Adhikarana udAvartanidAnam (1) · Śloka 1
અથોદાવર્તાનાહનિદાનમ્ |
વાતવિણ્મૂત્રજૃમ્ભાશ્રુક્ષવોદ્ગારવમીન્દ્રિયૈઃ |
ક્ષુત્તૃષ્ણોચ્છ્વાસનિદ્રાણાં ધૃત્યોદાવર્તસમ્ભવઃ ||૧||
View original
अथोदावर्तानाहनिदानम् |
वातविण्मूत्रजृम्भाश्रुक्षवोद्गारवमीन्द्रियैः |
क्षुत्तृष्णोच्छ्वासनिद्राणां धृत्योदावर्तसम्भवः ||१||
ઉદાવર્તેઽપિ શૂલં ભવતીતિ શૂલાનન્તરમુદાવર્તમાહ– વાતેત્યાદિ| અસ્રમશ્રુ, ઇન્દ્રિયશબ્દેનાત્ર શુક્રં, ક્ષુત્ બુભુક્ષા| ધૃત્યા વેગવિધારણેન| એતે વાતાદયસ્ત્રયોદશ નિયમાર્થાઃ; તેનાન્યેષાં ક્રોધાદીનાં વેગવિધારણં ન તદ્ધેતુઃ, સ્વાસ્થ્યહેતુત્વાત્| યદાહ ચરકઃ– “લોભશોકભયક્રોધમાનવેગાન્ વિધારયેત્|” (ચ. સૂ. અ. ૭) ઇત્યાદિ| સર્વોદાવર્તેષુ ચ વાયુરેવ કારણમ્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “સર્વેષ્વેતેષુ વિધિવદુદાવર્તેષુ કૃત્સ્નશઃ| વાયોઃ ક્રિયા વિધાતવ્યાઃ સ્વમાર્ગપ્રતિપત્તયે||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૫) ઇત્યાદિ| ઉદ્ભૂતેન વેગવિધારણેનાવૃતસ્ય વાયોર્વર્તનમિત્યુદાવર્તનિરુક્તિઃ; અન્યે તુ વાયોરૂર્ધ્વમાવર્તો ગમનમિત્યુદાવર્તમાહુઃ; તન્ન, અશ્રુસ્રાવાદેરવ્યાપકત્વાત્; છત્રિણો ગચ્છન્તીતિ ન્યાયેન વા સમાધેયમ્||૧||
Adhikarana vAtanirodhaja-purIShanirodhaja-mUtranirodhaja-jRumbhopaghAtaja-bAShpanirodhaja-kShavathunirodhaja-udgAranirodhaja-chardinigrahaja-shukranirodhaja-kShudhAnirodhaja-tRuShNAvighAtaja-niHshvAsavinigrahaja-nidrAbhighAtajodAvartalakShaNam (2-12) · Śloka 12
વાતમૂત્રપુરીષાણાં સઙ્ગો ધ્માનં ક્લમો રુજા |
જઠરે વાતજાશ્ચાન્યે રોગાઃ સ્યુર્વાતનિગ્રહાત્ ||૨||
(ચ. સૂ. અ. ૭) |
આટોપશૂલૌ પરિકર્તિકા ચ સઙ્ગઃ પુરીષસ્ય તથોર્ધ્વવાતઃ |
પુરીષમાસ્યાદથવા નિરેતિ પુરીષવેગેઽભિહતે નરસ્ય ||૩||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૫) |
બસ્તિમેહનયોઃ શૂલં મૂત્રકૃચ્છ્રં શિરોરુજા |
વિનામો વઙ્ક્ષણાનાહઃ સ્યાલ્લિઙ્ગં મૂત્રનિગ્રહે ||૪||
(ચ. સૂ. અ. ૭) |
મન્યાગલસ્તમ્ભશિરોવિકારા જૃમ્ભોપઘાતાત્ પવનાત્મકાઃ સ્યુઃ |
તથાઽક્ષિનાસાવદનામયાશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રાઃ સહ કર્ણરોગૈઃ ||૫||
આનન્દજં વાઽપ્યથ શોકજં વા નેત્રોદકં પ્રાપ્તમમુઞ્ચતો હિ |
શિરોગુરુત્વં નયનામયાશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રાઃ સહ પીનસેન ||૬||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૫) |
