20. unmādanidānam

Adhikarana unmAdaniruktiH (1) · Śloka 1

અથોન્માદનિદાનમ્ | મદયન્ત્યુદ્ગતા દોષા યસ્માદુન્માર્ગમાગતાઃ | માનસોઽયમતો વ્યાધિરુન્માદ ઇતિ કીર્તિતઃ ||૧|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૨) |

મદાત્યયે ‘ઉન્માદમિવ ચાપરમ્’ ઇત્યનેન ઉન્માદસઙ્કીર્તનમુન્માદસાદૃશ્યં ચોક્તં, તથા મદાત્યયેઽપિ દાહો ભવતીતિ સ્વલ્પવક્તવ્યતયા દાહમભિધાયોન્માદારમ્ભઃ, તસ્ય નિરુક્તિમાહ– મદયન્તીત્યાદિ| મદયન્તિ મનોવિભ્રમં કુર્વન્તિ, ઉન્માર્ગમાગતા વિમાર્ગમાગતા મનોવહાધમનીરનુપ્રાપ્તાઃ| ઉદ્ગતા વૃદ્ધાઃ, અથવા ઊર્ધ્વં હૃદયં ગતાઃ, એતેનોત્પૂર્વેણૈવ દોષાણાં વૃદ્ધત્વં વિમાર્ગગત્વં ચ દર્શિતમ્||૧||

Adhikarana unmAdabhedAH (2-3) · Śloka 3

એકૈકશઃ સર્વશશ્ચ દોષૈરત્યર્થમૂર્છિતૈઃ | માનસેન ચ દુઃખેન સ ચ પઞ્ચવિધો મતઃ ||૨|| વિષાદ્ભવતિ ષષ્ઠશ્ચ યથાસ્વં તત્ર ભેષજમ્ | સ ચાપ્રવૃદ્ધસ્તરુણો મદસઞ્જ્ઞાં બિભર્તિ ચ ||૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૨) |

પ્રકારભેદમાહ– એકૈકશ ઇત્યાદિ| માનસેન ચ દુઃખેનેતિ શોકાદિના| સ ચેતિ ષડ્વિધોઽપિ| અત્રાપ્રવૃદ્ધપદમુપાદાયાપિ તરુણપદપ્રયોગં કુર્વતા સુશ્રુતેન સ્વતન્ત્રોઽપિ દોષજનિતો મદો ભવતીતિ દર્શિતમ્| અત એવ ચરકે વિધિશોણિતીયાધ્યાયે (ચ. સૂ. અ. ૨૪) ઉન્માદાત્ પૃથગેવ પઠિતઃ સનિદાનચિકિત્સિત ઇતિ||૨-૩||

Adhikarana unmAdasAmAnyanidAnam (4) · Śloka 4

વિરુદ્ધદુષ્ટાશુચિભોજનનિ પ્રધર્ષણં દેવગુરુદ્વિજાનામ્ | ઉન્માદહેતુર્ભયહર્ષપૂર્વો મનોઽભિઘાતો વિષમાશ્ચ ચેષ્ટાઃ ||૪|| (ચ. ચિ. અ. ૯) |

સામાન્યહેતુમાહ– વિરુદ્ધેત્યાદિ| દુષ્ટં ગરસહિતમન્નાદિ| પ્રધર્ષણં ‘ધૃષ’ પ્રધર્ષણે, ઇત્યસ્માત્ પ્રધર્ષણમભિભવઃ| ભયહર્ષપૂર્વો મનોઽભિઘાત ઇતિ ભયહર્ષાભ્યાં મનસોઽભિભવઃ; ભયહર્ષપૂર્વ ઇતિ ભયં હર્ષો દ્વૌ વા પૂર્વં યસ્ય સ તથા; પૂર્વશબ્દોઽત્ર કારણવાચી, ચકારોઽત્ર લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન કામક્રોધલોભાદયોઽપિ કારણમિતિ જેજ્જટઃ; અન્યે ત્વાહુઃ– ક્રોધાદિભિરપિ ભયહર્ષપૂર્વક એવ ભવતીતિ તેન તૌ નિર્દિષ્ટૌ| વિષમાશ્ચ ચેષ્ટા ઇતિ વિષમાઙ્ગન્યાસબલવદ્વિગ્રહાદય ઉન્માદહેતવ ઇતિ યોજ્યમ્||૪||

Adhikarana unmAdasamprAptiH (5) · Śloka 5

તૈરલ્પસત્ત્વસ્ય મલાઃ પ્રદુષ્ટા બુદ્ધેર્નિવાસં હૃદયં પ્રદૂષ્ય | સ્રોતાંસ્યધિષ્ઠાય મનોવહાનિ પ્રમોહયન્ત્યાશુ નરસ્ય ચેતઃ ||૫|| (ચ. ચિ. અ. ૧) |

