Adhikarana udAvartanidAnam (1) · Śloka 1
ಅಥೋದಾವರ್ತಾನಾಹನಿದಾನಮ್ |
ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರಜೃಮ್ಭಾಶ್ರುಕ್ಷವೋದ್ಗಾರವಮೀನ್ದ್ರಿಯೈಃ |
ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣೋಚ್ಛ್ವಾಸನಿದ್ರಾಣಾಂ ಧೃತ್ಯೋದಾವರ್ತಸಮ್ಭವಃ ||೧||
View original
अथोदावर्तानाहनिदानम् |
वातविण्मूत्रजृम्भाश्रुक्षवोद्गारवमीन्द्रियैः |
क्षुत्तृष्णोच्छ्वासनिद्राणां धृत्योदावर्तसम्भवः ||१||
ಉದಾವರ್ತೇಽಪಿ ಶೂಲಂ ಭವತೀತಿ ಶೂಲಾನನ್ತರಮುದಾವರ್ತಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ರಮಶ್ರು, ಇನ್ದ್ರಿಯಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಶುಕ್ರಂ, ಕ್ಷುತ್ ಬುಭುಕ್ಷಾ| ಧೃತ್ಯಾ ವೇಗವಿಧಾರಣೇನ| ಏತೇ ವಾತಾದಯಸ್ತ್ರಯೋದಶ ನಿಯಮಾರ್ಥಾಃ; ತೇನಾನ್ಯೇಷಾಂ ಕ್ರೋಧಾದೀನಾಂ ವೇಗವಿಧಾರಣಂ ನ ತದ್ಧೇತುಃ, ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಹೇತುತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಲೋಭಶೋಕಭಯಕ್ರೋಧಮಾನವೇಗಾನ್ ವಿಧಾರಯೇತ್|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೭) ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೋದಾವರ್ತೇಷು ಚ ವಾಯುರೇವ ಕಾರಣಮ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಸರ್ವೇಷ್ವೇತೇಷು ವಿಧಿವದುದಾವರ್ತೇಷು ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ| ವಾಯೋಃ ಕ್ರಿಯಾ ವಿಧಾತವ್ಯಾಃ ಸ್ವಮಾರ್ಗಪ್ರತಿಪತ್ತಯೇ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೫) ಇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಭೂತೇನ ವೇಗವಿಧಾರಣೇನಾವೃತಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ವರ್ತನಮಿತ್ಯುದಾವರ್ತನಿರುಕ್ತಿಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ವಾಯೋರೂರ್ಧ್ವಮಾವರ್ತೋ ಗಮನಮಿತ್ಯುದಾವರ್ತಮಾಹುಃ; ತನ್ನ, ಅಶ್ರುಸ್ರಾವಾದೇರವ್ಯಾಪಕತ್ವಾತ್; ಛತ್ರಿಣೋ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ನ್ಯಾಯೇನ ವಾ ಸಮಾಧೇಯಮ್||೧||
Adhikarana vAtanirodhaja-purIShanirodhaja-mUtranirodhaja-jRumbhopaghAtaja-bAShpanirodhaja-kShavathunirodhaja-udgAranirodhaja-chardinigrahaja-shukranirodhaja-kShudhAnirodhaja-tRuShNAvighAtaja-niHshvAsavinigrahaja-nidrAbhighAtajodAvartalakShaNam (2-12) · Śloka 12
ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ ಸಙ್ಗೋ ಧ್ಮಾನಂ ಕ್ಲಮೋ ರುಜಾ |
ಜಠರೇ ವಾತಜಾಶ್ಚಾನ್ಯೇ ರೋಗಾಃ ಸ್ಯುರ್ವಾತನಿಗ್ರಹಾತ್ ||೨||
(ಚ. ಸೂ. ಅ. ೭) |
