||
(ച. ചി. അ. ൧൩) |
പാര്ശ്വഭങ്ഗാന്നവിദ്വേഷശോഥാതീസാരപീഡിതമ് |
വിരിക്തം ചാപ്യുദരിണം പൂര്യമാണം വിവര്ജയേത് ||൨൮||
(സു. സൂ. അ. ൩൩) |
View original
शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम् |
बलशोणितमांसाग्निपरिक्षीणं च वर्जयेत् ||२७||
(च. चि. अ. १३) |
पार्श्वभङ्गान्नविद्वेषशोथातीसारपीडितम् |
विरिक्तं चाप्युदरिणं पूर्यमाणं विवर्जयेत् ||२८||
(सु. सू. अ. ३३) |
സാധ്യതയാऽഭിഹിതാനാമപ്യവസ്ഥാവിശേഷേണാസാധ്യതാമാഹ– ശൂനാക്ഷമിത്യാദി| ‘ഉദരിണമ്’ ഇതി ശേഷഃ| കുടിലോപസ്ഥമിതി വക്രമേഹനമ്| ഉപക്ലിന്നതനുത്വചമിതി ഉപക്ലിന്നാ തന്വീ ത്വക് യസ്യ തമ്| അഗ്നിപരിക്ഷീണമിതി അഗ്നിക്ഷയശ്ച യദ്യപ്യുദരേ പൂര്വമേവ ഭവതി, തഥാऽപ്യത്ര വിശേഷേണാഗ്നിക്ഷയോ ലക്ഷണാന്തരയുക്തശ്ചാസാധ്യതാലിങ്ഗം സമ്ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്||൨൭-൨൮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 35
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ഉദരനിദാനം സമാപ്തമ് ||൩൫||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उदरनिदानं समाप्तम् ||३५||
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തവിരചിതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമുദരനിദാനം സമാപ്തമ്||൩൫||