મન્યાસ્તમ્ભઃ શિરઃશૂલમર્દિતાર્ધાવભેદકૌ |
ઇન્દ્રિયાણાં ચ દૌર્બલ્યં ક્ષવથોઃ સ્યાદ્વિધારણાત્ ||૭||
(ચ. સૂ. અ. ૭) |
કણ્ઠાસ્યપૂર્ણત્વમતીવ તોદઃ કૂજશ્ચ વાયોરથવાઽપ્રવૃત્તિઃ |
ઉદ્ગારવેગેઽભિહતે ભવન્તિ ઘોરા વિકારાઃ પવનપ્રસૂતાઃ ||૮||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૫) |
કણ્ડૂકોઠારુચિવ્યઙ્ગશોથપાણ્ડ્વામયજ્વરાઃ |
કુષ્ઠવીસર્પહૃલ્લાસાશ્છર્દિનિગ્રહજા ગદાઃ ||૯||
(ચ. સૂ. અ. ૭) |
મૂત્રાશયે વૈ ગુદમુષ્કયોશ્ચ શોથો રુજા મૂત્રવિનિગ્રહશ્ચ |
શુક્રાશ્મરી તત્સ્રવણં ભવેચ્ચ તે તે વિકારા વિહતે ચ શુક્રે ||૧૦||
તન્દ્રાઙ્ગમર્દાવરુચિઃ શ્રમશ્ચ ક્ષુધાભિઘાતાત્ કૃશતા ચ દૃષ્ટેઃ |
કણ્ઠાસ્યશોષઃ શ્રવણાવરોધસ્તૃષ્ણાવિઘાતાદ્ધૃદયે વ્યથા ચ ||૧૧||
શ્રાન્તસ્ય નિઃશ્વાસવિનિગ્રહેણ હૃદ્રોગમોહાવથવાઽપિ ગુલ્મઃ |
જૃમ્ભાઽઙ્ગમર્દોઽક્ષિશિરોઽતિજાડ્યં નિદ્રાભિઘાતાદથવાઽપિ તન્દ્રા ||૧૨||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૫) |
View original
वातमूत्रपुरीषाणां सङ्गो ध्मानं क्लमो रुजा |
जठरे वातजाश्चान्ये रोगाः स्युर्वातनिग्रहात् ||२||
(च. सू. अ. ७) |
आटोपशूलौ परिकर्तिका च सङ्गः पुरीषस्य तथोर्ध्ववातः |
पुरीषमास्यादथवा निरेति पुरीषवेगेऽभिहते नरस्य ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
बस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजा |
विनामो वङ्क्षणानाहः स्याल्लिङ्गं मूत्रनिग्रहे ||४||
(च. सू. अ. ७) |
मन्यागलस्तम्भशिरोविकारा जृम्भोपघातात् पवनात्मकाः स्युः |
तथाऽक्षिनासावदनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह कर्णरोगैः ||५||
आनन्दजं वाऽप्यथ शोकजं वा नेत्रोदकं प्राप्तममुञ्चतो हि |
शिरोगुरुत्वं नयनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह पीनसेन ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितार्धावभेदकौ |
इन्द्रियाणां च दौर्बल्यं क्षवथोः स्याद्विधारणात् ||७||
(च. सू. अ. ७) |
कण्ठास्यपूर्णत्वमतीव तोदः कूजश्च वायोरथवाऽप्रवृत्तिः |
उद्गारवेगेऽभिहते भवन्ति घोरा विकाराः पवनप्रसूताः ||८||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
कण्डूकोठारुचिव्यङ्गशोथपाण्ड्वामयज्वराः |
कुष्ठवीसर्पहृल्लासाश्छर्दिनिग्रहजा गदाः ||९||
(च. सू. अ. ७) |
मूत्राशये वै गुदमुष्कयोश्च शोथो रुजा मूत्रविनिग्रहश्च |