ಆಟೋಪಶೂಲೌ ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ ಚ ಸಙ್ಗಃ ಪುರೀಷಸ್ಯ ತಥೋರ್ಧ್ವವಾತಃ |
ಪುರೀಷಮಾಸ್ಯಾದಥವಾ ನಿರೇತಿ ಪುರೀಷವೇಗೇಽಭಿಹತೇ ನರಸ್ಯ ||೩||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೫) |
ಬಸ್ತಿಮೇಹನಯೋಃ ಶೂಲಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಶಿರೋರುಜಾ |
ವಿನಾಮೋ ವಙ್ಕ್ಷಣಾನಾಹಃ ಸ್ಯಾಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಮೂತ್ರನಿಗ್ರಹೇ ||೪||
(ಚ. ಸೂ. ಅ. ೭) |
ಮನ್ಯಾಗಲಸ್ತಮ್ಭಶಿರೋವಿಕಾರಾ ಜೃಮ್ಭೋಪಘಾತಾತ್ ಪವನಾತ್ಮಕಾಃ ಸ್ಯುಃ |
ತಥಾಽಕ್ಷಿನಾಸಾವದನಾಮಯಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ತೀವ್ರಾಃ ಸಹ ಕರ್ಣರೋಗೈಃ ||೫||
ಆನನ್ದಜಂ ವಾಽಪ್ಯಥ ಶೋಕಜಂ ವಾ ನೇತ್ರೋದಕಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಮುಞ್ಚತೋ ಹಿ |
ಶಿರೋಗುರುತ್ವಂ ನಯನಾಮಯಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ತೀವ್ರಾಃ ಸಹ ಪೀನಸೇನ ||೬||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೫) |
ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಃ ಶಿರಃಶೂಲಮರ್ದಿತಾರ್ಧಾವಭೇದಕೌ |
ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಕ್ಷವಥೋಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿಧಾರಣಾತ್ ||೭||
(ಚ. ಸೂ. ಅ. ೭) |
ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಪೂರ್ಣತ್ವಮತೀವ ತೋದಃ ಕೂಜಶ್ಚ ವಾಯೋರಥವಾಽಪ್ರವೃತ್ತಿಃ |
ಉದ್ಗಾರವೇಗೇಽಭಿಹತೇ ಭವನ್ತಿ ಘೋರಾ ವಿಕಾರಾಃ ಪವನಪ್ರಸೂತಾಃ ||೮||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೫) |
ಕಣ್ಡೂಕೋಠಾರುಚಿವ್ಯಙ್ಗಶೋಥಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಜ್ವರಾಃ |
ಕುಷ್ಠವೀಸರ್ಪಹೃಲ್ಲಾಸಾಶ್ಛರ್ದಿನಿಗ್ರಹಜಾ ಗದಾಃ ||೯||
(ಚ. ಸೂ. ಅ. ೭) |
ಮೂತ್ರಾಶಯೇ ವೈ ಗುದಮುಷ್ಕಯೋಶ್ಚ ಶೋಥೋ ರುಜಾ ಮೂತ್ರವಿನಿಗ್ರಹಶ್ಚ |
ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರೀ ತತ್ಸ್ರವಣಂ ಭವೇಚ್ಚ ತೇ ತೇ ವಿಕಾರಾ ವಿಹತೇ ಚ ಶುಕ್ರೇ ||೧೦||
ತನ್ದ್ರಾಙ್ಗಮರ್ದಾವರುಚಿಃ ಶ್ರಮಶ್ಚ ಕ್ಷುಧಾಭಿಘಾತಾತ್ ಕೃಶತಾ ಚ ದೃಷ್ಟೇಃ |
ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶೋಷಃ ಶ್ರವಣಾವರೋಧಸ್ತೃಷ್ಣಾವಿಘಾತಾದ್ಧೃದಯೇ ವ್ಯಥಾ ಚ ||೧೧||
ಶ್ರಾನ್ತಸ್ಯ ನಿಃಶ್ವಾಸವಿನಿಗ್ರಹೇಣ ಹೃದ್ರೋಗಮೋಹಾವಥವಾಽಪಿ ಗುಲ್ಮಃ |
ಜೃಮ್ಭಾಽಙ್ಗಮರ್ದೋಽಕ್ಷಿಶಿರೋಽತಿಜಾಡ್ಯಂ ನಿದ್ರಾಭಿಘಾತಾದಥವಾಽಪಿ ತನ್ದ್ರಾ ||೧೨||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೫) |
View original
वातमूत्रपुरीषाणां सङ्गो ध्मानं क्लमो रुजा |
जठरे वातजाश्चान्ये रोगाः स्युर्वातनिग्रहात् ||२||
