Adhikarana udarasya vahniduShTijanyatvam (1) · Śloka 1
అథోదరనిదానం |
రోగాః సర్వేऽపి మందేऽగ్నౌ సుతరాముదరాణి చ |
అజీర్ణాన్మలినైశ్చాన్నైర్జాయంతే మలసంచయాత్ ||1||
(వా. ని. అ. 12) |
View original
अथोदरनिदानम् |
रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि च |
अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात् ||१||
(वा. नि. अ. १२) |
ఉదరోత్సేధసాధర్మ్యాదుదరనిదానం| ఉదరస్య విశేషేణ వహ్నిదుష్టిజన్యత్వమాహ– రోగా ఇత్యాది| అగ్నిమాంద్యం చ దోషత్రయజనకం| యదుక్తం– “వర్షాస్వగ్నిబలే హీనే కుప్యంతి పవనాదయః|” (చ. సూ. అ. 6) ఇతి| మలినైరితి అత్యర్థదోషజనకైర్విరుద్ధాధ్యశనాదిభిః| మలసంచయాదితి మలా దోషాః పురీషాదయశ్చ, తేషామతివృద్ధత్వాత్| తంత్రాంతరం చ– “అతిసంచితదోషాణాం పాపం కర్మ చ కుర్వతాం| ఉదరాణ్యుపజాయంతే మందాగ్నీనాం విశేషతః||” ఇతి| యద్యపి మందాగ్నిత్వమలినాన్నత్వయోః ప్రత్యేకమపి దోషత్రయజనకత్వమస్తి, తథాऽప్యత్రోభయహేతుజనకత్వేన దోషదుష్టిప్రకర్షః ఖ్యాప్యతే, అత ఏవ దుష్టిప్రకర్షఖ్యాపనార్థం ‘మలసంచయాత్’ ఇత్యత్ర సంపూర్వం కృతవాన్||1||
Adhikarana udarasamprAptiH (2) · Śloka 2
రుద్ధ్వా స్వేదాంబువాహీని దోషాః స్రోతాంసి సంచితాః |
ప్రాణాగ్న్యపానాన్ సందూష్య జనయంత్యుదరం నృణాం ||2||
(చ. చి. అ. 13) |
View original
रुद्ध्वा स्वेदाम्बुवाहीनि दोषाः स्रोतांसि सञ्चिताः |
प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य जनयन्त्युदरं नृणाम् ||२||
(च. चि. अ. १३) |
సంప్రాప్తిమాహ– రుద్ధ్వేత్యాది| స్వేదాంబువాహీనీతి స్వేదవహాని అంబువహాని చ| అనయోశ్చ భేదః, “ఉదకవహానాం స్రోతసాం తాలుమూలం క్లోమ చ; స్వేదవహానాం స్రోతసాం మేదో మూలం లోమకూపాశ్చ|” (చ. వి. అ. 5) ఇత్యనేనోక్తో జ్ఞేయః| స్రోతోరోధశ్చాత్ర బహిరేవ న పునరంతః| యదుక్తం చరకే– “స్వేదస్తు బాహ్యేషు స్రోతఃసు ప్రతిహతగతిస్తిర్యగవతిష్ఠమానస్తదేవోదకమాప్యాయయతి|” (చ. చి. అ. 13) ఇతి| అత ఏవోదరపూర్ణతా అన్నరసేన| ప్రాణాగ్నీతి పునరగ్నిదూషణాభిధానేన మందస్యాప్యగ్నేః పునర్దోషకృతం సుతరాం మాంద్యం బోధయతి| దోషసంచయగతేనాపి వాయునా ప్రాణాపానయోర్దూషణం న విరుద్ధం, యతో వాయునా వాయ్వంతరదుష్టిః క్రియత ఏవ| సుశ్రుతే తు పూర్వరూపమస్యోక్తం; తద్యథా– “తత్పూర్వరూపం బలవర్ణకాంక్షావలీవినాశో జఠరే హి రాజ్యః| జీర్ణాపరిజ్ఞానవిదాహవత్యో బస్తౌ రుజః పాదగతశ్చ శోథః||” (సు. ని. అ. 7) ఇతి||2||
Adhikarana udarANAM sAmAnyarUpam (3-4) · Śloka 5
ఆధ్మానం గమనేऽశక్తిర్దౌర్బల్యం దుర్బలాగ్నితా |
శోథః సదనమంగానాం సంగో వాతపురీషయోః ||3||
దాహస్తంద్రా చ సర్వేషు జఠరేషు భవంతి హి |
(సు. ని. అ. 7) |
పృథగ్దోషైః సమస్తైశ్చ ప్లీహబద్ధక్షతోదకైః ||4||
సంభవంత్యుదరాణ్యష్టౌ తేషాం లింగం పృథక్ శృణు |5|
View original
आध्मानं गमनेऽशक्तिर्दौर्बल्यं दुर्बलाग्निता |
शोथः सदनमङ्गानां सङ्गो वातपुरीषयोः ||३||
दाहस्तन्द्रा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि |
(सु. नि. अ. ७) |
पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः ||४||
सम्भवन्त्युदराण्यष्टौ तेषां लिङ्गं पृथक् शृणु |५|
ఉదరాణాం సామాన్యరూపమాహ– ఆధ్మానమిత్యాది| దుర్బలాగ్నితేతి మందోऽగ్నిర్యద్యప్యత్ర హేతుస్తథాऽప్యగ్నేరతిశయదౌర్బల్యం లింగత్వేన జ్ఞేయం| ఉదరాణ్యష్టావితి యకృద్దాల్యుదరస్య ప్లీహోదరేణ సార్ధం సమానచికిత్స్యతయా తథోత్పత్తివిశిష్టదకోదరాత్ క్రమేణ భూతదకోదరస్యాపి సమానలింగచికిత్సితత్వేనాభిన్నత్వాత్ అష్టావేవోదరాణి భవంతి| ప్లీహోదరాదీని చ యద్యపి చత్వారి దోషజాని, తథాऽపి హేతులింగచికిత్సాభేదాత్ పృథగుక్తాని||3-4||–
Adhikarana vAtodaralakShaNam (5-8) · Śloka 8
తత్ర వాతోదరే శోథః పాణిపాన్నాభికుక్షిషు ||5||
కుక్షిపార్శ్వోదరకటీపృష్ఠరుక్ పర్వభేదనం |
శుష్కకాసోऽంగమర్దోऽధోగురుతా మలసంగ్రహః ||6||
శ్యావారుణత్వగాదిత్వమకస్మాద్వృద్ధిహ్రాసవత్ |
సతోదభేదముదరం తనుకృష్ణసిరాతతం ||7||
ఆధ్మాతదృతివచ్ఛబ్దమాహతం ప్రకరోతి చ |
వాయుశ్చాత్ర సరుక్శబ్దో విచరేత్ సర్వతో గతిః ||8||
(వా. ని. అ. 12) |
View original
तत्र वातोदरे शोथः पाणिपान्नाभिकुक्षिषु ||५||
कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक् पर्वभेदनम् |
शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधोगुरुता मलसङ्ग्रहः ||६||
श्यावारुणत्वगादित्वमकस्माद्वृद्धिह्रासवत् |
सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णसिराततम् ||७||
आध्मातदृतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च |
वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत् सर्वतो गतिः ||८||
(वा. नि. अ. १२) |
వాతోదరలక్షణమాహ– తత్రేత్యాది| అకస్మాద్వృద్ధిహ్రాసవదితి అనియతవృద్ధిహ్రాసయుక్తముదరం| ఆధ్మాతదృతివదితి వాతపూర్ణచర్మపుటవదితి||5-8||
Adhikarana paittikodaralakShaNam (9-10) · Śloka 10
పిత్తోదరే జ్వరో మూర్ఛా దాహస్తృట్ కటుకాస్యతా |
భ్రమోऽతిసారః పీతత్వం త్వగాదావుదరం హరిత్ ||9||
పీతతామ్రసిరానద్ధం సస్వేదం సోష్మ దహ్యతే |
ధూమాయతే మృదుస్పర్శం క్షిప్రపాకం ప్రదూయతే ||10||
(వా. ని. అ. 12) |
View original
पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता |
भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित् ||९||
पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोष्म दह्यते |
धूमायते मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते ||१०||
(वा. नि. अ. १२) |
పైత్తికమాహ– పిత్తేత్యాది| దహ్యత ఇతి ఉదరమాత్రం దహ్యతే| దాహస్తు సకలదేహస్యైవ బోద్ధవ్యః| ధూమాయతే ధూమ ఇవోర్ధ్వమేతి| క్షిప్రపాకమితి క్షిప్రపాకాజ్జలోదరతాం యాతీత్యర్థః| ప్రదూయతే వ్యథతే||9-10||
Adhikarana shlaiShmikodaralakShaNaM, sannipAtodaralakShaNaM ca (11-14) · Śloka 14
శ్లేష్మోదరేऽంగసదనం స్వాపశ్వయథుగౌరవం |
నిద్రోత్క్లేశోऽరుచిః శ్వాసః కాసః శుక్లత్వగాదితా ||11||
ఉదరం స్తిమితం స్నిగ్ధం శుక్లరాజీతతం మహత్ |
చిరాభివృద్ధం కఠినం శీతస్పర్శం గురు స్థిరం ||12||
(వా. ని. అ. 12) |
స్త్రియోऽన్నపానం నఖలోమమూత్రవిడార్తవైర్యుక్తమసాధువృత్తాః |
యస్మై ప్రయచ్ఛంత్యరయో గరాంశ్చ దుష్టాంబుదూషీవిషసేవనాద్వా ||13||
తేనాశు రక్తం కుపితాశ్చ దోషాః కుర్యుః సుఘోరం జఠరం త్రిలింగం |
తచ్ఛీతవాతే భృశదుర్దినే చ విశేషతః కుప్యతి దహ్యతే చ ||14||
స చాతురో ముహ్యతి హి ప్రసక్తం పాండుః కృశః శుష్యతి తృష్ణయా చ |
దూష్యోదరం కీర్తితమేతదేవ ...||
(సు. ని. అ. 7) |
View original
श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापश्वयथुगौरवम् |
निद्रोत्क्लेशोऽरुचिः श्वासः कासः शुक्लत्वगादिता ||११||
उदरं स्तिमितं स्निग्धं शुक्लराजीततं महत् |
चिराभिवृद्धं कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम् ||१२||
(वा. नि. अ. १२) |
स्त्रियोऽन्नपानं नखलोममूत्रविडार्तवैर्युक्तमसाधुवृत्ताः |
यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्च दुष्टाम्बुदूषीविषसेवनाद्वा ||१३||
तेनाशु रक्तं कुपिताश्च दोषाः कुर्युः सुघोरं जठरं त्रिलिङ्गम् |
तच्छीतवाते भृशदुर्दिने च विशेषतः कुप्यति दह्यते च ||१४||
स चातुरो मुह्यति हि प्रसक्तं पाण्डुः कृशः शुष्यति तृष्णया च |
दूष्योदरं कीर्तितमेतदेव ...||
(सु. नि. अ. ७) |
సన్నిపాతోదరమాహ– స్త్రియ ఇత్యాది| స్త్రీగ్రహణమవివేకిసన్నిహితజనోపలక్షణం| గరం సంయోగజం విషం| దుష్టమంబు సగరప్రాణితృణపర్ణాదికోథయుతం, విషమేవాగ్న్యాద్యుపహతం మందప్రభావం వా దూషీవిషముచ్యతే| యదుక్తం– “జీర్ణం విషఘ్నౌషధిభిర్హతం వా దావాగ్నివాతాతపశోషితం వా| స్వభావతో వా గుణవిప్రహీనం విషం హి దూషీవిషతాముపైతి||” (సు. క. అ. 2) ఇతి| తేనాశు రక్తమితి విషస్యాగ్నేయత్వేన రక్తదుష్టిః| కుపితాశ్చ దోషా ఇతి స్వభావాత్ దోషత్రయప్రకోపకం విషం భవతి| తచ్ఛీతవాతాదిషు కుప్యతీతి| దూష్యోదరం కీర్తితమేతదేవేతి ఏతదేవ సన్నిపాతోదరం దూష్యోదరం కీర్తితం, న పునరధికమిత్యర్థః| రక్తం దూష్యం దూషయిత్వా భవతీతి దూష్యోదరం; కింవా పరస్పరం దూషయంతీతి దోషా ఏవ దూష్యాస్తైః కృతముదరమితి||11-14||–
Adhikarana plIhodaralakShaNam (15-17) · Śloka 17
... ప్లీహోదరం కీర్తయతో నిబోధ ||15||
విదాహ్యభిష్యందిరతస్య జంతోః ప్రదుష్టమత్యర్థమసృక్ కఫశ్చ |
ప్లీహాభివృద్ధిం కురుతః ప్రవృద్ధౌ ప్లీహోత్థమేతజ్జఠరం వదంతి ||16||
తద్వామపార్శ్వే పరివృద్ధిమేతి విశేషతః సీదతి చాతురోऽత్ర |
మందజ్వరాగ్నిః కఫపిత్తలింగైరుపద్రుతః క్షీణబలోऽతిపాండుః |
సవ్యాన్యపార్శ్వే యకృతి ప్రవృద్ధే జ్ఞేయం యకృద్దాల్యుదరం తదేవ ||17||
(సు. ని. అ. 7) |
View original
... प्लीहोदरं कीर्तयतो निबोध ||१५||
विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक् कफश्च |
प्लीहाभिवृद्धिं कुरुतः प्रवृद्धौ प्लीहोत्थमेतज्जठरं वदन्ति ||१६||
तद्वामपार्श्वे परिवृद्धिमेति विशेषतः सीदति चातुरोऽत्र |
मन्दज्वराग्निः कफपित्तलिङ्गैरुपद्रुतः क्षीणबलोऽतिपाण्डुः |
सव्यान्यपार्श्वे यकृति प्रवृद्धे ज्ञेयं यकृद्दाल्युदरं तदेव ||१७||
(सु. नि. अ. ७) |
ప్లీహోదరమాహ– ప్లీహేత్యాది| అసృక్కఫశ్చేత్యసృగ్దుష్ట్యైవ తత్తుల్యకారణతయా పిత్తదుష్టిరప్యుచ్యతే, విదాహినా రక్తం పిత్తం చ దూష్యతే; అత ఏవ పశ్చాత్ వక్ష్యతి– “కఫపిత్తలింగైరుపద్రుతః” ఇతి| అత్ర పిత్తస్య లింగం మందజ్వరః, కఫస్య లింగం మందాగ్నిత్వమితి గదాధరః| ప్లీహోదర ఏవ యకృద్దాల్యుదరస్యావరోధం దర్శయన్నాహ– సవ్యాన్యపార్శ్వ ఇత్యాది| సవ్యాన్యపార్శ్వే దక్షిణపార్శ్వే| తదేవేతి తాదృశమేవ, ప్లీహోదరసమమేవ; న విలక్షణమిత్యర్థః| యకృద్దాలయతి దోషైర్భేదయతీతి యకృద్దాల్యుదరం||15-17||
Adhikarana plIhodare doShasambandhena lakShaNAni (18) · Śloka 18
ఉదావర్తరుజానాహైర్మోహతృడ్దహనజ్వరైః |
గౌరవారుచికాఠిన్యైర్విద్యాత్తత్ర మలాన్ క్రమాత్ ||18||
(వా. ని. అ. 12) |
View original
उदावर्तरुजानाहैर्मोहतृड्दहनज्वरैः |
गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान् क्रमात् ||१८||
(वा. नि. अ. १२) |
తత్ర దోషసంబంధమాహ– ఉదావర్తేత్యాది| ఉదావర్తరుజానాహైర్వాతం, మోహతృడ్దహనజ్వరైః పిత్తం, గౌరవారుచికాఠిన్యైః కఫం జానీయాత్||18||
Adhikarana baddhagudodaralakShaNam (19-20) · Śloka 20
యస్యాంత్రమన్నైరుపలేపిభిర్వా బాలాశ్మభిర్వా పిహితం యథావత్ |
సంచీయతే తస్య మలః సదోషః శనైః శనైః సంకరవచ్చ నాడ్యాం ||19||
నిరుధ్యతే తస్య గుదే పురీషం నిరేతి కృచ్ఛ్రాదపి చాల్పమల్పం |
హృన్నాభిమధ్యే పరివృద్ధిమేతి తస్యోదరం బద్ధగుదం వదంతి ||20||
(సు. ని. అ. 7) |
View original
यस्यान्त्रमन्नैरुपलेपिभिर्वा बालाश्मभिर्वा पिहितं यथावत् |