સમ્પ્રાપ્તિમાહ– તૈરિત્યાદિ| તૈરુક્તહેતુભિઃ| અલ્પસત્ત્વસ્ય અલ્પસત્ત્વગુણસ્યેતિ ચક્રઃ; જેજ્જટસ્ત્વાહ– સત્ત્વં મનઃ, તસ્ય ચાલ્પત્વં રજસ્તમોભ્યામાવૃતત્વેનાલ્પજ્ઞાનજનકત્વાત્| મલા વાતાદયઃ| બુદ્ધેર્નિવાસં હૃદયમિત્યનેન હૃદયસ્યાશ્રયસ્ય દુષ્ટ્યા તદાશ્રિતજ્ઞાનસ્યાપિ દુષ્ટિર્ભવતીતિ દર્શયતિ| સ્રોતાંસિ મનોવહાનીતિ હૃદયાશ્રિતા દશ ધમન્યઃ; એતચ્ચ વિશેષેણ બોધ્યં, નિખિલદેહસ્રોતસામેવ મનોઽધિષ્ઠાનત્વેન ચરકે દર્શિતત્વાત્| અધિષ્ઠાય વ્યાપ્યેત્યર્થઃ||૫||

Adhikarana unmAdasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6

ધીવિભ્રમઃ સત્ત્વપરિપ્લવશ્ચ પર્યાકુલા દૃષ્ટિરધીરતા ચ | અબદ્ધવાક્ત્વં હૃદયં ચ શૂન્યં સામાન્યમુન્માદગદસ્ય લિઙ્ગમ્ ||૬|| (ચ. ચિ. અ. ૯) |

સામાન્યરૂપમાહ– ધીવિભ્રમ ઇત્યાદિ| એતત્ સામાન્યં પૂર્વરૂપમિતિ જેજ્જટઃ, સામાન્યરૂપમિતિ ચક્રઃ| ધીવિભ્રમો ભ્રાન્તજ્ઞાનત્વમ્| સત્ત્વપરિપ્લવો મનસશ્ચઞ્ચલત્વમ્| અધીરતા કાતરત્વમ્| અબદ્ધવાક્ત્વમસમ્બદ્ધવચનત્વમ્| લિઙ્ગ્યતેઽનેનેતિ લિઙ્ગ, તેન પૂર્વરૂપં રૂપં ચેતિ વ્યાખ્યાતમ્||૬||

Adhikarana vAtikonmAdasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (7-8) · Śloka 8

રૂક્ષાલ્પશીતાન્નવિરેકધાતુક્ષયોપવાસૈરનિલોઽતિવૃદ્ધઃ | ચિન્તાદિદુષ્ટં હૃદયં પ્રદૂષ્ય બુદ્ધિં સ્મૃતિં ચાપ્યુપહન્તિ શીઘ્રમ્ ||૭|| અસ્થાનહાસસ્મિતનૃત્યગીતવાગઙ્ગવિક્ષેપણરોદનાનિ | પારુષ્યકાર્શ્યારુણવર્ણતાશ્ચ જીર્ણે બલં ચાનિલજસ્ય રૂપમ્ ||૮|| (ચ. ચિ. અ. ૯) |

વાતજમાહ– રૂક્ષેત્યાદિ| વિરેકશબ્દેનાત્ર વાન્તિરપ્યભિધીયતે, વિરેચયતિ દેહાન્મલં પૃથક્કરોતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા| અસ્થાનહાસેત્યાદિ અસ્થાનેઽવિષયે હાસોઽસ્થાનહાસઃ; એવમસ્થાનશબ્દઃ સ્મિતાદિષુ પ્રયોજ્યઃ| સ્મિતમીષદ્ધાસઃ| અઙ્ગવિક્ષેપો વિરુદ્ધચેષ્ટા| જીર્ણે બલમિતિ જીર્ણે આહારે વ્યાધેર્બલં ભવતિ||૭-૮||

Adhikarana paittikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10

અજીર્ણકટ્વમ્લવિદાહ્યશીતૈર્ભોજ્યૈશ્ચિતં પિત્તમુદીર્ણવેગમ્ | ઉન્માદમત્યુગ્રમનાત્મકસ્ય હૃદિ સ્થિતં પૂર્વવદાશુ કુર્યાત્ ||૯|| અમર્ષસંરમ્ભવિનગ્નભાવાઃ સન્તર્જનાતિદ્રવણૌષ્ણ્યરોષાઃ | પ્રચ્છાયશીતાન્નજલાભિલાષઃ પીતા ચ ભાઃ પિત્તકૃતસ્ય લિઙ્ગમ્ ||૧૦|| (ચ. ચિ. અ. ૯) |