(च. सू. अ. ७) |
आटोपशूलौ परिकर्तिका च सङ्गः पुरीषस्य तथोर्ध्ववातः |
पुरीषमास्यादथवा निरेति पुरीषवेगेऽभिहते नरस्य ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
बस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजा |
विनामो वङ्क्षणानाहः स्याल्लिङ्गं मूत्रनिग्रहे ||४||
(च. सू. अ. ७) |
मन्यागलस्तम्भशिरोविकारा जृम्भोपघातात् पवनात्मकाः स्युः |
तथाऽक्षिनासावदनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह कर्णरोगैः ||५||
आनन्दजं वाऽप्यथ शोकजं वा नेत्रोदकं प्राप्तममुञ्चतो हि |
शिरोगुरुत्वं नयनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह पीनसेन ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितार्धावभेदकौ |
इन्द्रियाणां च दौर्बल्यं क्षवथोः स्याद्विधारणात् ||७||
(च. सू. अ. ७) |
कण्ठास्यपूर्णत्वमतीव तोदः कूजश्च वायोरथवाऽप्रवृत्तिः |
उद्गारवेगेऽभिहते भवन्ति घोरा विकाराः पवनप्रसूताः ||८||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
कण्डूकोठारुचिव्यङ्गशोथपाण्ड्वामयज्वराः |
कुष्ठवीसर्पहृल्लासाश्छर्दिनिग्रहजा गदाः ||९||
(च. सू. अ. ७) |
मूत्राशये वै गुदमुष्कयोश्च शोथो रुजा मूत्रविनिग्रहश्च |
शुक्राश्मरी तत्स्रवणं भवेच्च ते ते विकारा विहते च शुक्रे ||१०||
तन्द्राङ्गमर्दावरुचिः श्रमश्च क्षुधाभिघातात् कृशता च दृष्टेः |
कण्ठास्यशोषः श्रवणावरोधस्तृष्णाविघाताद्धृदये व्यथा च ||११||
श्रान्तस्य निःश्वासविनिग्रहेण हृद्रोगमोहावथवाऽपि गुल्मः |
जृम्भाऽङ्गमर्दोऽक्षिशिरोऽतिजाड्यं निद्राभिघातादथवाऽपि तन्द्रा ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
ಉಕ್ತವಾತಾದ್ಯುದಾವರ್ತಾನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇ ಇತಿ ತೋದಶೂಲಾದಯಃ| ಮೇಹನಂ ಶೇಫಃ| ವಿನಾಮ ಆನಾಹಪೀಡಯಾ (ಬನ್ಧನವತ್ಪೀಡಯಾ) ನತಗಾತ್ರತ್ವಮ್| ವಙ್ಕ್ಷಣಯೋರಾನಾಹೋ ಬನ್ಧನವತ್ಪೀಡಾ| ನೇತ್ರೋದಕಮಶ್ರು, ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಗತಮಮುಞ್ಚತೋ ‘ನರಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಚಕಾರಾತ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಹೃದ್ರೋಗಾರುಚಿಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅರ್ಧಾವಭೇದೋಽರ್ಧಶಿರಃಶೂಲಮ್| ಕೂಜೋಽವ್ಯಕ್ತಭಾಷಣಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ವಾಯೋರಪ್ರವೃತ್ತಿರುಚ್ಛ್ವಾಸನಿರೋಧಃ| ಘೋರಾ ವಿಕಾರಾಃ ಪವನಜಾ ಹಿಕ್ಕಾದಯಃ| ಮೂತ್ರಾಶಯೇ ಬಸ್ತೌ, ‘ಮೂತ್ರಾಯನ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ವೈಶಬ್ದಃ ಪಾದಪೂರಣೇ| ತತ್ಸ್ರವಣಂ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಸ್ಯನ್ದನಮ್| ಅತಿಜಾಡ್ಯಂ ಗೌರವಮ್| ‘ಶಿರೋಗಾತ್ರಾಕ್ಷಿಗೌರವಮ್’ ಇತಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಪಾಠಃ||೨-೧೨||
Adhikarana rUkShAdikupitavAtajodAvartasya nidAna-samprApti-lakShaNAni (13-16) · Śloka 16
ವಾಯುಃ ಕೋಷ್ಠಾನುಗೋ ರೂಕ್ಷೈಃ ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತಕೈಃ |
ಭೋಜನಃ ಕುಪಿತಃ ಸದ್ಯ ಉದಾವರ್ತಂ ಕರೋತಿ ಹಿ ||೧೩||
ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಸೃಕ್ಕಫಮೇದೋವಹಾನಿ ವೈ |
ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯುದಾವರ್ತಯತಿ ಪುರೀಷಂ ಚಾತಿವರ್ತಯೇತ್ ||೧೪||
ತತೋ ಹೃದ್ಬಸ್ತಿಶೂಲಾರ್ತೋ ಹೃಲ್ಲಾಸಾರತಿಪೀಡಿತಃ |
ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಿ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಲಭತೇ ನರಃ ||೧೫||
ಶ್ವಾಸಕಾಸಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯದಾಹಮೋಹತೃಷಾಜ್ವರಾನ್ |
ವಮಿಹಿಕ್ಕಾಶಿರೋರೋಗಮನಃಶ್ರವಣವಿಭ್ರಮಾನ್ |
ಬಹೂನನ್ಯಾಂಶ್ಚ ಲಭತೇ ವಿಕಾರಾನ್ ವಾತಕೋಪಜಾನ್ ||೧೬||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೫) |
View original
वायुः कोष्ठानुगो रूक्षैः कषायकटुतिक्तकैः |
भोजनः कुपितः सद्य उदावर्तं करोति हि ||१३||
वातमूत्रपुरीषासृक्कफमेदोवहानि वै |
स्रोतांस्युदावर्तयति पुरीषं चातिवर्तयेत् ||१४||
ततो हृद्बस्तिशूलार्तो हृल्लासारतिपीडितः |
वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण लभते नरः ||१५||
श्वासकासप्रतिश्यायदाहमोहतृषाज्वरान् |
वमिहिक्काशिरोरोगमनःश्रवणविभ्रमान् |
बहूनन्यांश्च लभते विकारान् वातकोपजान् ||१६||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
ವೇಗನಿರೋಧಜಾನುದಾವರ್ತಾನಭಿಧಾಯ ರೂಕ್ಷಾದಿಕುಪಿತವಾತಜಮಾಹ– ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಉದಾವರ್ತಯತಿ ಆವೃಣೋತಿ| ಅತಿವರ್ತಯೇತ್ ಶೋಷಯೇತ್| ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಲಭತೇ ಇತಿ ಕಷ್ಟೇನ ಪ್ರವರ್ತಯತಿ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಪಠನ್ತಿ– “ತೃಷ್ಣಾರ್ದಿತಂ ಪರಿಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಶೂಲೈರುಪದ್ರುತಮ್| ಶಕೃದ್ವಮನ್ತಂ ಮತಿಮಾನುದಾವರ್ತಿನಮುತ್ಸೃಜೇತ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೫) ಇತಿ||೧೩-೧೬||
