Adhikarana udAvartanidAnam (1) · Śloka 1
അഥോദാവര്താനാഹനിദാനമ് |
വാതവിണ്മൂത്രജൃമ്ഭാശ്രുക്ഷവോദ്ഗാരവമീന്ദ്രിയൈഃ |
ക്ഷുത്തൃഷ്ണോച്ഛ്വാസനിദ്രാണാം ധൃത്യോദാവര്തസമ്ഭവഃ ||൧||
View original
अथोदावर्तानाहनिदानम् |
वातविण्मूत्रजृम्भाश्रुक्षवोद्गारवमीन्द्रियैः |
क्षुत्तृष्णोच्छ्वासनिद्राणां धृत्योदावर्तसम्भवः ||१||
ഉദാവര്തേऽപി ശൂലം ഭവതീതി ശൂലാനന്തരമുദാവര്തമാഹ– വാതേത്യാദി| അസ്രമശ്രു, ഇന്ദ്രിയശബ്ദേനാത്ര ശുക്രം, ക്ഷുത് ബുഭുക്ഷാ| ധൃത്യാ വേഗവിധാരണേന| ഏതേ വാതാദയസ്ത്രയോദശ നിയമാര്ഥാഃ; തേനാന്യേഷാം ക്രോധാദീനാം വേഗവിധാരണം ന തദ്ധേതുഃ, സ്വാസ്ഥ്യഹേതുത്വാത്| യദാഹ ചരകഃ– “ലോഭശോകഭയക്രോധമാനവേഗാന് വിധാരയേത്|” (ച. സൂ. അ. ൭) ഇത്യാദി| സര്വോദാവര്തേഷു ച വായുരേവ കാരണമ്| യദാഹ സുശ്രുതഃ– “സര്വേഷ്വേതേഷു വിധിവദുദാവര്തേഷു കൃത്സ്നശഃ| വായോഃ ക്രിയാ വിധാതവ്യാഃ സ്വമാര്ഗപ്രതിപത്തയേ||” (സു. ഉ. തം. അ. ൫൫) ഇത്യാദി| ഉദ്ഭൂതേന വേഗവിധാരണേനാവൃതസ്യ വായോര്വര്തനമിത്യുദാവര്തനിരുക്തിഃ; അന്യേ തു വായോരൂര്ധ്വമാവര്തോ ഗമനമിത്യുദാവര്തമാഹുഃ; തന്ന, അശ്രുസ്രാവാദേരവ്യാപകത്വാത്; ഛത്രിണോ ഗച്ഛന്തീതി ന്യായേന വാ സമാധേയമ്||൧||
Adhikarana vAtanirodhaja-purIShanirodhaja-mUtranirodhaja-jRumbhopaghAtaja-bAShpanirodhaja-kShavathunirodhaja-udgAranirodhaja-chardinigrahaja-shukranirodhaja-kShudhAnirodhaja-tRuShNAvighAtaja-niHshvAsavinigrahaja-nidrAbhighAtajodAvartalakShaNam (2-12) · Śloka 12
വാതമൂത്രപുരീഷാണാം സങ്ഗോ ധ്മാനം ക്ലമോ രുജാ |
ജഠരേ വാതജാശ്ചാന്യേ രോഗാഃ സ്യുര്വാതനിഗ്രഹാത് ||൨||
(ച. സൂ. അ. ൭) |
ആടോപശൂലൌ പരികര്തികാ ച സങ്ഗഃ പുരീഷസ്യ തഥോര്ധ്വവാതഃ |
പുരീഷമാസ്യാദഥവാ നിരേതി പുരീഷവേഗേऽഭിഹതേ നരസ്യ ||൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൫) |
ബസ്തിമേഹനയോഃ ശൂലം മൂത്രകൃച്ഛ്രം ശിരോരുജാ |
വിനാമോ വങ്ക്ഷണാനാഹഃ സ്യാല്ലിങ്ഗം മൂത്രനിഗ്രഹേ ||൪||
(ച. സൂ. അ. ൭) |
മന്യാഗലസ്തമ്ഭശിരോവികാരാ ജൃമ്ഭോപഘാതാത് പവനാത്മകാഃ സ്യുഃ |
തഥാऽക്ഷിനാസാവദനാമയാശ്ച ഭവന്തി തീവ്രാഃ സഹ കര്ണരോഗൈഃ ||൫||
ആനന്ദജം വാऽപ്യഥ ശോകജം വാ നേത്രോദകം പ്രാപ്തമമുഞ്ചതോ ഹി |
ശിരോഗുരുത്വം നയനാമയാശ്ച ഭവന്തി തീവ്രാഃ സഹ പീനസേന ||൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൫) |
മന്യാസ്തമ്ഭഃ ശിരഃശൂലമര്ദിതാര്ധാവഭേദകൌ |
ഇന്ദ്രിയാണാം ച ദൌര്ബല്യം ക്ഷവഥോഃ സ്യാദ്വിധാരണാത് ||൭||
(ച. സൂ. അ. ൭) |
കണ്ഠാസ്യപൂര്ണത്വമതീവ തോദഃ കൂജശ്ച വായോരഥവാऽപ്രവൃത്തിഃ |
ഉദ്ഗാരവേഗേऽഭിഹതേ ഭവന്തി ഘോരാ വികാരാഃ പവനപ്രസൂതാഃ ||൮||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൫) |
കണ്ഡൂകോഠാരുചിവ്യങ്ഗശോഥപാണ്ഡ്വാമയജ്വരാഃ |
കുഷ്ഠവീസര്പഹൃല്ലാസാശ്ഛര്ദിനിഗ്രഹജാ ഗദാഃ ||൯||
(ച. സൂ. അ. ൭) |
മൂത്രാശയേ വൈ ഗുദമുഷ്കയോശ്ച ശോഥോ രുജാ മൂത്രവിനിഗ്രഹശ്ച |
ശുക്രാശ്മരീ തത്സ്രവണം ഭവേച്ച തേ തേ വികാരാ വിഹതേ ച ശുക്രേ ||൧൦||
തന്ദ്രാങ്ഗമര്ദാവരുചിഃ ശ്രമശ്ച ക്ഷുധാഭിഘാതാത് കൃശതാ ച ദൃഷ്ടേഃ |
കണ്ഠാസ്യശോഷഃ ശ്രവണാവരോധസ്തൃഷ്ണാവിഘാതാദ്ധൃദയേ വ്യഥാ ച ||൧൧||
ശ്രാന്തസ്യ നിഃശ്വാസവിനിഗ്രഹേണ ഹൃദ്രോഗമോഹാവഥവാऽപി ഗുല്മഃ |
ജൃമ്ഭാऽങ്ഗമര്ദോऽക്ഷിശിരോऽതിജാഡ്യം നിദ്രാഭിഘാതാദഥവാऽപി തന്ദ്രാ ||൧൨||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൫) |
View original
वातमूत्रपुरीषाणां सङ्गो ध्मानं क्लमो रुजा |
जठरे वातजाश्चान्ये रोगाः स्युर्वातनिग्रहात् ||२||
(च. सू. अ. ७) |
आटोपशूलौ परिकर्तिका च सङ्गः पुरीषस्य तथोर्ध्ववातः |
पुरीषमास्यादथवा निरेति पुरीषवेगेऽभिहते नरस्य ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
बस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजा |
विनामो वङ्क्षणानाहः स्याल्लिङ्गं मूत्रनिग्रहे ||४||
(च. सू. अ. ७) |
मन्यागलस्तम्भशिरोविकारा जृम्भोपघातात् पवनात्मकाः स्युः |
तथाऽक्षिनासावदनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह कर्णरोगैः ||५||
आनन्दजं वाऽप्यथ शोकजं वा नेत्रोदकं प्राप्तममुञ्चतो हि |
शिरोगुरुत्वं नयनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह पीनसेन ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितार्धावभेदकौ |
इन्द्रियाणां च दौर्बल्यं क्षवथोः स्याद्विधारणात् ||७||
(च. सू. अ. ७) |
कण्ठास्यपूर्णत्वमतीव तोदः कूजश्च वायोरथवाऽप्रवृत्तिः |
उद्गारवेगेऽभिहते भवन्ति घोरा विकाराः पवनप्रसूताः ||८||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
कण्डूकोठारुचिव्यङ्गशोथपाण्ड्वामयज्वराः |
कुष्ठवीसर्पहृल्लासाश्छर्दिनिग्रहजा गदाः ||९||
(च. सू. अ. ७) |
मूत्राशये वै गुदमुष्कयोश्च शोथो रुजा मूत्रविनिग्रहश्च |
शुक्राश्मरी तत्स्रवणं भवेच्च ते ते विकारा विहते च शुक्रे ||१०||
तन्द्राङ्गमर्दावरुचिः श्रमश्च क्षुधाभिघातात् कृशता च दृष्टेः |
कण्ठास्यशोषः श्रवणावरोधस्तृष्णाविघाताद्धृदये व्यथा च ||११||
श्रान्तस्य निःश्वासविनिग्रहेण हृद्रोगमोहावथवाऽपि गुल्मः |
जृम्भाऽङ्गमर्दोऽक्षिशिरोऽतिजाड्यं निद्राभिघातादथवाऽपि तन्द्रा ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
ഉക്തവാതാദ്യുദാവര്താനാം ക്രമേണ ലക്ഷണമാഹ– വാതേത്യാദി| അന്യേ ഇതി തോദശൂലാദയഃ| മേഹനം ശേഫഃ| വിനാമ ആനാഹപീഡയാ (ബന്ധനവത്പീഡയാ) നതഗാത്രത്വമ്| വങ്ക്ഷണയോരാനാഹോ ബന്ധനവത്പീഡാ| നേത്രോദകമശ്രു, പ്രാപ്തമാഗതമമുഞ്ചതോ ‘നരസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ| ചകാരാത്തന്ത്രാന്തരോക്തപ്രതിശ്യായഹൃദ്രോഗാരുചിപ്രഭൃതീനാം ഗ്രഹണമ്| അര്ധാവഭേദോऽര്ധശിരഃശൂലമ്| കൂജോऽവ്യക്തഭാഷണമിതി കാര്തികഃ| വായോരപ്രവൃത്തിരുച്ഛ്വാസനിരോധഃ| ഘോരാ വികാരാഃ പവനജാ ഹിക്കാദയഃ| മൂത്രാശയേ ബസ്തൌ, ‘മൂത്രായന’ ഇതി പാഠേ സ ഏവാര്ഥഃ| വൈശബ്ദഃ പാദപൂരണേ| തത്സ്രവണം ശുക്രസ്യ സ്യന്ദനമ്| അതിജാഡ്യം ഗൌരവമ്| ‘ശിരോഗാത്രാക്ഷിഗൌരവമ്’ ഇതി തന്ത്രാന്തരേ പാഠഃ||൨-൧൨||
Adhikarana rUkShAdikupitavAtajodAvartasya nidAna-samprApti-lakShaNAni (13-16) · Śloka 16
വായുഃ കോഷ്ഠാനുഗോ രൂക്ഷൈഃ കഷായകടുതിക്തകൈഃ |
ഭോജനഃ കുപിതഃ സദ്യ ഉദാവര്തം കരോതി ഹി ||൧൩||
വാതമൂത്രപുരീഷാസൃക്കഫമേദോവഹാനി വൈ |
സ്രോതാംസ്യുദാവര്തയതി പുരീഷം ചാതിവര്തയേത് ||൧൪||
തതോ ഹൃദ്ബസ്തിശൂലാര്തോ ഹൃല്ലാസാരതിപീഡിതഃ |
വാതമൂത്രപുരീഷാണി കൃച്ഛ്രേണ ലഭതേ നരഃ ||൧൫||
ശ്വാസകാസപ്രതിശ്യായദാഹമോഹതൃഷാജ്വരാന് |
വമിഹിക്കാശിരോരോഗമനഃശ്രവണവിഭ്രമാന് |
ബഹൂനന്യാംശ്ച ലഭതേ വികാരാന് വാതകോപജാന് ||൧൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൫) |
View original
वायुः कोष्ठानुगो रूक्षैः कषायकटुतिक्तकैः |
भोजनः कुपितः सद्य उदावर्तं करोति हि ||१३||
वातमूत्रपुरीषासृक्कफमेदोवहानि वै |
स्रोतांस्युदावर्तयति पुरीषं चातिवर्तयेत् ||१४||
ततो हृद्बस्तिशूलार्तो हृल्लासारतिपीडितः |
वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण लभते नरः ||१५||
श्वासकासप्रतिश्यायदाहमोहतृषाज्वरान् |
वमिहिक्काशिरोरोगमनःश्रवणविभ्रमान् |
बहूनन्यांश्च लभते विकारान् वातकोपजान् ||१६||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