પિત્તજમાહ– અજીર્ણેત્યાદિ| અશીતૈરિતિ ઉષ્ણૈઃ| ઉન્માદમત્યુગ્રમિતિ અત્યુગ્રં તીવ્રવેગમ્, ‘ઉન્માદયત્યુગ્રમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરે ઉગ્રં યથા ભવતિ તથા ઉન્માદં જનયતિ| અનાત્મકસ્ય અનાત્મવતઃ| પૂર્વવદિતિ ચિન્તાદિદુષ્ટહૃદયસ્ય બુદ્ધ્યાદિકમુપહત્યેત્યાદિસમ્પ્રાપ્ત્યા| કુર્યાદિતિ વક્ષ્યમાણં લિઙ્ગમિતિ શેષઃ| અત્ર પક્ષે કિં તલ્લિઙ્ગમિત્યાહ– અમર્ષેત્યાદિ– અમર્ષોઽસહિષ્ણુત્વં, ન તુ રોષઃ; તસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્| સંરમ્ભ આરભટી; વિનગ્નભાવો નગ્નત્વમ્| સન્તર્જનં પરિત્રાસનમ્, અતિદ્રવણં પલાયનમ્, ઔષ્ણ્યં ગાત્રસ્ય; ‘ઔષ્ઠ્યમ્ ઇતિ પાઠાન્તરે વિકૃતૌષ્ઠત્વમ્| પ્રચ્છાયશીતાન્નજલાભિલાષ ઇતિ છાયાયાં શીતયોરન્નજલયોરભિલાષઃ||૯-૧૦||

Adhikarana shlaiShmikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12

સમ્પૂરણૈર્મન્દવિચેષ્ટિતસ્ય સોષ્મા કફો મર્મણિ સમ્પ્રદુષ્ટઃ | બુદ્ધિં સ્મૃતિં ચાપ્યુપહત્ય ચિત્તં પ્રમોહયન્ સઞ્જનયેદ્વિકારમ્ ||૧૧|| વાક્ચેષ્ટિતં મન્દમરોચકશ્ચ નારીવિવિક્તપ્રિયતાઽતિનિદ્રા | છર્દિશ્ચ લાલા ચ બલં ચ ભુક્તે નખાદિશૌક્લ્યં ચ કફાત્મકે સ્યાત્ | (ચ. ચિ. અ. ૯) ||૧૨||

કફજમાહ– સમ્પૂરણૈરિત્યાદિ| મન્દવિચેષ્ટિતસ્ય આયાસશૂન્યસ્ય| સમ્પૂરણૈર્ભોજનાદિભિઃ, કફો દુષ્ટ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| સોષ્મા સપિત્તઃ| કફેનાપિ ક્રિયમાણ ઉન્માદોઽવશ્યં સપિત્તેન ક્રિયતે વ્યાધિમહિમ્ના, યથા મૂર્છા| અન્યે ત્વાહુઃ– કેવલકફેનાપિ ક્રિયતે, સોષ્મપદેન તુ દ્વન્દ્વજોઽપિ ભવતીતિ સૂચ્યતે| અન્યે ત્વાહુઃ– ઊષ્મશબ્દેન શક્તિરુચ્યતે, તેનોત્કૃષ્ટશક્તિકઃ કફ ઇત્યર્થઃ| મર્મણીતિ હૃદયે| વિકારમુન્માદમ્| વાગિત્યાદિ નારીવિવિક્તપ્રિયતેતિ નારીપ્રિયતા વિજનપ્રિયતા ચ| બલં ચ ભુક્તે ઇતિ ‘વ્યાધેઃ’ ઇતિ શેષઃ| નખાદીત્યાદિશબ્દેન ત્વઙ્મૂત્રનેત્રાદીનાં ગ્રહણમ્||૧૧-૧૨||

Adhikarana sAnnipAtikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (13) · Śloka 13

યઃ સન્નિપાતપ્રભવોઽતિઘોરઃ સર્વૈઃ સમસ્તૈઃ સ ચ હેતુભિઃ સ્યાત્ | સર્વાણિ રૂપાણિ બિભર્તિ તાદૃગ્વિરુદ્ધભૈષજ્યવિધિર્વિવર્જ્યઃ ||૧૩|| (ચ. ચિ. અ. ૯) |