Adhikarana AnAhalakShaNam (17-20) · Śloka 20
ಆಮಂ ಶಕೃದ್ವಾ ನಿಚಿತಂ ಕ್ರಮೇಣ ಭೂಯೋ ವಿಬದ್ಧಂ ವಿಗುಣಾನಿಲೇನ |
ಪ್ರವರ್ತಮಾನಂ ನ ಯಥಾಸ್ವಮೇನಂ ವಿಕಾರಮಾನಾಹಮುದಾಹರನ್ತಿ ||೧೭||
ತಸ್ಮಿನ್ ಭವನ್ತ್ಯಾಮಸಮುದ್ಭವೇ ತು ತೃಷ್ಣಾಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಶಿರೋವಿದಾಹಾಃ |
ಆಮಾಶಯೇ ಶೂಲಮಥೋ ಗುರುತ್ವಂ ಹೃತ್ಸ್ತಮ್ಭ ಉದ್ಗಾರವಿಘಾತನಂ ಚ ||೧೮||
ಸ್ತಮ್ಭಃ ಕಟೀಪೃಷ್ಠಪುರೀಷಮೂತ್ರೇ ಶೂಲೋಽಥ ಮೂರ್ಛಾ ಶಕೃತಶ್ಚ ಛರ್ದಿಃ |
ಶೋಥಶ್ಚ ಪಕ್ವಾಶಯಜೇ ಭವನ್ತಿ ತಥಾಽಲಸೋಕ್ತಾನಿ ಚ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ||೧೯||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೬) |
ತೃಷ್ಣಾರ್ದಿತಂ ಪರಿಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಶೂಲೈರಭಿದ್ರುತಮ್ |
ಶಕೃದ್ವಮನ್ತಂ ಮತಿಮಾನುದಾವರ್ತಿನಮುತ್ಸೃಜೇತ್ ||೨೦||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೫) |
View original
आमं शकृद्वा निचितं क्रमेण भूयो विबद्धं विगुणानिलेन |
प्रवर्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति ||१७||
तस्मिन् भवन्त्यामसमुद्भवे तु तृष्णाप्रतिश्यायशिरोविदाहाः |
आमाशये शूलमथो गुरुत्वं हृत्स्तम्भ उद्गारविघातनं च ||१८||
स्तम्भः कटीपृष्ठपुरीषमूत्रे शूलोऽथ मूर्छा शकृतश्च छर्दिः |
शोथश्च पक्वाशयजे भवन्ति तथाऽलसोक्तानि च लक्षणानि ||१९||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
तृष्णार्दितं परिक्लिष्टं क्षीणं शूलैरभिद्रुतम् |
शकृद्वमन्तं मतिमानुदावर्तिनमुत्सृजेत् ||२०||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
ಇದಾನೀಂ ವಿಗುಣಾನಿಲಜತ್ವೇನ ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವೇನಾನಾಹಮಾಹ– ಆಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ನೇತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಏವಂ ಛರ್ದಿರಿತ್ಯೇಕ ಏವ ಛಕಾರಶ್ಛನ್ದೋಽನುರೋಧಾತ್| ಸ್ತಮ್ಭಶಬ್ದಃ ಕಟ್ಯಾದೇಃ ಸ್ತಬ್ಧತಾವಾಚೀ, ಮೂತ್ರಪುರೀಷಯೋಶ್ಚಾಪ್ರವೃತ್ತಿವಾಚೀ| ಅಲಸೋಕ್ತಾನೀತಿ ಆಧ್ಮಾನವಾತನಿರೋಧಾದೀನಿ||೧೭-೨೦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಉದಾವರ್ತಾನಾಹನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೨೭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उदावर्तानाहनिदानं समाप्तम् ||२७||
ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುದಾವರ್ತಾನಾಹನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨೭||