Adhikarana udAvartanidAnam (1) · Śloka 1
અથોદાવર્તાનાહનિદાનમ્ | વાતવિણ્મૂત્રજૃમ્ભાશ્રુક્ષવોદ્ગારવમીન્દ્રિયૈઃ | ક્ષુત્તૃષ્ણોચ્છ્વાસનિદ્રાણાં ધૃત્યોદાવર્તસમ્ભવઃ ||૧||
अथोदावर्तानाहनिदानम् | वातविण्मूत्रजृम्भाश्रुक्षवोद्गारवमीन्द्रियैः | क्षुत्तृष्णोच्छ्वासनिद्राणां धृत्योदावर्तसम्भवः ||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtanirodhaja-purIShanirodhaja-mUtranirodhaja-jRumbhopaghAtaja-bAShpanirodhaja-kShavathunirodhaja-udgAranirodhaja-chardinigrahaja-shukranirodhaja-kShudhAnirodhaja-tRuShNAvighAtaja-niHshvAsavinigrahaja-nidrAbhighAtajodAvartalakShaNam (2-12) · Śloka 12
વાતમૂત્રપુરીષાણાં સઙ્ગો ધ્માનં ક્લમો રુજા | જઠરે વાતજાશ્ચાન્યે રોગાઃ સ્યુર્વાતનિગ્રહાત્ ||૨|| (ચ. સૂ. અ. ૭) | આટોપશૂલૌ પરિકર્તિકા ચ સઙ્ગઃ પુરીષસ્ય તથોર્ધ્વવાતઃ | પુરીષમાસ્યાદથવા નિરેતિ પુરીષવેગેઽભિહતે નરસ્ય ||૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૫) | બસ્તિમેહનયોઃ શૂલં મૂત્રકૃચ્છ્રં શિરોરુજા | વિનામો વઙ્ક્ષણાનાહઃ સ્યાલ્લિઙ્ગં મૂત્રનિગ્રહે ||૪|| (ચ. સૂ. અ. ૭) | મન્યાગલસ્તમ્ભશિરોવિકારા જૃમ્ભોપઘાતાત્ પવનાત્મકાઃ સ્યુઃ | તથાઽક્ષિનાસાવદનામયાશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રાઃ સહ કર્ણરોગૈઃ ||૫|| આનન્દજં વાઽપ્યથ શોકજં વા નેત્રોદકં પ્રાપ્તમમુઞ્ચતો હિ | શિરોગુરુત્વં નયનામયાશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રાઃ સહ પીનસેન ||૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૫) | મન્યાસ્તમ્ભઃ શિરઃશૂલમર્દિતાર્ધાવભેદકૌ | ઇન્દ્રિયાણાં ચ દૌર્બલ્યં ક્ષવથોઃ સ્યાદ્વિધારણાત્ ||૭|| (ચ. સૂ. અ. ૭) | કણ્ઠાસ્યપૂર્ણત્વમતીવ તોદઃ કૂજશ્ચ વાયોરથવાઽપ્રવૃત્તિઃ | ઉદ્ગારવેગેઽભિહતે ભવન્તિ ઘોરા વિકારાઃ પવનપ્રસૂતાઃ ||૮|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૫) | કણ્ડૂકોઠારુચિવ્યઙ્ગશોથપાણ્ડ્વામયજ્વરાઃ | કુષ્ઠવીસર્પહૃલ્લાસાશ્છર્દિનિગ્રહજા ગદાઃ ||૯|| (ચ. સૂ. અ. ૭) | મૂત્રાશયે વૈ ગુદમુષ્કયોશ્ચ શોથો રુજા મૂત્રવિનિગ્રહશ્ચ | શુક્રાશ્મરી તત્સ્રવણં ભવેચ્ચ તે તે વિકારા વિહતે ચ શુક્રે ||૧૦|| તન્દ્રાઙ્ગમર્દાવરુચિઃ શ્રમશ્ચ ક્ષુધાભિઘાતાત્ કૃશતા ચ દૃષ્ટેઃ | કણ્ઠાસ્યશોષઃ શ્રવણાવરોધસ્તૃષ્ણાવિઘાતાદ્ધૃદયે વ્યથા ચ ||૧૧|| શ્રાન્તસ્ય નિઃશ્વાસવિનિગ્રહેણ હૃદ્રોગમોહાવથવાઽપિ ગુલ્મઃ | જૃમ્ભાઽઙ્ગમર્દોઽક્ષિશિરોઽતિજાડ્યં નિદ્રાભિઘાતાદથવાઽપિ તન્દ્રા ||૧૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૫) |
वातमूत्रपुरीषाणां सङ्गो ध्मानं क्लमो रुजा | जठरे वातजाश्चान्ये रोगाः स्युर्वातनिग्रहात् ||२|| (च. सू. अ. ७) | आटोपशूलौ परिकर्तिका च सङ्गः पुरीषस्य तथोर्ध्ववातः | पुरीषमास्यादथवा निरेति पुरीषवेगेऽभिहते नरस्य ||३|| (सु. उ. तं. अ. ५५) | बस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजा | विनामो वङ्क्षणानाहः स्याल्लिङ्गं मूत्रनिग्रहे ||४|| (च. सू. अ. ७) | मन्यागलस्तम्भशिरोविकारा जृम्भोपघातात् पवनात्मकाः स्युः | तथाऽक्षिनासावदनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह कर्णरोगैः ||५|| आनन्दजं वाऽप्यथ शोकजं वा नेत्रोदकं प्राप्तममुञ्चतो हि | शिरोगुरुत्वं नयनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह पीनसेन ||६|| (सु. उ. तं. अ. ५५) | मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितार्धावभेदकौ | इन्द्रियाणां च दौर्बल्यं क्षवथोः स्याद्विधारणात् ||७|| (च. सू. अ. ७) | कण्ठास्यपूर्णत्वमतीव