સાન્નિપાતિકમાહ– ય ઇત્યાદિ| સર્વૈઃ સમસ્તૈરિતિ સર્વૈરિતિ કૃત્વાઽપિ યત્ સમસ્તૈરિતિ કરોતિ તેનૈવં બોધયતિ– વાતાદયોઽનેકૈઃ સ્વનિદાનૈઃ કુપિતા ઉન્માદં જનયન્તિ, નતુ પ્રત્યેકમેકનિદાનકુપિતાઃ| વિરુદ્ધભૈષજ્યવિધિર્વિવર્જ્ય ઇતિ અયમભિસન્ધિઃ– ત્રિદોષજે પ્રત્યેકં વાતાદિપ્રત્યનીકા ક્રિયા કાર્યા, સા ચ પરસ્પરવિરોધિની, ત્રિદોષહરં ચ કિઞ્ચિદેવ દ્રવ્યમામલક્યાદિ, તત્તુ નાત્ર યૌગિકં “ન હિ સર્વાણિ સર્વત્ર યૌગિકાનિ ભવન્તિ” ઇતિ વચનાત્| નનુ, યદ્યેવં તદા સર્વ એવ હિ ત્રિદોષજવિકારા અસાધ્યાઃ ભવેયુરિત્યત ઉક્તમ્– તાદૃગિતિ| કોઽપ્યયં સમ્પ્રાપ્તિવિશેષો રોગવિશેષો વા, યેનાયં વિરુદ્ધભૈષજ્યવિધિર્ન તુ સર્વ ઇત્યર્થઃ| અન્યે ત્વાહુઃ– સર્વૈઃ સમસ્તૈર્હેતુભિર્યૈઃ કૃતઃ સ એવાસાધ્યઃ, ન ત્વલ્પહેતુકૃત ઇતિ||૧૩||

Adhikarana shokAdijonmAdasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (14) · Śloka 14

ચોરૈર્નરેન્દ્રપુરુષૈરરિભિસ્તથાઽન્યૈર્વિત્રાસિતસ્ય ધનબાન્ધવસઙ્ક્ષયાદ્વા | ગાઢં ક્ષતે મનસિ ચ પ્રિયયા રિરંસોર્જાયેત ચોત્કટતમો મનસો વિકારઃ ||૧૪|| ચિત્રં બ્રવીતિ ચ મનોઽનુગતં વિસઞ્જ્ઞો ગાયત્યથો હસતિ રોદિતિ ચાપિ મૂઢઃ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૨) |

શોકાદિજમાહ– ચોરૈરિત્યાદિ| ક્ષતે ઉપહતે, પ્રિયયા રિરંસોઃ કામુકસ્ય અપ્રાપ્તયા પ્રિયયા ક્ષતે મનસીતિ સમ્બન્ધઃ| તસ્ય લક્ષણમાહ– ચિત્રમિત્યાદિ| ચિત્રં વિવિધમ્| મનોઽનુગતં ગોપ્યમપિ| વિસઞ્જ્ઞો વિપરીતજ્ઞાનઃ, અત એવ મૂઢઃ||૧૪||–

Adhikarana viShajonmAdalakShaNam (15) · Śloka 15

રક્તેક્ષણો હતબલેન્દ્રિયભાઃ સુદીનઃ શ્યાવાનનો વિષકૃતેઽથ ભવેદ્વિસઞ્જ્ઞઃ ||૧૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૨) |

વિષજમાહ– રક્તેક્ષણ ઇત્યાદિ| હતબલેન્દ્રિયભા ઇતિ હતં બલમિન્દ્રિયાણિ ભાશ્ચ યસ્ય સ તથા| ભા દીપ્તિઃ||૧૫||

Adhikarana unmAdasyAsAdhyalakShaNam (16) · Śloka 16

અવાઞ્ચી વાઽપ્યુદઞ્ચી વા ક્ષીણમાંસબલો નરઃ | જાગરૂકો હ્યસન્દેહમુન્માદેન વિનશ્યતિ ||૧૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૨) |

અસાધ્યલક્ષણમાહ– અવાઞ્ચીત્યાદિ| અવાઞ્ચી અધોમુખઃ, ઉદઞ્ચી ઊર્ધ્વમુખઃ, અત એવાન્યે ‘અવાઙ્મુખસ્તૂન્મુખો વા’ ઇતિ પઠન્તિ| જાગરૂકોઽનિદ્રઃ||૧૬||

Adhikarana bhUtonmAdasAmAnyalakShaNam (17) · Śloka 17

અમર્ત્યવાગ્વિક્રમવીર્યચેષ્ટો જ્ઞાનાદિવિજ્ઞાનબલાદિભિર્યઃ | ઉન્માદકાલોઽનિયતશ્ચ તસ્ય ભૂતોત્થમુન્માદમુદાહરેત્તમ્ ||૧૭|| (ચ. ચિ. અ. ૯) |

ભૌતિકોન્માદસ્ય સામાન્યલક્ષણમાહ– અમર્ત્યવાગિત્યાદિ| અમર્ત્યા અમનુષ્યા અનુચિતા વા વાગાદયો યસ્ય સ તથા| વિક્રમઃ પરાક્રમઃ, વીર્યં શક્તિઃ, ચેષ્ટા શારીરિકી ક્રિયા| જ્ઞાનાદિવિજ્ઞાનબલાદિભિરિતિ ઉપલક્ષણે તૃતીયા| જ્ઞાનં તત્ત્વજ્ઞાનં, વિજ્ઞાનં શિલ્પાદિજ્ઞાનં; કિંવા જ્ઞાનં શાસ્ત્રજ્ઞાનં, વિજ્ઞાનં તદર્થનિશ્ચયઃ; આદિશબ્દેન સ્મૃત્યાદીનાં ગ્રહણં, તેષાં બલમ્| અનિયત ઇતિ ન વાતજાદિવદાહારજીર્ણાદિકાલવત્ કાલનિયમઃ| નિયત ઇતિ પાઠે તુ વક્ષ્યમાણનિયતતિથ્યાદીનાં ગ્રહણં “દેવગ્રહાઃ પૌર્ણમાસ્યાં” ઇત્યાદિ| ભૂતશબ્દેનાત્ર સર્વ એવ વક્ષ્યમાણા દેવદયોઽભિધીયન્તે||૧૭||