വേഗനിരോധജാനുദാവര്താനഭിധായ രൂക്ഷാദികുപിതവാതജമാഹ– വായുരിത്യാദി| ഉദാവര്തയതി ആവൃണോതി| അതിവര്തയേത് ശോഷയേത്| കൃച്ഛ്രേണ ലഭതേ ഇതി കഷ്ടേന പ്രവര്തയതി| അത്ര കേചിത് സുശ്രുതോക്തമസാധ്യലക്ഷണം പഠന്തി– “തൃഷ്ണാര്ദിതം പരിക്ലിഷ്ടം ക്ഷീണം ശൂലൈരുപദ്രുതമ്| ശകൃദ്വമന്തം മതിമാനുദാവര്തിനമുത്സൃജേത്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൫൫) ഇതി||൧൩-൧൬||
Adhikarana AnAhalakShaNam (17-20) · Śloka 20
ആമം ശകൃദ്വാ നിചിതം ക്രമേണ ഭൂയോ വിബദ്ധം വിഗുണാനിലേന |
പ്രവര്തമാനം ന യഥാസ്വമേനം വികാരമാനാഹമുദാഹരന്തി ||൧൭||
തസ്മിന് ഭവന്ത്യാമസമുദ്ഭവേ തു തൃഷ്ണാപ്രതിശ്യായശിരോവിദാഹാഃ |
ആമാശയേ ശൂലമഥോ ഗുരുത്വം ഹൃത്സ്തമ്ഭ ഉദ്ഗാരവിഘാതനം ച ||൧൮||
സ്തമ്ഭഃ കടീപൃഷ്ഠപുരീഷമൂത്രേ ശൂലോऽഥ മൂര്ഛാ ശകൃതശ്ച ഛര്ദിഃ |
ശോഥശ്ച പക്വാശയജേ ഭവന്തി തഥാऽലസോക്താനി ച ലക്ഷണാനി ||൧൯||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൬) |
തൃഷ്ണാര്ദിതം പരിക്ലിഷ്ടം ക്ഷീണം ശൂലൈരഭിദ്രുതമ് |
ശകൃദ്വമന്തം മതിമാനുദാവര്തിനമുത്സൃജേത് ||൨൦||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൫) |
View original
आमं शकृद्वा निचितं क्रमेण भूयो विबद्धं विगुणानिलेन |
प्रवर्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति ||१७||
तस्मिन् भवन्त्यामसमुद्भवे तु तृष्णाप्रतिश्यायशिरोविदाहाः |
आमाशये शूलमथो गुरुत्वं हृत्स्तम्भ उद्गारविघातनं च ||१८||
स्तम्भः कटीपृष्ठपुरीषमूत्रे शूलोऽथ मूर्छा शकृतश्च छर्दिः |
शोथश्च पक्वाशयजे भवन्ति तथाऽलसोक्तानि च लक्षणानि ||१९||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
तृष्णार्दितं परिक्लिष्टं क्षीणं शूलैरभिद्रुतम् |
शकृद्वमन्तं मतिमानुदावर्तिनमुत्सृजेत् ||२०||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
ഇദാനീം വിഗുണാനിലജത്വേന സമാനചികിത്സ്യത്വേനാനാഹമാഹ– ആമമിത്യാദി| നേതി പൂര്വേണ സമ്ബധ്യതേ| ഏവം ഛര്ദിരിത്യേക ഏവ ഛകാരശ്ഛന്ദോऽനുരോധാത്| സ്തമ്ഭശബ്ദഃ കട്യാദേഃ സ്തബ്ധതാവാചീ, മൂത്രപുരീഷയോശ്ചാപ്രവൃത്തിവാചീ| അലസോക്താനീതി ആധ്മാനവാതനിരോധാദീനി||൧൭-൨൦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ഉദാവര്താനാഹനിദാനം സമാപ്തമ് ||൨൭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उदावर्तानाहनिदानं समाप्तम् ||२७||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമുദാവര്താനാഹനിദാനം സമാപ്തമ്||൨൭||