सञ्चीयते तस्य मलः सदोषः शनैः शनैः सङ्करवच्च नाड्याम् ||१९||
निरुध्यते तस्य गुदे पुरीषं निरेति कृच्छ्रादपि चाल्पमल्पम् |
हृन्नाभिमध्ये परिवृद्धिमेति तस्योदरं बद्धगुदं वदन्ति ||२०||
(सु. नि. अ. ७) |
బద్ధగుదమాహ– యస్యాంత్రమన్నైరిత్యాది| ఉపలేపిభిః పిచ్ఛిలైరన్నైః శాకశాలుకాదిభిః| పిహితం విబద్ధం| యథావదితి యథార్హం| మలః పురీషం| సదోష ఇతి దోషత్రయసహితః| నాడ్యామిత్యంత్రనాడ్యాం| సంకరవదితి సమ్మార్జనీక్షిప్యమాణతృణాద్యవకరో యథా చీయతే క్రమేణ తథేత్యర్థః| బద్ధగుదమితి గుదోపరి అంత్రస్య బద్ధత్వాద్బద్ధగుదం| యదుక్తం చరకే– “పక్ష్మబాలైః సహాన్నేన భుక్తైర్బద్ధాయనే గుదే|” (చ. చి. అ. 13) ఇతి| పురీషాయతనస్య రుద్ధత్వాత్ హృన్నాభిమధ్యేऽన్నపాకస్థానే వృద్ధిః; గుదమాత్రనిరోధే తు మలదోషైర్గుదాదూర్ధ్వమేవోదరవృద్ధిః స్యాత్||19-20||
Adhikarana kShatodaralakShaNam (21) · Śloka 22
శల్యం తథాऽన్నోపహితం యదంత్రం భుక్తం భినత్త్యాగతమన్యథా వా |
తస్మాత్స్రుతోऽంత్రాత్సలిలప్రకాశః స్రావః స్రవేద్వై గుదతస్తు భూయః ||21||
నాభేరధశ్చోదరమేతి వృద్ధిం నిస్తుద్యతే దాల్యతి చాతిమాత్రం |
ఏతత్ పరిస్రావ్యుదరం ప్రదిష్టం ... |22|
(సు. ని. అ. 7) |
View original
शल्यं तथाऽन्नोपहितं यदन्त्रं भुक्तं भिनत्त्यागतमन्यथा वा |
तस्मात्स्रुतोऽन्त्रात्सलिलप्रकाशः स्रावः स्रवेद्वै गुदतस्तु भूयः ||२१||
नाभेरधश्चोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यते दाल्यति चातिमात्रम् |
एतत् परिस्राव्युदरं प्रदिष्टं ... |२२|
(सु. नि. अ. ७) |
క్షతోదరమాహ– శల్యమిత్యాది| శల్యం కంటకశర్కరాది| అన్నోపహితమన్నయుక్తం| భుక్తమాగతమితి అర్థతః పాకాశయాత్; విలోమేనాగతమంత్రం భినత్తి, ఋజ్వాగతం హి శల్యమపి నాంత్రభేదకం| అన్యథా వేతి జృంభణాత్యశనాభ్యామంత్రం భిద్యతే| యదుక్తం చరకే– “శర్కరాతృణలోష్టాస్థికంటకైరన్నసంయుతైః| భిద్యేతాంత్రం యదా భుక్తైర్జృంభయాऽత్యశనేన వా||” (చ. చి. అ. 13) ఇతి| స్రుత ఇతి గలితః| ‘స్రావః స్రవేద్వై గుదతస్తు భూయః’ ఇతి భూయో బహు యథా భవతి తథాऽంత్రాత్ స్రుతః; దోషజేషు పునరుపస్నేహన్యాయేనాల్ప ఏవ స్రావో భూయః పునః పునః గుదతశ్చ స్రవేత్| తుశబ్దశ్చార్థే, భూయఃశబ్దోऽత్రావర్తనీయః; తేనోక్తా వ్యాఖ్యా సాధ్వీ భవతి| నను, భిన్నాంత్రాత్తిర్యగత్ర స్రావనిర్గమః; తత్ కథం “స్రావః స్రవేద్వై గుదతస్తు భూయ” ఇత్యుపపద్యతే? నైవం, సచ్ఛిద్రాంత్రమార్గేణ బహిర్గతస్యాతివృద్ధస్య పునరాగమనాత్ ఉపస్నేహన్యాయాద్వా గుదతః స్రావ ఉపపన్న ఏవ| చరకేऽప్యుక్తం– “పూరయన్ గుదమంత్రం చ జనయత్యుదరం నృణాం|” (చ. చి. అ. 13) ఇతి| తేన స్రావేణ ద్రవస్య నిమ్నగత్వాన్నాభేరధో జఠరం వృద్ధిమేతి; ఏతచ్ఛిద్రోదరం జలోదరమితి భణ్యతే ఇతి గదాధరః| యతశ్చరకేణోక్తం– “తదధో నాభేః ప్రాయోऽభినిర్వర్తమానం జలోదరం స్యాత్|” (చ. చి. అ. 13) ఇతి| తదన్యే నానుమన్యంతే, యతశ్ఛిద్రోదరం శీఘ్రం జలోదరతాం యాతీత్యభిప్రాయేణ చరకేణోక్తం, అన్యథా దకోదరం పృథఙ్న స్యాత్||21||–