Adhikarana devajuShTalakShaNam (18) · Śloka 18

સન્તુષ્ટઃ શુચિરતિદિવ્યમાલ્યગન્ધો નિસ્તન્દ્રીરવિતથસંસ્કૃતપ્રભાષી | તેજસ્વી સ્થિરનયનો વરપ્રદાતા બ્રહ્મણ્યો ભવતિ નરઃ સ દેવજુષ્ટઃ ||૧૮|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૦) |

દેવજુષ્ટમાહ– સન્તુષ્ટ ઇત્યાદિ| અતિદિવ્યમાલ્યગન્ધ ઇતિ અતિમાત્રો દિવ્યમાલ્યસ્યેવ ગન્ધો યસ્ય સ તથા| નિસ્તન્દ્રીઃ અનિદ્રઃ| અવિતથં સત્યમ્| વિદેહેઽપિ “નિઃસ્વપ્નં સત્યસંસ્કૃતભાષિણમ્” ઇતિ પઠિતમ્| બ્રહ્મણ્યો બ્રાહ્મણાનુરક્તઃ| દેવજુષ્ટો દેવગ્રહપીડિતઃ| દેવગ્રહણેન ગણમાતૃકાદયોઽપિ ગ્રાહ્યાઃ| વિદેહેઽપિ પઠ્યતે “ક્રોધનઃ સ્રસ્તસર્વાઙ્ગો લાલાફેનાવિલાનનઃ| નિદ્રાલુઃ કમ્પનો મૂકો ગણમાતૃભિરર્દિતઃ||” ઇતિ||૧૮||

Adhikarana asurajuShTalakShaNam (19) · Śloka 19

સંસ્વેદી દ્વિજગુરુદેવદોષવક્તા જિહ્માક્ષો વિગતભયો વિમાર્ગદૃષ્ટિઃ | સન્તુષ્ટો ન ભવતિ ચાન્નપાનજાતૈર્દુષ્ટાત્મા ભવતિ સ દેવશત્રુજુષ્ટઃ ||૧૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૦) |

દેવશત્રુજુષ્ટમાહ– સંસ્વેદીત્યાદિ||૧૯||

Adhikarana gandharvAviShTalakShaNam (20) · Śloka 20

હૃષ્ટાત્મા પુલિનવનાન્તરોપસેવી સ્વાચારઃ પ્રિયપરિગીતગન્ધમાલ્યઃ | નૃત્યન્ વૈ પ્રહસતિ ચારુ ચાલ્પશબ્દં ગન્ધર્વગ્રહપરિપીડિતો મનુષ્યઃ ||૨૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૦) |

ગન્ધર્વાવિષ્ટમાહ– હૃષ્ટેત્યાદિ| પુલિનં તોયોજ્ઝિતં તટમ્, અન્તરં મધ્યં વિશેષો વા| સ્વાચારોઽનિન્દિતાચારઃ| પ્રિયેત્યાદિ પ્રિયાણિ પરિ સર્વતો ગીતગન્ધમાલ્યાનિ યસ્ય સ તથા| નૃત્યન્નિત્યાદિ ચારુ (યથા ભવતિ તથા) નૃત્યન્નલ્પશબ્દં યથા ભવતિ તથા પ્રહસતીતિ યોજ્યમ્||૨૦||

Adhikarana yakShAviShTalakShaNam (21) · Śloka 21

તામ્રાક્ષઃ પ્રિયતનુરક્તવસ્ત્રધારી ગમ્ભીરો દ્રુતગતિરલ્પવાક્સહિષ્ણુઃ | તેજસ્વી વદતિ ચ કિં દદામિ કસ્મૈ યો યક્ષગ્રહપરિપીડિતો મનુષ્યઃ ||૨૧|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૦) |

યક્ષાવિષ્ટમાહ– તામ્રાક્ષ ઇત્યાદિ| પ્રિયેત્યાદિ પ્રિયં શોભનં, તનુ સૂક્ષ્મં રક્તં ચ વસ્ત્રં ધર્તું શીલં યસ્ય સ તથા||૨૧||