तोदः कूजश्च वायोरथवाऽप्रवृत्तिः | उद्गारवेगेऽभिहते भवन्ति घोरा विकाराः पवनप्रसूताः ||८|| (सु. उ. तं. अ. ५५) | कण्डूकोठारुचिव्यङ्गशोथपाण्ड्वामयज्वराः | कुष्ठवीसर्पहृल्लासाश्छर्दिनिग्रहजा गदाः ||९|| (च. सू. अ. ७) | मूत्राशये वै गुदमुष्कयोश्च शोथो रुजा मूत्रविनिग्रहश्च | शुक्राश्मरी तत्स्रवणं भवेच्च ते ते विकारा विहते च शुक्रे ||१०|| तन्द्राङ्गमर्दावरुचिः श्रमश्च क्षुधाभिघातात् कृशता च दृष्टेः | कण्ठास्यशोषः श्रवणावरोधस्तृष्णाविघाताद्धृदये व्यथा च ||११|| श्रान्तस्य निःश्वासविनिग्रहेण हृद्रोगमोहावथवाऽपि गुल्मः | जृम्भाऽङ्गमर्दोऽक्षिशिरोऽतिजाड्यं निद्राभिघातादथवाऽपि तन्द्रा ||१२|| (सु. उ. तं. अ. ५५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rUkShAdikupitavAtajodAvartasya nidAna-samprApti-lakShaNAni (13-16) · Śloka 16
વાયુઃ કોષ્ઠાનુગો રૂક્ષૈઃ કષાયકટુતિક્તકૈઃ | ભોજનઃ કુપિતઃ સદ્ય ઉદાવર્તં કરોતિ હિ ||૧૩|| વાતમૂત્રપુરીષાસૃક્કફમેદોવહાનિ વૈ | સ્રોતાંસ્યુદાવર્તયતિ પુરીષં ચાતિવર્તયેત્ ||૧૪|| તતો હૃદ્બસ્તિશૂલાર્તો હૃલ્લાસારતિપીડિતઃ | વાતમૂત્રપુરીષાણિ કૃચ્છ્રેણ લભતે નરઃ ||૧૫|| શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયદાહમોહતૃષાજ્વરાન્ | વમિહિક્કાશિરોરોગમનઃશ્રવણવિભ્રમાન્ | બહૂનન્યાંશ્ચ લભતે વિકારાન્ વાતકોપજાન્ ||૧૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૫) |
वायुः कोष्ठानुगो रूक्षैः कषायकटुतिक्तकैः | भोजनः कुपितः सद्य उदावर्तं करोति हि ||१३|| वातमूत्रपुरीषासृक्कफमेदोवहानि वै | स्रोतांस्युदावर्तयति पुरीषं चातिवर्तयेत् ||१४|| ततो हृद्बस्तिशूलार्तो हृल्लासारतिपीडितः | वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण लभते नरः ||१५|| श्वासकासप्रतिश्यायदाहमोहतृषाज्वरान् | वमिहिक्काशिरोरोगमनःश्रवणविभ्रमान् | बहूनन्यांश्च लभते विकारान् वातकोपजान् ||१६|| (सु. उ. तं. अ. ५५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AnAhalakShaNam (17-20) · Śloka 20
આમં શકૃદ્વા નિચિતં ક્રમેણ ભૂયો વિબદ્ધં વિગુણાનિલેન | પ્રવર્તમાનં ન યથાસ્વમેનં વિકારમાનાહમુદાહરન્તિ ||૧૭|| તસ્મિન્ ભવન્ત્યામસમુદ્ભવે તુ તૃષ્ણાપ્રતિશ્યાયશિરોવિદાહાઃ | આમાશયે શૂલમથો ગુરુત્વં હૃત્સ્તમ્ભ ઉદ્ગારવિઘાતનં ચ ||૧૮|| સ્તમ્ભઃ કટીપૃષ્ઠપુરીષમૂત્રે શૂલોઽથ મૂર્છા શકૃતશ્ચ છર્દિઃ | શોથશ્ચ પક્વાશયજે ભવન્તિ તથાઽલસોક્તાનિ ચ લક્ષણાનિ ||૧૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૬) | તૃષ્ણાર્દિતં પરિક્લિષ્ટં ક્ષીણં શૂલૈરભિદ્રુતમ્ | શકૃદ્વમન્તં મતિમાનુદાવર્તિનમુત્સૃજેત્ ||૨૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૫) |
आमं शकृद्वा निचितं क्रमेण भूयो विबद्धं विगुणानिलेन | प्रवर्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति ||१७|| तस्मिन् भवन्त्यामसमुद्भवे तु तृष्णाप्रतिश्यायशिरोविदाहाः | आमाशये शूलमथो गुरुत्वं हृत्स्तम्भ उद्गारविघातनं च ||१८|| स्तम्भः कटीपृष्ठपुरीषमूत्रे शूलोऽथ मूर्छा शकृतश्च छर्दिः | शोथश्च पक्वाशयजे भवन्ति तथाऽलसोक्तानि च लक्षणानि ||१९|| (सु. उ. तं. अ. ५६) | तृष्णार्दितं परिक्लिष्टं क्षीणं शूलैरभिद्रुतम् | शकृद्वमन्तं मतिमानुदावर्तिनमुत्सृजेत् ||२०|| (सु. उ. तं. अ. ५५) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને ઉદાવર્તાનાહનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૨૭||
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उदावर्तानाहनिदानं समाप्तम् ||२७||
🔊 Audio coming soon