शुक्राश्मरी तत्स्रवणं भवेच्च ते ते विकारा विहते च शुक्रे ||१०||
तन्द्राङ्गमर्दावरुचिः श्रमश्च क्षुधाभिघातात् कृशता च दृष्टेः |
कण्ठास्यशोषः श्रवणावरोधस्तृष्णाविघाताद्धृदये व्यथा च ||११||
श्रान्तस्य निःश्वासविनिग्रहेण हृद्रोगमोहावथवाऽपि गुल्मः |
जृम्भाऽङ्गमर्दोऽक्षिशिरोऽतिजाड्यं निद्राभिघातादथवाऽपि तन्द्रा ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
ઉક્તવાતાદ્યુદાવર્તાનાં ક્રમેણ લક્ષણમાહ– વાતેત્યાદિ| અન્યે ઇતિ તોદશૂલાદયઃ| મેહનં શેફઃ| વિનામ આનાહપીડયા (બન્ધનવત્પીડયા) નતગાત્રત્વમ્| વઙ્ક્ષણયોરાનાહો બન્ધનવત્પીડા| નેત્રોદકમશ્રુ, પ્રાપ્તમાગતમમુઞ્ચતો ‘નરસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| ચકારાત્તન્ત્રાન્તરોક્તપ્રતિશ્યાયહૃદ્રોગારુચિપ્રભૃતીનાં ગ્રહણમ્| અર્ધાવભેદોઽર્ધશિરઃશૂલમ્| કૂજોઽવ્યક્તભાષણમિતિ કાર્તિકઃ| વાયોરપ્રવૃત્તિરુચ્છ્વાસનિરોધઃ| ઘોરા વિકારાઃ પવનજા હિક્કાદયઃ| મૂત્રાશયે બસ્તૌ, ‘મૂત્રાયન’ ઇતિ પાઠે સ એવાર્થઃ| વૈશબ્દઃ પાદપૂરણે| તત્સ્રવણં શુક્રસ્ય સ્યન્દનમ્| અતિજાડ્યં ગૌરવમ્| ‘શિરોગાત્રાક્ષિગૌરવમ્’ ઇતિ તન્ત્રાન્તરે પાઠઃ||૨-૧૨||
Adhikarana rUkShAdikupitavAtajodAvartasya nidAna-samprApti-lakShaNAni (13-16) · Śloka 16
વાયુઃ કોષ્ઠાનુગો રૂક્ષૈઃ કષાયકટુતિક્તકૈઃ |
ભોજનઃ કુપિતઃ સદ્ય ઉદાવર્તં કરોતિ હિ ||૧૩||
વાતમૂત્રપુરીષાસૃક્કફમેદોવહાનિ વૈ |
સ્રોતાંસ્યુદાવર્તયતિ પુરીષં ચાતિવર્તયેત્ ||૧૪||
તતો હૃદ્બસ્તિશૂલાર્તો હૃલ્લાસારતિપીડિતઃ |
વાતમૂત્રપુરીષાણિ કૃચ્છ્રેણ લભતે નરઃ ||૧૫||
શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયદાહમોહતૃષાજ્વરાન્ |
વમિહિક્કાશિરોરોગમનઃશ્રવણવિભ્રમાન્ |
બહૂનન્યાંશ્ચ લભતે વિકારાન્ વાતકોપજાન્ ||૧૬||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૫) |
View original
वायुः कोष्ठानुगो रूक्षैः कषायकटुतिक्तकैः |
भोजनः कुपितः सद्य उदावर्तं करोति हि ||१३||
वातमूत्रपुरीषासृक्कफमेदोवहानि वै |
स्रोतांस्युदावर्तयति पुरीषं चातिवर्तयेत् ||१४||
ततो हृद्बस्तिशूलार्तो हृल्लासारतिपीडितः |
वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण लभते नरः ||१५||
श्वासकासप्रतिश्यायदाहमोहतृषाज्वरान् |
वमिहिक्काशिरोरोगमनःश्रवणविभ्रमान् |
बहूनन्यांश्च लभते विकारान् वातकोपजान् ||१६||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
વેગનિરોધજાનુદાવર્તાનભિધાય રૂક્ષાદિકુપિતવાતજમાહ– વાયુરિત્યાદિ| ઉદાવર્તયતિ આવૃણોતિ| અતિવર્તયેત્ શોષયેત્| કૃચ્છ્રેણ લભતે ઇતિ કષ્ટેન પ્રવર્તયતિ| અત્ર કેચિત્ સુશ્રુતોક્તમસાધ્યલક્ષણં પઠન્તિ– “તૃષ્ણાર્દિતં પરિક્લિષ્ટં ક્ષીણં શૂલૈરુપદ્રુતમ્| શકૃદ્વમન્તં મતિમાનુદાવર્તિનમુત્સૃજેત્||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૫) ઇતિ||૧૩-૧૬||
Adhikarana AnAhalakShaNam (17-20) · Śloka 20
આમં શકૃદ્વા નિચિતં ક્રમેણ ભૂયો વિબદ્ધં વિગુણાનિલેન |
પ્રવર્તમાનં ન યથાસ્વમેનં વિકારમાનાહમુદાહરન્તિ ||૧૭||
તસ્મિન્ ભવન્ત્યામસમુદ્ભવે તુ તૃષ્ણાપ્રતિશ્યાયશિરોવિદાહાઃ |
આમાશયે શૂલમથો ગુરુત્વં હૃત્સ્તમ્ભ ઉદ્ગારવિઘાતનં ચ ||૧૮||
સ્તમ્ભઃ કટીપૃષ્ઠપુરીષમૂત્રે શૂલોઽથ મૂર્છા શકૃતશ્ચ છર્દિઃ |
શોથશ્ચ પક્વાશયજે ભવન્તિ તથાઽલસોક્તાનિ ચ લક્ષણાનિ ||૧૯||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૬) |
તૃષ્ણાર્દિતં પરિક્લિષ્ટં ક્ષીણં શૂલૈરભિદ્રુતમ્ |
શકૃદ્વમન્તં મતિમાનુદાવર્તિનમુત્સૃજેત્ ||૨૦||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૫) |
View original
आमं शकृद्वा निचितं क्रमेण भूयो विबद्धं विगुणानिलेन |
प्रवर्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति ||१७||
तस्मिन् भवन्त्यामसमुद्भवे तु तृष्णाप्रतिश्यायशिरोविदाहाः |
आमाशये शूलमथो गुरुत्वं हृत्स्तम्भ उद्गारविघातनं च ||१८||
स्तम्भः कटीपृष्ठपुरीषमूत्रे शूलोऽथ मूर्छा शकृतश्च छर्दिः |
शोथश्च पक्वाशयजे भवन्ति तथाऽलसोक्तानि च लक्षणानि ||१९||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
तृष्णार्दितं परिक्लिष्टं क्षीणं शूलैरभिद्रुतम् |
शकृद्वमन्तं मतिमानुदावर्तिनमुत्सृजेत् ||२०||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
ઇદાનીં વિગુણાનિલજત્વેન સમાનચિકિત્સ્યત્વેનાનાહમાહ– આમમિત્યાદિ| નેતિ પૂર્વેણ સમ્બધ્યતે| એવં છર્દિરિત્યેક એવ છકારશ્છન્દોઽનુરોધાત્| સ્તમ્ભશબ્દઃ કટ્યાદેઃ સ્તબ્ધતાવાચી, મૂત્રપુરીષયોશ્ચાપ્રવૃત્તિવાચી| અલસોક્તાનીતિ આધ્માનવાતનિરોધાદીનિ||૧૭-૨૦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને ઉદાવર્તાનાહનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૨૭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उदावर्तानाहनिदानं समाप्तम् ||२७||
ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામુદાવર્તાનાહનિદાનં સમાપ્તમ્||૨૭||