Adhikarana pitRujuShTalakShaNam (22) · Śloka 22

પ્રેતાનાં સ દિશતિ સંસ્તરેષુ પિણ્ડાન્ શાન્તાત્મા જલમપિ ચાપસવ્યવસ્ત્રઃ | માંસેપ્સુસ્તિલગુડપાયસાભિકામસ્તદ્ભક્તો ભવતિ પિતૃગ્રહાભિજુષ્ટઃ ||૨૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૦) |

પિતૃજુષ્ટમાહ– પ્રેતાનામિત્યાદિ| પ્રેતાનાં મૃતપિતૄણાં, સમ્બન્ધમાત્રવિવક્ષયા ન ચતુર્થી| દિશતિ દદાતિ| સંસ્તરેષુ કુશપત્રાદિરચિતાસ્તરણેષુ| અપસવ્યવસ્ત્રો વામોત્તરીયઃ| માંસેપ્સુરિત્યાદિ| એતદભિધાનપ્રયોજનં યસ્મિન્ યસ્યેચ્છા ભવતિ તસ્ય તેનૈવ બલિર્દાતવ્યઃ; એવમન્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્| તદ્ભક્તઃ પિતૃભક્તઃ||૨૨||

Adhikarana nAgAviShTalakShaNam (23) · Śloka 23

યસ્તૂર્વ્યાં પ્રસરતિ સર્પવત્ કદાચિત્ સૃક્કણ્યૌ વિલિહતિ જિહ્વયા તથૈવ | ક્રોધાલુર્ગુડમધુદુગ્ધપાયસેપ્સુર્જ્ઞાતવ્યો ભવતિ ભુજઙ્ગમેન જુષ્ટઃ ||૨૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૦) |

નાગાવિષ્ટમાહ– યસ્ત્વિત્યાદિ| પ્રસરતિ સર્પવદિતિ ઉરસા ગચ્છતિ| સૃક્કણ્યૌ ઓષ્ઠપ્રાન્તૌ| સૃક્કણીશબ્દ ઈકારાન્તોઽપ્યસ્તીત્યુન્નેયમ્||૨૩||

Adhikarana rAkShasAviShTalakShaNam (24) · Śloka 24

માંસાસૃગ્વિવિધસુરાવિકારલિપ્સુર્નિર્લજ્જો ભૃશમતિનિષ્ઠુરોઽતિશૂરઃ | ક્રોધાલુર્વિપુલબલો નિશાવિહારી શૌચદ્વિડ્ ભવતિ સ રાક્ષસૈર્ગૃહીતઃ ||૨૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૦) |

રાક્ષસાવિષ્ટમાહ– માંસેત્યાદિ| નિશાવિહારી નિશાયામેવ ભ્રમણશીલઃ| રાક્ષસશબ્દેન બ્રહ્મરાક્ષસાદયોઽપિ ગ્રાહ્યાઃ| તથા રાક્ષસાનન્તરં વિદેહોઽપિ પઠતિ– “દેવવિપ્રગુરુદ્વેષી વેદવેદાઙ્ગનિન્દકઃ| આત્મપીડાકરો હાસી બ્રહ્મરાક્ષસસેવિતઃ||” ઇતિ||૨૪||

Adhikarana pishAcAviShTalakShaNam (25) · Śloka 25

ઉદ્ધસ્તઃ કૃશપરુષો અચિરપ્રલાપી દુર્ગન્ધો ભૃશમશુચિસ્તથાઽતિલોલઃ | બહ્વાશી વિજનવનાન્તરોપસેવી વ્યાચેષ્ટન્ ભ્રમતિ રુદન્ પિશાચજુષ્ટઃ ||૨૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૦) |

પિશાચાવિષ્ટમાહ– ઉદ્ધસ્ત ઇત્યાદિ| ઉદ્ધસ્ત ઊર્ધ્વબાહુઃ; ‘ઉદ્વસ્ત્ર’ ઇતિ પાઠાન્તરં ન્યાય્યં, વિદેહેઽપિ દિગમ્બરપાઠાત્; ઉદ્વસ્ત્રો નગ્નઃ| પરુષો રૂક્ષઃ| લોલઃ સર્વસ્મિન્નન્ને પાને ચ સતૃષ્ણઃ| ‘લોલુઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ| વ્યાચેષ્ટન્નિતિ વિરુદ્ધમાચેષ્ટન્||૨૫||

Adhikarana bhUtonmAdasyAsAdhyalakShaNam (26) · Śloka 26

સ્થૂલાક્ષો દ્રુતમટનઃ સ ફેનલેહી નિદ્રાલુઃ પતતિ ચ કમ્પતે ચ યો હિ | યશ્ચાદ્રિદ્વિરદનગાદિવિચ્યુતઃ સ્યાત્ સોઽસાધ્યો ભવતિ તથા ત્રયોદશાબ્દે ||૨૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૦) |

ત્રિવિધં હિ હિંસાક્રીડાપૂજાર્થં ગ્રહા ગૃહ્ણન્તિ| યદુક્તમ્– “અશુચિં ભિન્નમર્યાદં ક્ષતં વા યદિ વાઽક્ષતમ્| હિંસ્યુર્હિંસાવિહારાર્થં સત્કારાર્થમથાપિ ચ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૦) ઇતિ| તત્ર હિંસાર્થં ગૃહીતોઽસાધ્યો ભવતિ, તસ્ય શ્લોકાર્ધદ્વયેન લક્ષણમાહ– સ્થૂલાક્ષ ઇત્યાદિ| સ્થૂલાક્ષો વિકૃતનેત્ર ઇતિ જેજ્જટઃ| દ્રુતમટનો દ્રુતગતિઃ, અત એવ ‘ત્વરિતગતિઃ’ ઇતિ જેજ્જટેન પઠિતમ્| યશ્ચેત્યાદિ| પર્વતાદિપતિતઃ સન્ યો ગૃહ્યતે સોઽપ્યસાધ્યઃ, નગો વૃક્ષઃ| સર્વ એવોન્માદી ત્રયોદશેઽબ્દે દેવતાદિગૃહીતોઽપ્યસાધ્યઃ| વિદેહેઽધિકમપ્યસાધ્યલક્ષણં પઠ્યતે– “મેઢ્રપ્રવૃત્તઃ ક્ષતજઃ સાસ્રાક્ષઃ સ્રુતનાસિકઃ| રૂક્ષજિહ્વઃ પૂતિગર્ભો હતવાગતિદુર્બલઃ||” ઇત્યાદિ||૨૬||

Adhikarana devAdInAM grahaNakAlaH (27-28) · Śloka 28

દેવગ્રહાઃ પૌર્ણમાસ્યામસુરાઃ સન્ધ્યયોરપિ | ગન્ધર્વાઃ પ્રાયશોઽષ્ટમ્યાં, યક્ષાશ્ચ પ્રતિપદ્યથ ||૨૭|| પિત્ર્યાઃ કૃષ્ણક્ષયે હિંસ્યુઃ, પઞ્ચમ્યામપિ ચોરગાઃ | રક્ષાંસિ રાત્રૌ, પૈશાચાશ્ચતુર્દશ્યાં વિશન્તિ હિ ||૨૮|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૦) |

દેવાદીનાં ગ્રહણકાલમાહ– દેવગ્રહાઃ ઇત્યાદિ| પૌર્ણમાસ્યાં પૂર્ણિમાયામ્| કૃષ્ણક્ષયેઽમાવાસ્યાયામ્| પ્રાયોગ્રહણાદન્યત્રાપિ| તિથ્યભિધાનપ્રયોજનં લક્ષણાર્થં, તત્તિથૌ બલિદાનાર્થં ચ||૨૭-૨૮||

Adhikarana AvishatAM devAdInAmanupalabdhau dRuShTAntaH (29-30) · Śloka 30

દર્પણાદીન્ યથા છાયા શીતોષ્ણં પ્રાણિનો યથા | સ્વમણિં ભાસ્કરાર્ચિશ્ચ યથા દેહં ચ દેહધૃક્ | વિશન્તિ ચ ન દૃશ્યન્તે ગ્રહાસ્તદ્વચ્છરીરિણઃ ||૨૯|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૦) | પ્રવિશ્યાશુ શરીરં હિ પીડાં કુર્વન્તિ દુઃસહામ્ ||૩૦||

નનુ, યદિ ગ્રહાવિષ્ટાનાં પુંસામુન્માદઃ સ્યાત્, તદા વિશન્તો ગ્રહાઃ કુતો ન લક્ષ્યન્તે? ઇત્યત આહ– દર્પણાદીનિત્યાદિ| અસ્મદાદિદર્શનાયોગ્યત્વાન્ન દૃશ્યન્ત ઇત્યર્થઃ| આદિશબ્દેન પ્રકારવાચિનાં જલતૈલાદીનાં ગ્રહણમ્| છાયા પ્રતિકૃતિઃ| શીતોષ્ણમિતિ કર્તૃપદં, પ્રાણિન ઇતિ કર્મપદમ્| સ્વમણિમિતિ સૂર્યકાન્તમ્| દેહધૃક્ આત્મા, મન ઇતિ જેજ્જટઃ| અનેકદૃષ્ટાન્તપ્રયોજનં જેજ્જટલિખિતં તચ્ચાત્રાનુપયુક્તત્વેન વિસ્તરભયાન્ન લિખિતમ્| દેવશબ્દેન ચાત્ર દેવસ્યાનુચરા દેવસધર્માણો ગૃહ્યન્તે, દેવાનાં મનુષ્યશરીરેણાશુચિના સમ્બન્ધાભાવાત્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “ન તે મનુષ્યૈઃ સહ સંવિશન્તિ ન તે મનુષ્યાન્ ક્વચિદાવિશન્તિ| યે ત્વાવિશન્તીતિ વદન્તિ મોહાત્તે ભૂતવિદ્યાવિષયાદપેતાઃ||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૬૦) ઇતિ||૨૯-૩૦||

Adhikarana grahANAM tIvratapAdiprabhAvavattAkathanam (31-33) · Śloka 33

તપાંસિ તીવ્રાણિ તથૈવ દાનં વ્રતાનિ ધર્મો નિયમશ્ચ સત્યમ્ | ગુણાસ્તથાઽષ્ટાવપિ તેષુ નિત્યા વ્યસ્તાઃ સમસ્તાશ્ચ યથાપ્રભાવમ્ ||૩૧|| ન તે મનુષ્યૈઃ સહ સંવિશન્તિ ન વા મનુષ્યાન્ ક્વચિદાવિશન્તિ | યે ત્વાવિશન્તીતિ વદન્તિ મોહાત્તે ભૂતવિદ્યાવિષયાદપોહ્યાઃ ||૩૨|| તેષાં ગ્રહાણાં પરિચારકા યે કોટીસહસ્રાયુતપદ્મસઙ્ખ્યાઃ | અસૃગ્વસામાંસભુજઃ સુભીમા નિશાવિહારાશ્ચ તથાઽઽવિશન્તિ ||૩૩||

ઇદાનીં ગ્રહાણાં તીવ્રતપાદિ યમાદિયુક્તાં પ્રભાવવત્તાં સુશ્રુતોક્તેન શ્લોકત્રયેણ દર્શયિતુમાહ– તપાંસીત્યાદિ| તપસ્તાપનલક્ષણમુપવાસાદિ, વ્રતાનિ શાસ્ત્રોદિતવિધિના ભોજનાદિનિયમનાનિ, કર્મ કાયવાઙ્મનસાં સુચરિતમ્| ગુણાસ્તથાષ્ટાવિતિ અણિમા ૧, મહિમા ૨, લઘિમા ૩, પ્રાકામ્યં ૪, પ્રાકાશ્યમ્ ૫, ઈશિત્વં ૬, વશિત્વં ૭, યત્ર કામાવસાયિત્વં ૮, ચેતિ| અન્યે તુ– “આવેશશ્ચેતસો જ્ઞાનમર્થાનાં શબ્દનક્રિયા| દૃષ્ટિઃ શ્રોત્રં સ્મૃતિઃ કાન્તિરિષ્ટતશ્ચાપ્યદર્શનમ્||” ઇત્યષ્ટવિધમૈશ્વર્યમાહુઃ| તેષુ ગ્રહેષુ એતે ગુણા નિત્યાઃ, ન કાદાચિત્કાઃ, વ્યસ્તા દ્વિત્રિચત્વાર ઇત્યાદિ; સમસ્તાઃ સર્વે; યો યસ્ય પ્રભાવ ઇતિ યથાપ્રભાવં; તત્ર વ્યસ્તા ગુણા અસુરાદિગ્રહાણાં, સમસ્તા દેવગ્રહાણામ્| અથ તે નિયમાદિયુક્તાશ્ચેત્ કથમશુચિં દેહમાવિશન્તિ, ન કથઞ્ચન, અત એવાહ– નેત્યાદિ| તે દેવાદયો મનુષ્યૈઃ સહ ન વિશન્તિ ન એકીભવન્તીત્યર્થઃ| ન વા મનુષ્યાન્ માનુષદેહાન્, ક્વચિદપ્યનુપ્રવિશન્તીત્યર્થઃ| યે પુનર્વૈદ્યા ‘આવિશન્તિ’ ઇતિ મોહાદજ્ઞાનાત્ પ્રવદન્તિ, તે વૈદ્યા ભૂતવિદ્યાવિષયાત્તજ્જ્ઞાનાદપોહ્યા અપસારણીયાસ્ત્યાજ્યા ઇત્યર્થઃ| કે તર્હિ ગૃહ્ણન્તીત્યાહ– તેષામિતિ તેષાં દેવાદીનાં પરિચારકાઃ પ્રેષ્યાઃ, કર્મકરા ઇત્યર્થઃ| કોટ્યઃ શતલક્ષપ્રમાણાઃ, અયુતં દશસહસ્રમ્, એતેન કોટિઘ્નં શતલક્ષપ્રમાણગુણિતં યત્ સહસ્રં તાદૃશૈઃ દશભિઃ સહસ્રૈરત્રાયુતં બોદ્ધવ્યં; તેષાં પદ્મં, પદ્મં ચતુર્દશબિન્દુકં, તદેવ સઙ્ખ્યા યેષાં તે તથા| સુભીમા અત્યર્થં ભયાનકાઃ| નિશાવિહારા રાત્રૌ ભ્રમણશીલાઃ||૩૧-૩૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 20

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાન ઉન્માદનિદાનં સમાપ્તમ્||૨૦|| ||૨૦||

ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામુન્માદનિદાનં સમાપ્તમ્||૨૦||