Adhikarana dakodarasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (22-24) · Śloka 24
... దకోదరం కీర్తయతో నిబోధ ||22||
యః స్నేహపీతోऽప్యనువాసితో వా వాంతో విరిక్తోऽప్యథవా నిరూఢః |
పిబేజ్జలం శీతలమాశు తస్య స్రోతాంసి దూష్యంతి హి తద్వహాని ||23||
స్నేహోపలిప్తేష్వథవాऽపి తేషు దకోదరం పూర్వవదభ్యుపైతి |
స్నిగ్ధం మహత్తత్పరివృత్తనాభిసమాతతం పూర్ణమివాంబునా చ |
యథా దృతిః క్షుభ్యతి కంపతే చ శబ్దాయతే చాపి దకోదరం తత్ ||24||
(సు. ని. అ. 7) |
View original
... दकोदरं कीर्तयतो निबोध ||२२||
यः स्नेहपीतोऽप्यनुवासितो वा वान्तो विरिक्तोऽप्यथवा निरूढः |
पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्रोतांसि दूष्यन्ति हि तद्वहानि ||२३||
स्नेहोपलिप्तेष्वथवाऽपि तेषु दकोदरं पूर्ववदभ्युपैति |
स्निग्धं महत्तत्परिवृत्तनाभिसमाततं पूर्णमिवाम्बुना च |
यथा दृतिः क्षुभ्यति कम्पते च शब्दायते चापि दकोदरं तत् ||२४||
(सु. नि. अ. ७) |
ఉత్పత్తివిశిష్టం దకోదరమాహ– యః స్నేహపీత ఇత్యాది| స్నేహపీత ఇతి కర్తరి క్తః, తేన స్నేహం పీతవానిత్యర్థః| దూష్యంతీతి స్వకర్మసు దుష్టాని భవంతి| తద్వహాని ఉదకవహాని| తేష్వితి ఉదకవహస్రోతఃసు| పూర్వవదితి యథా పూర్వముక్తం| అన్నరస ఉపస్నేహన్యాయేన బహిర్నిఃసృత్యోదరం జనయతీత్యర్థ ఇతి జేజ్జటః| గదాధరస్త్వాహ– క్షతాంత్రోదరే యథా అధోనాభేరుదరాభివృద్ధిర్గుదస్రావశ్చ తథా జలోదరేऽపి భవతీతి| నను, సర్వేషామేవ ఉపస్నేహన్యాయేన బహిర్నిఃసృతాన్నరసమూలత్వాత్ కథమనుదకత్వం? నైవం, తేషు హి ప్రథమతో నాతిమందత్వాదగ్నేరన్నరసస్యాల్పత్వాచ్చానుదకత్వం, అల్పత్వేన తద్వ్యపదేశాత్; అత్ర తు ప్రాగేవ భూరిజలోత్పత్తిరితి విశేషః| సమాతతం వేదనయా విస్తార్యమాణమివోదరం భవతి| యథా దృతిః క్షుభ్యతీతి దృతిరివ జలపూర్ణా క్షుభ్యతీతి, అంతర్జలచలనమివ ధత్తే| శబ్దాయతే గుడగుడాయతే||22-24||
Adhikarana udarasya sAdhyAsAdhyavicAraH (25-26) · Śloka 27
జన్మనైవోదరం సర్వం ప్రాయః కృచ్ఛ్రతమం మతం |
బలినస్తదజాతాంబు యత్నసాధ్యం నవోత్థితం ||25||
పక్షాద్బద్ధగుదం తూర్ధ్వం సర్వం జాతోదకం తథా |
ప్రాయో భవత్యభావాయ ఛిద్రాంత్రం చోదరం నృణాం ||26||
(చ. చి. అ. 13)0 |27|
View original
जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम् |
बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम् ||२५||
पक्षाद्बद्धगुदं तूर्ध्वं सर्वं जातोदकं तथा |
प्रायो भवत्यभावाय छिद्रान्त्रं चोदरं नृणाम् ||२६||
(च. चि. अ. १३)० |२७|
ఉదరరోగస్య సాధ్యత్వాదిలక్షణమాహ– జన్మనైవేత్యాది| జన్మనైవోదరమితి ఉత్పన్నమాత్రేణైవ| అజాతోదకస్యోదరస్య లక్షణం చరకేऽవగంతవ్యం; తద్యథా– “అశోథమరుణాభాసం సశబ్దం నాతిభారికం| సదా గుడగుడాయంతం సిరాజాలగవాక్షితం|| నాభిం విష్టభ్య పాయౌ తు వేగం కృత్వా ప్రణశ్యతి| హృద్వంక్షణకటీనాభిగుదప్రత్యేకశూలినః|| కర్కశం సృజతో వాతం నాతిమందే చ పావకే| లాలయా విరసే చాస్యే మూత్రేऽల్పే సంహతే విశి|| అజాతోదకమిత్యేతైర్యుక్తం విజ్ఞాయ లక్షణైః|” (చ. చి. అ. 13) ఇతి| అత్ర కర్కశమితి వేగవంతం| జాతోదకలక్షణం చ చరకే యథా– “కుక్షేరతిమాత్రం వృద్ధిః సిరాంతర్ధానగమనం ఉదకపూర్ణదృతిసమానక్షోభస్పర్శనం చ భవతి|” (చ. చి. అ. 13) ఇతి| పక్షాదిత్యాది| బద్ధగుదముదరం పక్షాదూర్ధ్వం వినాశాయ భవతీతి| జాతోదకం పక్షాత్| ప్రాయోగ్రహణేన కదాచిత్ పక్షాదూర్ధ్వమపి న వినాశాయ, తథా శల్యశాస్త్రాభిమతయా చికిత్సయా కదాచిజ్జాతోదకం ఛిద్రాంత్రం బద్ధగుదం చ సిధ్యతీతి దర్శయతి| జాతోదకం ఛిద్రాంత్రం చ వినాశాయ పక్షాదూర్ధ్వమితి సంబంధ ఇతి కేచిత్||25-26||
Adhikarana avasthAvisheSheNodarasyAsAdhyatvam (27-28) · Śloka 28
శూనాక్షం కుటిలోపస్థముపక్లిన్నతనుత్వచం |
బలశోణితమాంసాగ్నిపరిక్షీణం చ వర్జయేత్ ||27||
(చ. చి. అ. 13) |
పార్శ్వభంగాన్నవిద్వేషశోథాతీసారపీడితం |
విరిక్తం చాప్యుదరిణం పూర్యమాణం వివర్జయేత్ ||28||
(సు. సూ. అ. 33) |
View original
शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम् |
बलशोणितमांसाग्निपरिक्षीणं च वर्जयेत् ||२७||
(च. चि. अ. १३) |
पार्श्वभङ्गान्नविद्वेषशोथातीसारपीडितम् |
विरिक्तं चाप्युदरिणं पूर्यमाणं विवर्जयेत् ||२८||
(सु. सू. अ. ३३) |
సాధ్యతయాऽభిహితానామప్యవస్థావిశేషేణాసాధ్యతామాహ– శూనాక్షమిత్యాది| ‘ఉదరిణం’ ఇతి శేషః| కుటిలోపస్థమితి వక్రమేహనం| ఉపక్లిన్నతనుత్వచమితి ఉపక్లిన్నా తన్వీ త్వక్ యస్య తం| అగ్నిపరిక్షీణమితి అగ్నిక్షయశ్చ యద్యప్యుదరే పూర్వమేవ భవతి, తథాऽప్యత్ర విశేషేణాగ్నిక్షయో లక్షణాంతరయుక్తశ్చాసాధ్యతాలింగం సంభవతీతి జ్ఞేయం||27-28||
Adhikarana puShpikA · Śloka 35
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే ఉదరనిదానం సమాప్తం ||35||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उदरनिदानं समाप्तम् ||३५||
ఇతి శ్రీకంఠదత్తవిరచితాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాముదరనిదానం సమాప్తం||35||